કૃત્વા માનુષ્યકં કર્મ સૃત્વાઽઽજિં યાવદુત્તમમ્ । ધર્મસ્યાનૃણ્યમાપ્નોતિ ન ચાત્માનં વિગર્હતે
માણસ તરીકેનું કર્તવ્ય પાળીને, શ્રેષ્ઠ યુદ્ધ લડીને, ધર્મનો ઋણ મુક્ત થાય છે અને પોતાને કદી નિંદા કરવી પડતી નથી.
અલબ્ધ્વા યદિ વા લબ્ધ્વા નાનુશોચતિ પણ્ડિતઃ । આનન્તર્યં ચારભતે ન પ્રાણાનાં ધનાયતે
મળે કે ન મળે, વિદ્વાન માણસ કદી શોક કરતો નથી; એ કાયમ માટેનું કાર્ય કરે છે, જીવનને ધનની خاطر મૂલ્યવાન નથી માનતો.
ઉદ્ભાવયસ્વં વીર્યં વા તાં વા ગચ્છ ધ્રુવાં ગતિમ્ । ધર્મં પુત્રાગ્રતઃ કૃત્વા કિંનિમિત્તં હિ જીવસિ
પોતાની તાકાત જગાડ, નહિ તો એ નિશ્ચિત અંત તરફ જઈને ધર્મને પુત્રોથી આગળ રાખ; પછી પણ શા માટે જીવવું?
ઇષ્ટાપૂર્તં હિ તે ક્લીબ કીર્તિશ્ચ સકલા હતા । વિચ્છિન્નં ભોગમૂલં તે કિંનિમિત્તં હિ જીવસિ
તારા યજ્ઞ-દાન અને બધી પ્રતિષ્ઠા, હે ડરપોક, હવે નષ્ટ થઈ ગઈ છે; આનંદના મૂળ કપાઈ ગયા છે—હવે જીવવાનો શું અર્થ?
શત્રુર્નિમઞ્જતા ગ્રાહ્યો જઙ્ઘાયાં પ્રપતિષ્યતા। વિપરિચ્છિન્નમૂલોઽપિ ન વિષીદેત્કથંચન
દુશ્મન ડૂબતો હોય ત્યારે પણ પકડી લેવો જોઈએ; પોતે પડી રહ્યો હોય ત્યારે પણ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ—even મૂળ કપાઈ ગયા હોય તો પણ કદી નિરાશ ન થવું.
ઉદ્યમ્ય ધુરમુત્કર્ષેદાજાનેયકતં સ્મરન્। કુરુ સત્વં ચ માનં ચ વિદ્ધિ પૌરુષમાત્મનઃ
ભાર ઊઠાવીને પ્રયત્ન કર, અજાનેયના પુત્રોની શૌર્ય યાદ રાખ; સાહસ અને માન બતાવ, અને પોતાનું પુરૂષત્વ ઓળખ.
ઉદ્ભાવય કુલં મગ્નં ત્વત્કૃતે સ્વયમેવ હિ। યસ્ય વૃત્તં ન જલ્પન્તિ માનવા મહદદ્ભુતમ્
પોતાના કારણે ડૂબેલા કુટુંબને તું જ પ્રયત્નથી ઊંચું ઉઠાવ; જેનું વર્તન લોકો મહાન કે અદ્ભુત કહેતા નથી, એનું શું મહત્વ છે?
રાશિવર્ધનમાત્રં સ નૈવ સ્ત્રી ન પુનઃ પુમાન્ । દાને તપસિ સત્યે ચ યસ્ય નોચ્ચરિતં યશઃ
જેમાં દાન, તપ કે સત્યમાં કદી પ્રતિષ્ઠા નથી, એ તો માત્ર માંસનો ઢગલો છે—એ ન તો સ્ત્રી છે, ન પુરુષ.
વિદ્યાયામર્થલાભે વા માતુરુચ્ચાર એવ સઃ। શ્રુતેન તપસા વાઽપિ શ્રિયા વા વિક્રમેણ વા
જ્ઞાન મેળવવામાં કે ધન મેળવવામાં, બધું માતાની બોલી જેટલું જ છે; ભણતર, તપ, ધન્યતા કે પરાક્રમથી જે મળે છે, એ પણ એ જ છે.
જનાન્યોઽભિભવત્યન્યાન્કર્મણા હિ સ વૈ પુમાન્ । ન ત્વેવ જાલ્મીં કાપાલીં વૃત્તિમેષિતુમર્હસિ
માણસ પોતાના કર્મથી બીજાને પાછળ પાડી શકે છે; પણ તું કદી નીચ અને શરમજનક જીવન ગુજારવાનો વિચાર પણ ના કર.
નૃશંસ્યામયશસ્યાં ચ દુઃખાં કાપુરુષોચિતામ્। યમેનમભિનન્દેયુરમિત્રાઃ પુરુષં કૃશમ્
જે જીવન ક્રૂર, બદનામ, દુઃખદાયક અને નપુસક જેવા હોય, અને દુશ્મનો પણ દુર્બળ માણસમાં એનું વખાણ કરે, એવાં જીવન તરફ કદી ન જવું.
લોકસ્ય સમવજ્ઞાતં નિહીનાસનવાસસમ્ । અહોલાભકરં હીનમલ્પજીવનમલ્પકમ્
જગત જેનું અપમાન કરે, જે નીચ કપડાં પહેરે, જેને કશું મળતું નથી, જેનું જીવન નાનું અને મૂલ્ય ઓછું છે, એવો માણસ.
નેદૃશં બન્ધુમાસાદ્ય બાન્ધવઃ સુખમેધતે। અવૃત્ત્યૈવ વિપત્સ્યામો વયં રાષ્ટ્રાત્પ્રવાસિતાઃ
આવો સગો મળે તો કોઈ પણ ખુશી પામતો નથી; રોજગાર વગર, રાજ્યમાંથી દૂર થઇને, આપણે દુઃખ જ ભોગવીએ.
સર્વકામરસૈર્હીનાઃ સ્થાનભ્રષ્ટા અકિંચનાઃ । અવલ્ગુકારિણ સત્સુ કુલવંશસ્ય નાશનમ્
બધી ઈચ્છિત સુખોથી વંચિત, પદથી ખસેલા, કંગાલ, સારા લોકોમાં પણ બેફામ વર્તન કરતા, કુટુંબની વંશનો નાશ લાવનારા.
કલિં પુત્રપ્રવાદેન સઞ્જય ત્વામજીજનમ્ । નિરમર્ષં નિરુત્સાહં નિર્વીર્યમરિનન્દનમ્
સંજય, તારા પુત્ર દ્વારા કળિ તારો જન્મ થયો છે, જેમાં ગુસ્સો નથી, ઉત્સાહ નથી, શક્તિ નથી, અને એ નબળા માણસનો દીકરો છે.
મા સ્મ સીમન્તિની કાચિઞ્જનયેત્પુત્રમીદૃશમ્। મા ધૂમાય જ્વલાત્યન્તમાક્રમ્ય જહિ શાત્રવાન્
કોઈ પણ સીમંતિ સ્ત્રી એવો દીકરો કદી ન પેદા કરે; જ્યોત વધુ ધૂમાડો ન કરે, ઊભા થો અને દુશ્મનોને હરાવો.
જ્વલ મૂર્ધન્યમિત્રાણાં મુહૂર્તમપિ વા ક્ષણમ્। એતાવાનેવ પુરુષો યદમર્ષી યદક્ષમી
દુશ્મનોના માથા પર, એક ક્ષણ માટે પણ, અગ્નિ બની બળો; સાચું પુરુષત્વ એ છે કે ગુસ્સો રાખવો અને અડગ રહેવું.
ક્ષમાવાન્નિરમર્ષશ્ચ નૈવ સ્ત્રી ન પુનઃ પુમાન્ । સંતોષો વૈ શ્રિયં હન્તિ તથાઽનુક્રોશ એવ ચ
જેમાં ધીરજ છે પણ ગુસ્સો નથી, એ ન તો સ્ત્રી છે, ન પુરુષ; સંતોષથી ધન્યતા જાય છે, અને દયા પણ એમ જ નુકસાન કરે છે.
અનુત્થાનભયે ચોભે નિરીહો નાશ્રુતે મહત્। એભ્યો નિકૃતિપાપેભ્યઃ પ્રમુઞ્ચાત્માનમાત્મના
ઉઠવાની કે પડી જવાની ભય, ઉદાસીનતા અને મોટું જ્ઞાન ન હોવું—આ બધા દુષ્ટ વાઈસોથી તું પોતે જ પોતાને મુક્ત કર.
આયસં હૃદયં કૃત્વા મૃગયસ્વ પુનઃ સ્વકમ્ । પરં વિષહતે યસ્માત્તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે
હૃદયને લોખંડ જેવું મજબૂત બનાવી, ફરીથી પોતાનું શોધ; કારણ કે જે બીજાનું સહન કરે છે, એ જ સાચો પુરુષ કહેવાય છે.
તમાહુર્વ્યર્થનામાનં સ્ત્રીવદ્ય ઇહ જીવતિ। શૂરસ્યોર્જિતસત્વસ્ય સિંહવિક્રાન્તચારિણઃ
જેનું નામ ફક્ત ખાલી છે, જે સ્ત્રી જેવું જીવન જીવે છે, એવાંને લોકો કહે છે; પણ જે વીર, બળવાન અને સિંહ જેવી ચાલ ધરાવે છે—
દિષ્ટભાવં ગતસ્યાપિ વિષયે મોદતે પ્રજા । ય આત્મનઃ પ્રિયમુખે હિત્વા મૃગયતે શ્રિયમ્
નસીબમાં જે આવે છે, એ મળ્યા પછી પણ પોતાનાં વિસ્તારમાં આનંદ પામે છે; જે પોતાને પ્રિય વસ્તુ છોડીને ધન્યતાની શોધ કરે છે.
અમાત્યાનામથો હર્ષમાદધાત્યચિરેણ સઃ
એ તરત જ પોતાના મંત્રીઓને આનંદ આપે છે.
કિં નુ મે મામપશ્યન્ત્યાઃ પૃથિવ્યા અપિ સર્વયા। કિમાભરણકૃત્યં તે કિં ભોગૈર્જીવિતેન વા
જ્યારે આખી પૃથ્વી મને જોઈ શકતી નથી, ત્યારે મને શણગાર, ભોગ કે જીવનનો શું ઉપયોગ છે?
પૈરર્વિહન્યમાનસ્ય જીવિતેનાપિ કિં ફલમ્।' નિર્મન્યુકાનાં યે લોકા દ્વિષન્તસ્તાનવાપ્નુયુઃ । યે ત્વાદૃતાત્મનાં લોકાઃ સુહૃદસ્તાન્વ્રજન્તુ નઃ
બીજાઓના હાથથી માર ખાઈને જીવવામાં શું ફાયદો? જે અમને દુઃખ આપે છે, એમને નિરાશ લોકોના લોક મળે; અને અમારા મિત્રોને ધીરજવાળાઓના લોક મળે.
ભૃત્યૈર્વિહીયમાનાનાં પરપિણ્ડોપજીવિનામ્। કૃપણાનામસત્વાનાં મા વૃત્તિમનુવર્તિથાઃ
જેના પાસે દાસ નથી, જે બીજાના ભોજન પર જીવતા, દુઃખી અને બળહીન છે, એમના જેવું જીવન કદી ન અપનાવવું.
અનુ ત્વાં તાત જીવન્તુ બ્રાહ્મણાઃ સુહૃદસ્તથા । પર્યન્યમિવ ભૂતાનિ દેવા ઇવ શતક્રતુમ્
પુત્ર, તારા કારણે બ્રાહ્મણો અને મિત્રો સુખથી જીવે, જેમ બધાં જીવંતો વાદળ પર આધાર રાખે છે અને દેવતાઓ ઇન્દ્ર પર.
યમાજીવન્તિ પુરુષં સર્વભૂતાનિ સંજય। પક્વં દ્રુમમિવાસાદ્ય તસ્ય જીવિતમર્થવત્
સંજય, બધાં જીવંતો એ માણસના કારણે જીવે છે, જેમ પક્વ વૃક્ષથી બધાને લાભ થાય છે; એનું જીવન સાચે અર્થપૂર્ણ છે.
યસ્ય શૂરસ્ય વિક્રાન્તૈરેધન્તે બાન્ધવાઃ સુખમ્। ત્રિદશા ઇવ શક્રસ્ય સાધુ તસ્યેહ જીવિતમ્
જે વીર અને બહાદુરના સગાં-સંબંધીઓ સુખથી ફૂલે-ફલે છે, જેમ દેવતાઓ ઇન્દ્રના રાજમાં ખુશ રહે છે, એનું જીવન ધન્ય છે.
સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય યોહિ જીવતિ માનવઃ । સ લોકે લભતે કીર્તિં પરત્ર ચ શુભાં ગતિમ્
જે મનુષ્ય પોતાનાં હાથના બળે જીવે છે, તેને આ દુનિયામાં કીર્તિ મળે છે અને પરલોકમાં પણ શુભ ગતિ મળે છે.