બ્રાહ્મણઃ પ્રચરેદ્ભૈક્ષં ક્ષત્રિયઃ પરિપાલયેત્। વૈશ્યો ધનાર્જનં કુર્યાચ્છૂદ્રઃ પરિચરેચ્ચ તાન્
બ્રાહ્મણે ભિક્ષા માંગવી, ક્ષત્રિયે રક્ષા કરવી, વૈશ્યે ધન કમાવવું અને શૂદ્રે બધાની સેવા કરવી.
ભૈક્ષં વિપ્રતિષિદ્ધં તે કૃષિર્નૈવોપપદ્યતે । ક્ષત્રિયોઽસિ ક્ષતાત્રાતા બાહુવીર્યોપજીવિતા
તારા માટે ભિક્ષા માગવી મનાઈ છે અને ખેતી પણ યોગ્ય નથી; તું ક્ષત્રિય છે, દુઃખથી બચાવનારો છે અને બાહુબળથી જીવતો છે.
પિત્ર્યમંશં મહાબાહો નિમગ્નં પુનરુદ્ધર । સામ્ના ભેદેન દાનેન દણ્ડેનાથ નયેન વા
મહાબાહુ, જે પિતૃસંપત્તિ ડૂબી ગઈ છે, તેને ફરીથી ઊંચી લેળ—સામ, ભેદ, દાન, દંડ કે નયથી.
ઇતો દુઃખતરં કિં નુ યદહં દીનબાન્ધવા। પરપિણ્ડમુદીક્ષે વૈ ત્વાં સૂત્વા મિત્રનન્દન
આથી વધુ દુઃખનું બીજું શું હોઈ શકે, કે હું અને મારા બેધારીયાં સંબંધીઓ, તને જન્મ આપ્યા પછી, બીજાના અન્નની આશા રાખીએ?
યુધ્યસ્વ રાજધર્મેણ મા નિમઞ્જીઃ પિતામહાન્ । મા ગમઃ ક્ષીણપુણ્યસ્ત્વં સાનુજઃ પાપિકાં ગતિં
રાજધર્મ પ્રમાણે યુદ્ધ કર; પિતૃઓને ડૂબવા દે નહીં; તું અને તારા ભાઈઓ પુણ્ય ખૂટીને દુષ્ટ ગતિમાં પડો નહીં.
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ । વિદુલાયાશ્ચ સંવાદં પુત્રસ્ય ચ પરન્તપ
અહીં પણ એક પ્રાચીન વાર્તા કહેવામાં આવે છે, હે શત્રુઓને હરાવનાર, જે વિદુલા અને તેના પુત્રનો સંવાદ છે.
તતઃ શ્રેયશ્ચ ભૂયશ્ચ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ । યશસ્વિની મન્યુમતી કુલે જાતા વિભાવરી
તેથી, તારે યોગ્ય રીતે જે શ્રેષ્ઠ અને વધુ કલ્યાણકારી છે તે વાત કહેવી જોઈએ; તું યશસ્વી, બુદ્ધિશાળી, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો અને તેજસ્વી છે.
ક્ષત્રધર્મરતા દાન્તા વિદુલા દીર્ઘદર્શિની । વિશ્રુતા રાજસંસત્સુ શ્રુતવાક્યા બહુશ્રુતા
ક્ષત્રિય ધર્મમાં રત, સંયમી, વિદુલા દૂરદ્રષ્ટિ ધરાવતી, રાજસભાઓમાં પ્રસિદ્ધ અને અનેક શાસ્ત્રો સાંભળેલી હતી.
વિદુલા નામ રાજન્યા જગર્હે પુત્રમૌરસમ્ । નિર્જિતં સિન્ધુરાજેન શયાનં દીનચેતસમ્
વિદુલા નામની એક રાજકન્યા, પોતાના પુત્રને, જે સિંધુના રાજાએ હરાવ્યો હતો અને દુઃખી મનથી પડ્યો હતો, તેને ઠપકો આપ્યો.
અનન્દન મયા જાત દ્વિષતાં હર્ષવર્ધન । ન મયા ત્વં ન પિત્રા ચ જાતઃ ક્વાભ્યાગતોહ્યસિ
હે દુર્ભાગી, તું મારા ગર્ભથી જન્મ્યો પણ દુશ્મનોના આનંદમાં વધારો કરે છે; તું મારા કે પિતાના તો નથી, તું ક્યાંથી આવ્યો છે?
નિર્મન્યુશ્ચાપ્યસઙ્ખ્યેયઃ પુરુષઃ ક્લીબસાધનઃ । યાવજ્જીવં નિરાશોઽસિ કલ્યાણાય ધુરં વહ
જે માણસે ગુસ્સો છોડ્યો છે, જેની પાસે કંઈ જ શક્તિ નથી અને જે આશા વિના આખું જીવન જીવે છે—એ ભલા માટેનું ભાર ઊઠાવ.
માઽઽત્માનમવમન્યસ્વ મૈનમલ્પેન બીભરઃ । મનઃ કૃત્વા સુકલ્યાણં મા ભૈસ્ત્વં પ્રતિસંહર
તમે પોતાને નાની સમજશો નહીં, નાની વાત માટે ડર રાખશો નહીં; મનને સારા માર્ગે લગાડો—ડરશો નહીં, પોતાને પાછા ખેંચો.
ઉત્તિષ્ઠ હે કાપુરુષ મા શેષ્વૈવં પરાજિતઃ। અમિત્રાન્નન્દયન્સર્વાન્નિર્માનો બન્ધુશોકદઃ
ઊઠો, ડરપોક, એમ જ પડ્યા ન રહો; હાર્યા પડ્યા રહેશો તો દુશ્મનો આનંદ માણશે અને તારો માન ગુમાવીને તારા પોતાના લોકોને દુઃખ આપશો.
સુપૂરા વૈ કુનદિકા સુપૂરો મુષિકાઞ્જલિઃ । સુસંતોષઃ કાપુરુષઃ સ્વલ્પકેનૈવ તુષ્યતિ
નાની નદી પણ ભરાઈ શકે, ઉંદર માટે એક મुठ્ઠી અનાજ પણ પૂરતું થાય; એ જ રીતે ડરપોક માણસને થોડી વસ્તુથી સંતોષ થઈ જાય છે.
અપ્યહેરારુજન્દંષ્ટ્રામાશ્વેવ નિધનં વ્રજ । અપિ વા સંશયં પ્રાપ્ય જીવિતેઽપિ પરાક્રમેઃ
સર્પ દાંત બતાવે તેમ કે ઘોડો અંત તરફ દોડી જાય તેમ—even મૃત્યુ સામે આવવું પડે તો પણ, કે જીવનમાં અનિશ્ચિતતા આવે તો પણ, હિંમત બતાવવી જોઈએ.
અપ્યરેઃ શ્યેનવચ્છિદ્રં પશ્યેસ્ત્વં વિપરિક્રમન્ । વિવદન્વાઽથવા તૂષ્ણીં વ્યોમ્નીવાપરિશઙ્કિતઃ
દુશ્મનના પાંજરામાં ખોટ જોઈને પણ, ગિધ જેવો તાકાતથી આગળ વધો—વાદ કરો કે શાંતિથી રહો, આકાશ જેવો નિર્ભય રહો.
ત્વમેવં પ્રેતવચ્છેષે કસ્માદ્વજ્રહતો યથા। ઉત્તિષ્ઠ હે કાપુરુષ મા સ્વાપ્સીઃ શત્રુનિર્જિતઃ
તું મૃતક જેવો કેમ પડ્યો છે, જાણે વીજળી વાગી હોય એમ? ઊઠ, ડરપોક, દુશ્મનથી હરાઈને સુઈ ન જા.
માઽસ્તં ગમસ્ત્વં કૃપણો વિ શ્રૂયસ્વ સ્વકર્મણા । મા મધ્યે મા જઘન્યે ત્વં માઽધો ભૂસ્તિષ્ઠ ગર્જિતઃ
દુઃખમાં ઓગળી ન જા, પોતાના કામથી દુર્ભાગ્યવાન તરીકે ઓળખાવા ન જા; વચ્ચે કે તળિયે ન રહી જા—ઊંચા ઊભા રહીને અવાજ કર.
અલાતં તિન્દુકસ્યેવ મુહૂર્તમપિ હિ જ્વલ । મા તુષાગ્નિરિવાનર્ચિર્ધૂમાયસ્વ જિજીવિષુઃ
ટિંડોળાના લાકડાની જેમ—even એક ક્ષણ માટે પણ—પ્રજ્વલિત થા; જીવવા માટે ફાંફા જેવી ધૂમાડતી આગ જેવો ધીમે ધીમે બળતો ન રહેજે.
મુહૂર્તં જ્વલિતં શ્રેયો ન ચ ધૂમાયિતં ચિરમ્ । મા હ સ્મ કસ્યચિદ્ગેહે જની રાજ્ઞઃ સ્વરીમૃદુઃ
થોડા સમય માટે તેજસ્વી બળવું સારું, લાંબા સમય સુધી ધૂમાડું થવું નહીં; રાજાના ઘરમાં કોઈ પણ નરમ દિલવાળી સ્ત્રી જન્મે નહીં.
કૃત્વા માનુષ્યકં કર્મ સૃત્વાઽઽજિં યાવદુત્તમમ્ । ધર્મસ્યાનૃણ્યમાપ્નોતિ ન ચાત્માનં વિગર્હતે
માણસ તરીકેનું કર્તવ્ય પાળીને, શ્રેષ્ઠ યુદ્ધ લડીને, ધર્મનો ઋણ મુક્ત થાય છે અને પોતાને કદી નિંદા કરવી પડતી નથી.
અલબ્ધ્વા યદિ વા લબ્ધ્વા નાનુશોચતિ પણ્ડિતઃ । આનન્તર્યં ચારભતે ન પ્રાણાનાં ધનાયતે
મળે કે ન મળે, વિદ્વાન માણસ કદી શોક કરતો નથી; એ કાયમ માટેનું કાર્ય કરે છે, જીવનને ધનની خاطر મૂલ્યવાન નથી માનતો.
ઉદ્ભાવયસ્વં વીર્યં વા તાં વા ગચ્છ ધ્રુવાં ગતિમ્ । ધર્મં પુત્રાગ્રતઃ કૃત્વા કિંનિમિત્તં હિ જીવસિ
પોતાની તાકાત જગાડ, નહિ તો એ નિશ્ચિત અંત તરફ જઈને ધર્મને પુત્રોથી આગળ રાખ; પછી પણ શા માટે જીવવું?
ઇષ્ટાપૂર્તં હિ તે ક્લીબ કીર્તિશ્ચ સકલા હતા । વિચ્છિન્નં ભોગમૂલં તે કિંનિમિત્તં હિ જીવસિ
તારા યજ્ઞ-દાન અને બધી પ્રતિષ્ઠા, હે ડરપોક, હવે નષ્ટ થઈ ગઈ છે; આનંદના મૂળ કપાઈ ગયા છે—હવે જીવવાનો શું અર્થ?
શત્રુર્નિમઞ્જતા ગ્રાહ્યો જઙ્ઘાયાં પ્રપતિષ્યતા। વિપરિચ્છિન્નમૂલોઽપિ ન વિષીદેત્કથંચન
દુશ્મન ડૂબતો હોય ત્યારે પણ પકડી લેવો જોઈએ; પોતે પડી રહ્યો હોય ત્યારે પણ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ—even મૂળ કપાઈ ગયા હોય તો પણ કદી નિરાશ ન થવું.
ઉદ્યમ્ય ધુરમુત્કર્ષેદાજાનેયકતં સ્મરન્। કુરુ સત્વં ચ માનં ચ વિદ્ધિ પૌરુષમાત્મનઃ
ભાર ઊઠાવીને પ્રયત્ન કર, અજાનેયના પુત્રોની શૌર્ય યાદ રાખ; સાહસ અને માન બતાવ, અને પોતાનું પુરૂષત્વ ઓળખ.
ઉદ્ભાવય કુલં મગ્નં ત્વત્કૃતે સ્વયમેવ હિ। યસ્ય વૃત્તં ન જલ્પન્તિ માનવા મહદદ્ભુતમ્
પોતાના કારણે ડૂબેલા કુટુંબને તું જ પ્રયત્નથી ઊંચું ઉઠાવ; જેનું વર્તન લોકો મહાન કે અદ્ભુત કહેતા નથી, એનું શું મહત્વ છે?
રાશિવર્ધનમાત્રં સ નૈવ સ્ત્રી ન પુનઃ પુમાન્ । દાને તપસિ સત્યે ચ યસ્ય નોચ્ચરિતં યશઃ
જેમાં દાન, તપ કે સત્યમાં કદી પ્રતિષ્ઠા નથી, એ તો માત્ર માંસનો ઢગલો છે—એ ન તો સ્ત્રી છે, ન પુરુષ.
વિદ્યાયામર્થલાભે વા માતુરુચ્ચાર એવ સઃ। શ્રુતેન તપસા વાઽપિ શ્રિયા વા વિક્રમેણ વા
જ્ઞાન મેળવવામાં કે ધન મેળવવામાં, બધું માતાની બોલી જેટલું જ છે; ભણતર, તપ, ધન્યતા કે પરાક્રમથી જે મળે છે, એ પણ એ જ છે.
જનાન્યોઽભિભવત્યન્યાન્કર્મણા હિ સ વૈ પુમાન્ । ન ત્વેવ જાલ્મીં કાપાલીં વૃત્તિમેષિતુમર્હસિ
માણસ પોતાના કર્મથી બીજાને પાછળ પાડી શકે છે; પણ તું કદી નીચ અને શરમજનક જીવન ગુજારવાનો વિચાર પણ ના કર.