ઉપસ્થિતરથં શૌરિં પ્રયાસ્યન્તમરિન્દમમ્ । ધૃતરાષ્ટ્રો મહારાજઃ પુનરેવાભ્યભાષત
જ્યારે શૌરી, શત્રુઓના વિનાશક, રથમાં ચઢીને જવા તૈયાર હતા, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર રાજાએ ફરી એકવાર તેમને સંબોધ્યા.
યાવદ્બલં મે પુત્રેષુ પશ્યતસ્તે જનાર્દન । પ્રત્યક્ષં તે ન તે કિંચિત્પરોક્ષં શત્રુકર્શન
હે જનાર્દન, મારા પુત્રોમાં કેટલી શક્તિ છે તે તું પોતે જોઈ લે; હે શત્રુહર, તારી સામે બધું ખુલ્લું છે, તારી સામે કંઈ છુપાયું નથી.
કુરૂણાં શમમિચ્છન્તં યતમાનં ચ કેશવ । વિદિત્વૈતામવસ્થાં મે નાતિશઙ્કિતુમર્હસિ
હે કેશવ, હું કુરુઓમાં શાંતિ ઈચ્છું છું અને તે માટે પ્રયત્ન પણ કરું છું, એ તું જાણે છે, તેથી મારી સ્થિતિ જોઈને તારે વધારે શંકા રાખવી નહીં.
ન મે પાપોઽસ્ત્યભિપ્રાયઃ પાણ્ડવાન્પ્રતિ કેશવ । જ્ઞાતમેવ હિતં વાક્યં યન્મયોક્તઃ સુયોધનઃ
હે કેશવ, પાંડવો સામે મારા મનમાં કોઈ દુર્ભાવના નથી; સુયોધને એ જ કહ્યું છે જે તેને હિતકારક લાગ્યું, અને એ મેં તેને સમજાવ્યું હતું.
જાનન્તિ કુરવઃ સર્વે રાજાનશ્ચૈવ પાર્થિવાઃ । શમે પ્રયતમાનં માં સર્વયત્નેન માધવ
હે માધવ, બધા કુરુઓ અને રાજાઓ જાણે છે કે હું સર્વશક્તિથી શાંતિ માટે પ્રયત્નશીલ છું.
તતોઽબ્રવીન્મહાબાહુર્ધૃતરાષ્ટ્રં જનાર્દનઃ। દ્રોણં પિતામહં ભીષ્મં ક્ષત્તારં બાહ્લિકં કૃપમ્
પછી મહાબાહુ જનાર્દને ધૃતરાષ્ટ્ર, દ્રોણ, પિતામહ ભીષ્મ, વિદુર, બાહ્લિક અને કૃપાને સંબોધ્યા.
પ્રત્યક્ષમેતદ્ભવતાં યદ્વૃત્તં કુરુસંસદિ। યથા ચાશિષ્ટવન્મન્દો રોષાદદ્ય સમુત્થિતઃ
કુરુ સભામાં જે થયું તે તમે બધા સ્પષ્ટ જોઈ શકો છો; અને આજે કેવો મૂર્ખતાપૂર્વક ક્રોધ ઊભો થયો છે, એ પણ જાણી શકો છો.
વદત્યનીશમાત્માનં ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ । આપૃચ્છે ભવતઃ સર્વાન્ગમિષ્યામિ યુધિષ્ઠિરમ્
મહારાજ ધૃતરાષ્ટ્ર, પોતાને અશક્ત સમજતા, તમે સૌને વિદાય લઈને કહ્યું કે, હવે હું યુધિષ્ઠિર પાસે જઈશ.
આમન્ત્ર્ય પ્રસ્થિતં શૌરિં રથસ્થં પુરુષર્ષભ । અનુજગ્મુર્મહેષ્વાસાઃ પ્રવીરા ભરતર્ષભાઃ
રથમાં બેઠેલા, વિદાય લઈ રહેલા શૌરીને સંબોધ્યા પછી, મહાન ધનુર્ધારી અને પરાક્રમી ભરતોના શ્રેષ્ઠ પુરુષો તેમના પાછળ ગયા.
ભીષ્મો દ્રોણઃ કૃપઃ ક્ષત્તા ધૃતરાષ્ટ્રોઽથ બાહ્લિકઃ। અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ યુયુત્સુશ્ચ મહારથઃ
ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ, વિદુર, ધૃતરાષ્ટ્ર, બાહ્લિક, અશ્વત્થામા, વિકર્ણ અને મહાન યુદ્ધવીર યુયુત્સુ પણ ગયા.
તતો રથેન શુભ્રેણ મહતા કિઙ્કિણીકિના । કુરૂણાં પશ્યતાં દ્રષ્ટું સ્વસારં સ પિતુર્યયૌ
પછી એ મહાન અને સુંદર ઘંટડીઓવાળા રથમાં, કુરુઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, તેણે પોતાની બહેન અને પિતાને મળવા ગયા.
પ્રવિશ્યાથ ગૃહં તસ્યાશ્ચરણાવભિવાદ્ય ચ। આચખ્યૌ તત્સમાસેન યદ્વૃત્તં કુરુસંસદિ
પછી તે તેમના ઘરમાં પ્રવેશ્યા, તેમના પગે વંદન કર્યું અને કુરુ સભામાં જે બન્યું તે સંક્ષિપ્તમાં કહ્યુ.
ઉક્તં બહુવિધં વાક્યં ગ્રહણીયં સહેતુકમ્। ઋષિભિશ્ચૈવ ચ મયા ન ચાસૌ તદ્ગૃહીતવાન્
મારે અને ઋષિઓએ અનેક રીતે, કારણ સાથે સમજાવ્યું, પણ તેણે એ કશું સ્વીકાર્યું નહીં.
કાલપક્વમિદં સર્વં સુયોધનવશાનુગમ્। ` સર્વક્ષત્રં ક્ષણેનૈવ દહ્યતે પાર્થવહ્નિના ।' આપૃચ્છે ભવતીં શીઘ્રં પ્રયાસ્યે પાણ્ડવાન્પ્રતિ
આ બધું સમયથી પકવાઈ ગયું છે અને સુયોધનના ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલી રહ્યું છે; પાંડવોની અગ્નિથી આખું ક્ષત્રિય વર્ગ પળમાં ભસ્મ થઈ જશે. હું તમને વિદાય લઈ, ઝડપથી પાંડવો પાસે જઈશ.
કિં વાચ્યાઃ પાણ્ડવેયાસ્તે ભવત્યા વચનાન્મયા । તદ્બ્રૂહિ ત્વં મહાપ્રજ્ઞે શુશ્રૂષે વચનં તવ
પાંડુપુત્રોને તમારી તરફથી શું કહું? મહાન બુદ્ધિશાળી સ્ત્રી, તમે પોતે કહો, હું તમારું વચન સાંભળવા તૈયાર છું.
બ્રૂયાઃ કેશવ રાજાનં ધર્માત્માનં યુધિષ્ઠિરમ્ । ભૂયાંસ્તે હીયતે ધર્મો મા પુત્રક વૃથા કૃથાઃ
કેશવ, તમે ધર્મનિષ્ઠ રાજા યુધિષ્ઠિરને કહો: 'તમારી ધર્મપથથી દૂર જવાનું શરૂ થયું છે, પુત્ર, વ્યર્થ કાર્ય ન કરો.'
શ્રોત્રિયસ્યેવ તે રાજન્મન્દકસ્યાવિપશ્ચિતઃ । અનુવાકહતા બુદ્ધિર્ધર્મમેવૈકમીક્ષતે
રાજા, જેમ અશિક્ષિત અને ધીમી સમજણ ધરાવતા બ્રાહ્મણની બુદ્ધિ ખોટી ઉચ્ચારથી દૂષિત થાય છે, તેમ તમારી બુદ્ધિ પણ માત્ર એક જ ધર્મના પાસાને જુએ છે.
અઙ્ગાવેક્ષસ્વ ધર્મં ત્વં યથા સૃષ્ટઃ સ્વયંભુવા । બાહુભ્યાં ક્ષત્રિયાઃ સૃષ્ટા બાહુવીર્યોપજીવિનઃ
રાજા, ધર્મને એ રીતે વિચારો જેમ સ્વયંભૂએ રચ્યો છે; ક્ષત્રિયોએ પોતાના બાહુબળથી જીવન ચલાવવું એ જ તેમનો ધર્મ છે.
ક્રૂરાય કર્મણે નિત્યં પ્રજાનાં પરિપાલને। શ્રૃણુ ચાત્રોપમામેકાં યા વૃદ્ધેભ્યઃ શ્રુતા મયા
પ્રજાની રક્ષા માટે રાજા હંમેશાં કઠોર કામ કરે છે; હવે હું તમને એક ઉદાહરણ કહું છું, જે મેં વૃદ્ધો પાસેથી સાંભળ્યું છે.
મુચુકુન્દસ્ય રાજર્ષેરદદત્પૃથિવીમિમામ્। પુરા વૈશ્રવણઃ પ્રીતો ન ચાસૌ તદ્ગૃહીતવાન્
પહેલાં મુચુકુંદ નામના રાજર્ષિને વૈશ્વરણે પ્રસન્ન થઈને આ પૃથ્વી આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પણ મુચુકુંદે તે સ્વીકારી નહોતી.
બાહુવીર્યાર્જિતં રાજ્યમશ્રીયામિતિ કામયે। તતો વૈશ્રવણઃ પ્રીતો વિસ્મિતઃ સમપદ્યત
મુચુકુંદે કહ્યું: 'મારે એ રાજ્ય જોઈએ નહીં, જે મારા પોતાના બાહુબળથી મેળવ્યું ન હોય.' ત્યારે વૈશ્વરણે આનંદ અને આશ્ચર્યથી એ વાત માની લીધી.
મુચુકુન્દસ્તતો રાજા સોઽન્વશાસદ્વસુન્ધરામ્ । બાહુવીર્યાર્જિતાં સમ્યક્ ક્ષત્રધર્મમનુવ્રતઃ
પછી મુચુકુંદે પોતાની બાહુશક્તિથી પૃથ્વી જીતીને, ક્ષત્રિય ધર્મનું પાલન કરતાં યોગ્ય રીતે રાજ્ય કર્યું.
યં હિ ધર્મં ચરન્તીહ પ્રજા રાજ્ઞા સુરક્ષિતાઃ । ચતુર્થં તસ્ય ધર્મસ્ય રાજા વિન્દેન ભારત
હે ભારત, જ્યારે પ્રજાઓ રાજાની રક્ષામાં ધર્મનું પાલન કરે છે, ત્યારે એ ધર્મનો ચોથો ભાગ રાજાને મળે છે.
રાજા ચરતિ ચેદ્ધર્મં દેવત્વાયૈવ કલ્પતે। સ ચેદધર્મં ચરતિ નરકાયૈવ ગચ્છતિ
રાજા જો ધર્મથી ચાલે તો દેવત્વ પામે છે; અને જો અધર્મ કરે તો નરકમાં જાય છે.
દણ્ડનીતિઃ સ્વધર્મેણ ચાતુર્વર્ણ્યં નિયચ્છતિ। પ્રયુક્તાસ્વામિના સમ્યગધર્મેભ્યો નિયચ્છતિ
રાજા પોતાની ફરજ પ્રમાણે યોગ્ય રીતે દંડનીતિ ચલાવે ત્યારે ચારેય વર્ણો ધર્મમાં સ્થિર રહે છે અને અધર્મથી અટકાય છે.
દણ્ડનીત્યાં યદા રાજા સમ્યક્કાર્ત્સ્ન્યેન વર્તતે। તદા કૃતયું નામ કાલઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રવર્તતે
જ્યારે રાજા દંડનીતિમાં સંપૂર્ણપણે યોગ્ય રીતે વર્તે છે, ત્યારે શ્રેષ્ઠ કૃતયુગનો સમય આવે છે.
કાલો વા કારણં રાજ્ઞો રાજા વા કાલકારણમ્ । ઇતિ તે સંશયો મા ભૂદ્રાજા કાલસ્ય કારણમ્
તમને એ શંકા ન રહે કે સમય રાજાને બનાવે છે કે રાજા સમયને; સાચું તો એ છે કે રાજા જ સમયનો કારણ છે.
રાજા કૃતયુગસ્રષ્ટા ત્રેતાયા દ્વાપરસ્ય ચ। યુગસ્ય ચ ચતુર્થસ્ય રાજા ભવતિ કારણમ્
રાજા કૃતયુગ, ત્રેતાયુગ, દ્વાપરયુગ અને ચોથા યુગનો સર્જક છે; રાજા જ યુગનો કારણ છે.
કૃતસ્ય કરણાદ્રાજા સ્વર્ગમત્યન્તમશ્રુતે । ત્રેતાયાઃ કરણાદ્રાજા સ્વર્ગં નાત્યન્તમશ્રુતે
કૃતયુગ સ્થાપિત કરવાથી રાજા એવાં મહાન સ્વર્ગને પામે છે જે ક્યારેય સાંભળ્યો નથી; ત્રેતાયુગ સ્થાપિત કરવાથી પણ સ્વર્ગ મળે છે પણ એટલો મહાન નથી.
પ્રવર્તનાદ્દ્વાપરસ્ય યથાભાગમુપાશ્રુતે । કલેઃ પ્રવર્તનાદ્રાજા પાપમત્યન્તમશ્રુતે
દ્વાપરયુગને આગળ વધારવાથી રાજાને પોતાના ભાગ પ્રમાણે સ્વર્ગ મળે છે; પણ કલીયુગને આગળ વધારવાથી રાજા અત્યંત પાપને પામે છે, જે ક્યારેય સાંભળ્યું નથી.