તતો વસતિ દુષ્કર્મા નરકે શાશ્વતીઃ સમાઃ । રાજદોષેણ હિ જગત્સ્પૃશ્યતે જગતઃ સ ચ
પછી દુષ્કર્મ કરનાર અનેક યુગો સુધી નરકમાં રહે છે; કારણ કે રાજાના દોષથી જગત દુઃખ પામે છે અને એ દુઃખ રાજાને પણ ભોગવવું પડે છે.
રાજધર્માનવેક્ષસ્વ પિતૃપૈતામહોચિતાન્। નૈતદ્રાજર્ષિવૃત્તં હિ યત્ર ત્વં સ્થાતુમિચ્છસિ
પિતૃ અને પિતામહોએ જે રીતે રાજધર્મ પાળ્યો હતો, એ રીતે રાજધર્મને વિચાર; કારણ કે જે માર્ગે તું જવા માંગે છે એ રાજર્ષિનો માર્ગ નથી.
ન હિ વૈક્લબ્યસંસૃષ્ટ આનૃશંસ્યે વ્યવસ્થિતઃ । પ્રજાપાલનસંભૂતં ફલં કિંચન લબ્ધવાન્
જે માણસ કમજોરીમાં પડીને માત્ર દયા રાખે છે, તે પ્રજાની રક્ષા કરીને મળતું ફળ ક્યારેય નથી મેળવે.
ન હ્યેતામાશિષં પાણ્ડુર્ન ચાહં ન પિતામહઃ । પ્રયુક્તવન્તઃ પૂર્વં તે યયા ચરસિ મેધયા
પાંડુ, હું કે પિતામહ, આપણે કોઈએ પણ એ આશીર્વાદ ક્યારેય નથી આપ્યો, જેના આધાર પર તું આજે બુદ્ધિપૂર્વક આ રીતે વર્તે છે.
યજ્ઞો દાનં તપઃ શૌર્યં પ્રજ્ઞા સન્તાનમેવ ચ । માહાત્મ્યં બલમોજશ્ચ નિત્યમાશંસિતં મયા
યજ્ઞ, દાન, તપ, શૌર્ય, જ્ઞાન, સંતાન, મહાનતા, બળ અને ઉર્જા—આ બધું હું હંમેશાં ઇચ્છતો આવ્યો છું.
નિત્યં સ્વાહા સ્વધા નિત્યં દદ્યુર્માનુષદેવતાઃ । દીર્ઘમાયુર્ધનં પુત્રાન્સમ્યગારાધિતાઃ શુભાઃ
માનવ અને દેવતાઓ, યોગ્ય રીતે પૂજા કરવાથી, હંમેશાં સ્વાહા, સ્વધા, દીર્ઘ આયુષ્ય, ધન અને સારા પુત્રો આપે.
પુત્રેષ્વાશાસતે નિત્યં પિતરો દૈવતાનિ ચ। દાનમધ્યયનં યજ્ઞઃ પ્રજાનાં પરિપાલનમ્
પિતૃઓ અને દેવતાઓ હંમેશાં સંતાનોની આશા રાખે છે; દાન, અધ્યયન, યજ્ઞ અને પ્રજાની રક્ષા પણ ઇચ્છે છે.
એતદ્ધર્મમધર્મં વા જન્મનૈવાભ્યજાયથાઃ । તે તુ વૈદ્યાઃ કુલે જાતા અવૃત્ત્યા તાત પીડિતાઃ
આ ધર્મ છે કે અધર્મ, તું તો જન્મથી જ આવું છે; પણ જે વિદ્વાન અને ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલા છે, તેઓ અવ્યવસ્થાથી દુઃખી થાય છે, બેટા.
યત્ર દાનપતિં શૂરં ક્ષુધિતાઃ પૃથિવીચરાઃ । પ્રાપ્ય તુષ્ટાઃ પ્રતિષ્ઠન્તે ધર્મઃ કોઽભ્યધિકસ્તતઃ
જ્યાં ભૂખ્યા લોકો generous અને શૂરવીર રાજાને મળીને સંતોષ પામે છે અને સ્થિર રહે છે—એટલું મોટું ધર્મ બીજું શું હોઈ શકે?
દાનેનાન્યં બલેનાન્યં તથા સૂનૃતયાઽપરમ્। સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્રાજ્યં પ્રાપ્યેહ ધાર્મિકઃ
કોઈને દાનથી, કોઈને બળથી, તો કોઈને સત્યવચનથી—ધર્મી માણસે રાજ્ય મળ્યા પછી, દરેક તરફથી સ્વીકારવું જોઈએ.
બ્રાહ્મણઃ પ્રચરેદ્ભૈક્ષં ક્ષત્રિયઃ પરિપાલયેત્। વૈશ્યો ધનાર્જનં કુર્યાચ્છૂદ્રઃ પરિચરેચ્ચ તાન્
બ્રાહ્મણે ભિક્ષા માંગવી, ક્ષત્રિયે રક્ષા કરવી, વૈશ્યે ધન કમાવવું અને શૂદ્રે બધાની સેવા કરવી.
ભૈક્ષં વિપ્રતિષિદ્ધં તે કૃષિર્નૈવોપપદ્યતે । ક્ષત્રિયોઽસિ ક્ષતાત્રાતા બાહુવીર્યોપજીવિતા
તારા માટે ભિક્ષા માગવી મનાઈ છે અને ખેતી પણ યોગ્ય નથી; તું ક્ષત્રિય છે, દુઃખથી બચાવનારો છે અને બાહુબળથી જીવતો છે.
પિત્ર્યમંશં મહાબાહો નિમગ્નં પુનરુદ્ધર । સામ્ના ભેદેન દાનેન દણ્ડેનાથ નયેન વા
મહાબાહુ, જે પિતૃસંપત્તિ ડૂબી ગઈ છે, તેને ફરીથી ઊંચી લેળ—સામ, ભેદ, દાન, દંડ કે નયથી.
ઇતો દુઃખતરં કિં નુ યદહં દીનબાન્ધવા। પરપિણ્ડમુદીક્ષે વૈ ત્વાં સૂત્વા મિત્રનન્દન
આથી વધુ દુઃખનું બીજું શું હોઈ શકે, કે હું અને મારા બેધારીયાં સંબંધીઓ, તને જન્મ આપ્યા પછી, બીજાના અન્નની આશા રાખીએ?
યુધ્યસ્વ રાજધર્મેણ મા નિમઞ્જીઃ પિતામહાન્ । મા ગમઃ ક્ષીણપુણ્યસ્ત્વં સાનુજઃ પાપિકાં ગતિં
રાજધર્મ પ્રમાણે યુદ્ધ કર; પિતૃઓને ડૂબવા દે નહીં; તું અને તારા ભાઈઓ પુણ્ય ખૂટીને દુષ્ટ ગતિમાં પડો નહીં.
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ । વિદુલાયાશ્ચ સંવાદં પુત્રસ્ય ચ પરન્તપ
અહીં પણ એક પ્રાચીન વાર્તા કહેવામાં આવે છે, હે શત્રુઓને હરાવનાર, જે વિદુલા અને તેના પુત્રનો સંવાદ છે.
તતઃ શ્રેયશ્ચ ભૂયશ્ચ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ । યશસ્વિની મન્યુમતી કુલે જાતા વિભાવરી
તેથી, તારે યોગ્ય રીતે જે શ્રેષ્ઠ અને વધુ કલ્યાણકારી છે તે વાત કહેવી જોઈએ; તું યશસ્વી, બુદ્ધિશાળી, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો અને તેજસ્વી છે.
ક્ષત્રધર્મરતા દાન્તા વિદુલા દીર્ઘદર્શિની । વિશ્રુતા રાજસંસત્સુ શ્રુતવાક્યા બહુશ્રુતા
ક્ષત્રિય ધર્મમાં રત, સંયમી, વિદુલા દૂરદ્રષ્ટિ ધરાવતી, રાજસભાઓમાં પ્રસિદ્ધ અને અનેક શાસ્ત્રો સાંભળેલી હતી.
વિદુલા નામ રાજન્યા જગર્હે પુત્રમૌરસમ્ । નિર્જિતં સિન્ધુરાજેન શયાનં દીનચેતસમ્
વિદુલા નામની એક રાજકન્યા, પોતાના પુત્રને, જે સિંધુના રાજાએ હરાવ્યો હતો અને દુઃખી મનથી પડ્યો હતો, તેને ઠપકો આપ્યો.
અનન્દન મયા જાત દ્વિષતાં હર્ષવર્ધન । ન મયા ત્વં ન પિત્રા ચ જાતઃ ક્વાભ્યાગતોહ્યસિ
હે દુર્ભાગી, તું મારા ગર્ભથી જન્મ્યો પણ દુશ્મનોના આનંદમાં વધારો કરે છે; તું મારા કે પિતાના તો નથી, તું ક્યાંથી આવ્યો છે?
નિર્મન્યુશ્ચાપ્યસઙ્ખ્યેયઃ પુરુષઃ ક્લીબસાધનઃ । યાવજ્જીવં નિરાશોઽસિ કલ્યાણાય ધુરં વહ
જે માણસે ગુસ્સો છોડ્યો છે, જેની પાસે કંઈ જ શક્તિ નથી અને જે આશા વિના આખું જીવન જીવે છે—એ ભલા માટેનું ભાર ઊઠાવ.
માઽઽત્માનમવમન્યસ્વ મૈનમલ્પેન બીભરઃ । મનઃ કૃત્વા સુકલ્યાણં મા ભૈસ્ત્વં પ્રતિસંહર
તમે પોતાને નાની સમજશો નહીં, નાની વાત માટે ડર રાખશો નહીં; મનને સારા માર્ગે લગાડો—ડરશો નહીં, પોતાને પાછા ખેંચો.
ઉત્તિષ્ઠ હે કાપુરુષ મા શેષ્વૈવં પરાજિતઃ। અમિત્રાન્નન્દયન્સર્વાન્નિર્માનો બન્ધુશોકદઃ
ઊઠો, ડરપોક, એમ જ પડ્યા ન રહો; હાર્યા પડ્યા રહેશો તો દુશ્મનો આનંદ માણશે અને તારો માન ગુમાવીને તારા પોતાના લોકોને દુઃખ આપશો.
સુપૂરા વૈ કુનદિકા સુપૂરો મુષિકાઞ્જલિઃ । સુસંતોષઃ કાપુરુષઃ સ્વલ્પકેનૈવ તુષ્યતિ
નાની નદી પણ ભરાઈ શકે, ઉંદર માટે એક મुठ્ઠી અનાજ પણ પૂરતું થાય; એ જ રીતે ડરપોક માણસને થોડી વસ્તુથી સંતોષ થઈ જાય છે.
અપ્યહેરારુજન્દંષ્ટ્રામાશ્વેવ નિધનં વ્રજ । અપિ વા સંશયં પ્રાપ્ય જીવિતેઽપિ પરાક્રમેઃ
સર્પ દાંત બતાવે તેમ કે ઘોડો અંત તરફ દોડી જાય તેમ—even મૃત્યુ સામે આવવું પડે તો પણ, કે જીવનમાં અનિશ્ચિતતા આવે તો પણ, હિંમત બતાવવી જોઈએ.
અપ્યરેઃ શ્યેનવચ્છિદ્રં પશ્યેસ્ત્વં વિપરિક્રમન્ । વિવદન્વાઽથવા તૂષ્ણીં વ્યોમ્નીવાપરિશઙ્કિતઃ
દુશ્મનના પાંજરામાં ખોટ જોઈને પણ, ગિધ જેવો તાકાતથી આગળ વધો—વાદ કરો કે શાંતિથી રહો, આકાશ જેવો નિર્ભય રહો.
ત્વમેવં પ્રેતવચ્છેષે કસ્માદ્વજ્રહતો યથા। ઉત્તિષ્ઠ હે કાપુરુષ મા સ્વાપ્સીઃ શત્રુનિર્જિતઃ
તું મૃતક જેવો કેમ પડ્યો છે, જાણે વીજળી વાગી હોય એમ? ઊઠ, ડરપોક, દુશ્મનથી હરાઈને સુઈ ન જા.
માઽસ્તં ગમસ્ત્વં કૃપણો વિ શ્રૂયસ્વ સ્વકર્મણા । મા મધ્યે મા જઘન્યે ત્વં માઽધો ભૂસ્તિષ્ઠ ગર્જિતઃ
દુઃખમાં ઓગળી ન જા, પોતાના કામથી દુર્ભાગ્યવાન તરીકે ઓળખાવા ન જા; વચ્ચે કે તળિયે ન રહી જા—ઊંચા ઊભા રહીને અવાજ કર.
અલાતં તિન્દુકસ્યેવ મુહૂર્તમપિ હિ જ્વલ । મા તુષાગ્નિરિવાનર્ચિર્ધૂમાયસ્વ જિજીવિષુઃ
ટિંડોળાના લાકડાની જેમ—even એક ક્ષણ માટે પણ—પ્રજ્વલિત થા; જીવવા માટે ફાંફા જેવી ધૂમાડતી આગ જેવો ધીમે ધીમે બળતો ન રહેજે.
મુહૂર્તં જ્વલિતં શ્રેયો ન ચ ધૂમાયિતં ચિરમ્ । મા હ સ્મ કસ્યચિદ્ગેહે જની રાજ્ઞઃ સ્વરીમૃદુઃ
થોડા સમય માટે તેજસ્વી બળવું સારું, લાંબા સમય સુધી ધૂમાડું થવું નહીં; રાજાના ઘરમાં કોઈ પણ નરમ દિલવાળી સ્ત્રી જન્મે નહીં.