નૃશંસ્યામયશસ્યાં ચ દુઃખાં કાપુરુષોચિતામ્। યમેનમભિનન્દેયુરમિત્રાઃ પુરુષં કૃશમ્
જે જીવન ક્રૂર, બદનામ, દુઃખદાયક અને નપુસક જેવા હોય, અને દુશ્મનો પણ દુર્બળ માણસમાં એનું વખાણ કરે, એવાં જીવન તરફ કદી ન જવું.
લોકસ્ય સમવજ્ઞાતં નિહીનાસનવાસસમ્ । અહોલાભકરં હીનમલ્પજીવનમલ્પકમ્
જગત જેનું અપમાન કરે, જે નીચ કપડાં પહેરે, જેને કશું મળતું નથી, જેનું જીવન નાનું અને મૂલ્ય ઓછું છે, એવો માણસ.
નેદૃશં બન્ધુમાસાદ્ય બાન્ધવઃ સુખમેધતે। અવૃત્ત્યૈવ વિપત્સ્યામો વયં રાષ્ટ્રાત્પ્રવાસિતાઃ
આવો સગો મળે તો કોઈ પણ ખુશી પામતો નથી; રોજગાર વગર, રાજ્યમાંથી દૂર થઇને, આપણે દુઃખ જ ભોગવીએ.
સર્વકામરસૈર્હીનાઃ સ્થાનભ્રષ્ટા અકિંચનાઃ । અવલ્ગુકારિણ સત્સુ કુલવંશસ્ય નાશનમ્
બધી ઈચ્છિત સુખોથી વંચિત, પદથી ખસેલા, કંગાલ, સારા લોકોમાં પણ બેફામ વર્તન કરતા, કુટુંબની વંશનો નાશ લાવનારા.
કલિં પુત્રપ્રવાદેન સઞ્જય ત્વામજીજનમ્ । નિરમર્ષં નિરુત્સાહં નિર્વીર્યમરિનન્દનમ્
સંજય, તારા પુત્ર દ્વારા કળિ તારો જન્મ થયો છે, જેમાં ગુસ્સો નથી, ઉત્સાહ નથી, શક્તિ નથી, અને એ નબળા માણસનો દીકરો છે.
મા સ્મ સીમન્તિની કાચિઞ્જનયેત્પુત્રમીદૃશમ્। મા ધૂમાય જ્વલાત્યન્તમાક્રમ્ય જહિ શાત્રવાન્
કોઈ પણ સીમંતિ સ્ત્રી એવો દીકરો કદી ન પેદા કરે; જ્યોત વધુ ધૂમાડો ન કરે, ઊભા થો અને દુશ્મનોને હરાવો.
જ્વલ મૂર્ધન્યમિત્રાણાં મુહૂર્તમપિ વા ક્ષણમ્। એતાવાનેવ પુરુષો યદમર્ષી યદક્ષમી
દુશ્મનોના માથા પર, એક ક્ષણ માટે પણ, અગ્નિ બની બળો; સાચું પુરુષત્વ એ છે કે ગુસ્સો રાખવો અને અડગ રહેવું.
ક્ષમાવાન્નિરમર્ષશ્ચ નૈવ સ્ત્રી ન પુનઃ પુમાન્ । સંતોષો વૈ શ્રિયં હન્તિ તથાઽનુક્રોશ એવ ચ
જેમાં ધીરજ છે પણ ગુસ્સો નથી, એ ન તો સ્ત્રી છે, ન પુરુષ; સંતોષથી ધન્યતા જાય છે, અને દયા પણ એમ જ નુકસાન કરે છે.
અનુત્થાનભયે ચોભે નિરીહો નાશ્રુતે મહત્। એભ્યો નિકૃતિપાપેભ્યઃ પ્રમુઞ્ચાત્માનમાત્મના
ઉઠવાની કે પડી જવાની ભય, ઉદાસીનતા અને મોટું જ્ઞાન ન હોવું—આ બધા દુષ્ટ વાઈસોથી તું પોતે જ પોતાને મુક્ત કર.
આયસં હૃદયં કૃત્વા મૃગયસ્વ પુનઃ સ્વકમ્ । પરં વિષહતે યસ્માત્તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે
હૃદયને લોખંડ જેવું મજબૂત બનાવી, ફરીથી પોતાનું શોધ; કારણ કે જે બીજાનું સહન કરે છે, એ જ સાચો પુરુષ કહેવાય છે.
તમાહુર્વ્યર્થનામાનં સ્ત્રીવદ્ય ઇહ જીવતિ। શૂરસ્યોર્જિતસત્વસ્ય સિંહવિક્રાન્તચારિણઃ
જેનું નામ ફક્ત ખાલી છે, જે સ્ત્રી જેવું જીવન જીવે છે, એવાંને લોકો કહે છે; પણ જે વીર, બળવાન અને સિંહ જેવી ચાલ ધરાવે છે—
દિષ્ટભાવં ગતસ્યાપિ વિષયે મોદતે પ્રજા । ય આત્મનઃ પ્રિયમુખે હિત્વા મૃગયતે શ્રિયમ્
નસીબમાં જે આવે છે, એ મળ્યા પછી પણ પોતાનાં વિસ્તારમાં આનંદ પામે છે; જે પોતાને પ્રિય વસ્તુ છોડીને ધન્યતાની શોધ કરે છે.
અમાત્યાનામથો હર્ષમાદધાત્યચિરેણ સઃ
એ તરત જ પોતાના મંત્રીઓને આનંદ આપે છે.
કિં નુ મે મામપશ્યન્ત્યાઃ પૃથિવ્યા અપિ સર્વયા। કિમાભરણકૃત્યં તે કિં ભોગૈર્જીવિતેન વા
જ્યારે આખી પૃથ્વી મને જોઈ શકતી નથી, ત્યારે મને શણગાર, ભોગ કે જીવનનો શું ઉપયોગ છે?
પૈરર્વિહન્યમાનસ્ય જીવિતેનાપિ કિં ફલમ્।' નિર્મન્યુકાનાં યે લોકા દ્વિષન્તસ્તાનવાપ્નુયુઃ । યે ત્વાદૃતાત્મનાં લોકાઃ સુહૃદસ્તાન્વ્રજન્તુ નઃ
બીજાઓના હાથથી માર ખાઈને જીવવામાં શું ફાયદો? જે અમને દુઃખ આપે છે, એમને નિરાશ લોકોના લોક મળે; અને અમારા મિત્રોને ધીરજવાળાઓના લોક મળે.
ભૃત્યૈર્વિહીયમાનાનાં પરપિણ્ડોપજીવિનામ્। કૃપણાનામસત્વાનાં મા વૃત્તિમનુવર્તિથાઃ
જેના પાસે દાસ નથી, જે બીજાના ભોજન પર જીવતા, દુઃખી અને બળહીન છે, એમના જેવું જીવન કદી ન અપનાવવું.
અનુ ત્વાં તાત જીવન્તુ બ્રાહ્મણાઃ સુહૃદસ્તથા । પર્યન્યમિવ ભૂતાનિ દેવા ઇવ શતક્રતુમ્
પુત્ર, તારા કારણે બ્રાહ્મણો અને મિત્રો સુખથી જીવે, જેમ બધાં જીવંતો વાદળ પર આધાર રાખે છે અને દેવતાઓ ઇન્દ્ર પર.
યમાજીવન્તિ પુરુષં સર્વભૂતાનિ સંજય। પક્વં દ્રુમમિવાસાદ્ય તસ્ય જીવિતમર્થવત્
સંજય, બધાં જીવંતો એ માણસના કારણે જીવે છે, જેમ પક્વ વૃક્ષથી બધાને લાભ થાય છે; એનું જીવન સાચે અર્થપૂર્ણ છે.
યસ્ય શૂરસ્ય વિક્રાન્તૈરેધન્તે બાન્ધવાઃ સુખમ્। ત્રિદશા ઇવ શક્રસ્ય સાધુ તસ્યેહ જીવિતમ્
જે વીર અને બહાદુરના સગાં-સંબંધીઓ સુખથી ફૂલે-ફલે છે, જેમ દેવતાઓ ઇન્દ્રના રાજમાં ખુશ રહે છે, એનું જીવન ધન્ય છે.
સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય યોહિ જીવતિ માનવઃ । સ લોકે લભતે કીર્તિં પરત્ર ચ શુભાં ગતિમ્
જે મનુષ્ય પોતાનાં હાથના બળે જીવે છે, તેને આ દુનિયામાં કીર્તિ મળે છે અને પરલોકમાં પણ શુભ ગતિ મળે છે.
અથૈતસ્યામવસ્થાયાં પૌરુષં હાતુમિચ્છસિ। નિહીનસેવિતં માર્ગં ગમિષ્યસ્યચિરાદિવ
હવે આવી સ્થિતિમાં, જો તું પોતાનું પુરુષાર્થ છોડી દેશે, તો ટૂંક સમયમાં નીચ લોકો જે રસ્તો ટાળી દે છે, એમાં તું જઇશ.
યો હિ તેજો યથાશક્તિ ન કર્શયતિ વિક્રમાત્। ક્ષત્રિયો જીવિતાકાઙ્ક્ષી સ્તેન ઇત્યેવ તં વિદુઃ
જે ક્ષત્રિય જીવનની ઇચ્છાથી પોતાની શક્તિ અને પરાક્રમ પૂરતો ઉપયોગ કરતો નથી, તેને ચોર જ કહેવાય છે.
અર્થવન્ત્યુપપન્નાનિ વાક્યાનિ ગુણવન્તિ ચ। નૈવ સંપ્રાપ્નુવન્તિ ત્વાં મુમૂર્ષુમિવ ભેષજમ્
અર્થસભર, યોગ્ય અને ગુણવત્તાવાળી વાતો પણ તારા સુધી પહોંચતી નથી, જેમ મરવા ઇચ્છનારને દવા ફાયદો કરતી નથી.
સન્તિ વૈ સિન્ધુરાજસ્ય સન્તુષ્ટા ન તથા જનાઃ। દૌર્બલ્યાદાસતે મૂઢા વ્યસતૌઘપતીક્ષિણઃ
સિંધુના રાજા પાસે ધન છે, પણ લોકો સંતોષી નથી; મૂર્ખો, કમજોરીને કારણે, દુઃખની લહેર જોઈને પણ બેઠા રહે છે.
સહાયોપચિતિં કૃત્વા વ્યવસાય્ય તતસ્તતઃ । અનુદુષ્યેયુરપરે પશ્યન્તસ્તવ પૌરુષમ્
મિત્રો ભેગા કરીને અને દૃઢ નિશ્ચય કરીને, બીજા લોકો તારી પુરુષાઈ જોઈને તને ક્યારેય દોષ નહીં આપે.
તૈઃ કૃત્વા સહ સંઘાતં ગિરિદુર્ગાલયં ચર । કાલે વ્યસનમાકાઙ્ક્ષન્નૈવાયમજરામરઃ
એમના સાથે મળીને પર્વતના કિલ્લામાં વાસ કર; સમય આવે ત્યારે મુશ્કેલી સ્વીકાર, કારણ કે આ કોઈ અજીવન કે અમર નથી.
સઞ્જયો નામતશ્ચ ત્વં ન ચ પશ્યામિ તત્ત્વયિ । અન્વર્થનામા ભવ મે પુત્ર મા વ્યર્થનામકઃ
તું નામે સંજય છે, પણ એ ગુણ તારો દેખાતો નથી; પુત્ર, તું તારા નામને સાચું કર, વ્યર્થ ન કર.
સમ્યગ્દૃષ્ટિર્મહાપ્રાજ્ઞો બાલં ત્વાં બ્રાહ્મણોઽબ્રવીત્। અયં પ્રાપ્ય મહત્કૃચ્છ્રં પુનર્વૃદ્ધિં ગમિષ્યતિ
એક વિદ્વાન બ્રાહ્મણે, સાચી દૃષ્ટિથી, તારા બાળપણમાં કહ્યું હતું: 'આ મોટું દુઃખ ભોગવીને ફરીથી ઉન્નતિ પામશે.'
તસ્ય સ્મરન્તી વચનમાશંસે વિજયં તવ। તસ્માત્તાત બ્રવીમિ ત્વાં વક્ષ્યામિ ચ પુનઃપુનઃ
મારે એના શબ્દો યાદ છે, તેથી હું તારી જીતની આશા રાખું છું; એટલે, પુત્ર, હું તને કહું છું અને ફરી-ફરી કહિશ.
યસ્ય હ્યર્થાભિનિર્વૃત્તૌ ભવન્ત્યાપ્યાયિતાઃ પરે । તસ્યાર્થસિદ્ધિર્નિયતા નયેષ્વર્થાનુસારિણઃ
જેની સંપત્તિથી બીજાને લાભ થાય છે, એ નિશ્ચિત સફળ થાય છે; સાચો માર્ગ પાળનારા માટે ધનપ્રાપ્તિ ચોક્કસ છે.