અથ દુરોયધનં રાજા ધૃતરાષ્ટ્રોઽભ્યભાષત । કર્ણદુઃશાસનાભ્યાં ચ રાજભિશ્ચાપિ સંવૃતમ્
પછી રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે, કર્ણ, દુશાસન અને અન્ય રાજાઓથી ઘેરાયેલા દુર્યોધનને સંબોધન કર્યું.
નૃશંસ પાપભૂયિષ્ઠ ક્ષુદ્રકર્મસહાયવાન્। પાપૈઃ સહાયૈઃ સંહત્ય પાપં કર્મ ચિકીર્ષસિ
નિષ્ઠુર, પાપમાં આગળ, અને નીચ કામ કરનારા સાથીઓ સાથે, તું પાપી મિત્રો સાથે મળીને પાપી કામ કરવા ઈચ્છે છે.
અશક્યમયશસ્યં ચ સદ્ભિશ્ચાપિ વિગર્હિતમ્ । યથા ત્વાદૃશકો મૂઢો વ્યવસ્યેત્કુલપાંસનઃ
આવું કામ અશક્ય છે, નામ ખરાબ કરે છે અને સારા લોકો પણ તેને નાપસંદ કરે છે—પણ તું તો મૂર્ખ છે અને કુળનું કલંક બનીને આ નિર્ણય લઈ રહ્યો છે.
ત્વમિમં પુણ્ડરીકાક્ષમપ્રધૃષ્યં દુરાસદમ્ । પાપૈઃ સહાયૈઃ સંહત્ય નિગ્રહીતું કિલેચ્છસિ
તને તો એવું લાગે છે કે, તું દુષ્ટ સાથીઓ ભેગા કરીને, આ કમળની આંખો વાળા, અપરાજિત અને અઘળા શ્રીકૃષ્ણને જીતવાનો ઇરાદો રાખે છે.
યો ન શક્યો બલાત્કર્તું દેવૈરપિ સવાસવૈઃ । તં ત્વં પ્રાર્થયસે મન્દ બાલશ્ચન્દ્રમસં યથા
જેને દેવતાઓ પણ ઇન્દ્ર સાથે મળી શક્તિનાં જોરે જીતવા અસમર્થ છે, એવાં શ્રીકૃષ્ણને તું, મૂર્ખ બાળકની જેમ, પકડવાનો ઇરાદો રાખે છે.
દેવૈર્મનુષ્યૈર્ગન્ધર્વૈરસુરૈરુરગૈશ્ચ યઃ। ન સોઢું સમરે શક્યસ્તં ન બુધ્યસિ કેશવમ્
જેને દેવ, માનવ, ગંધર્વ, અસુર અને સાપ—all યુદ્ધમાં ટકી શકતા નથી, એ કેશવને તું ઓળખતો જ નથી.
દુર્ગ્રાહ્યઃ પાણિના વાયુર્દુસ્પર્શઃ પાણિના શશી । દુર્ધરા પૃથિવી મૂર્ધ્ના દુર્ગ્રાહ્યઃ કેશવો બલાત્
જે રીતે પવનને હાથથી પકડવું શક્ય નથી, ચાંદને હાથથી સ્પર્શી શકાય નહીં અને પૃથ્વીને માથે ઉઠાવી શકાય નહીં, એ જ રીતે કેશવને જોરથી પકડવો અશક્ય છે.
ઇત્યુક્તે ધૃતરાષ્ટ્રેણ ક્ષત્તાઽપિ વિદુરોઽબ્રવીત્। દુર્યોધનમભિપ્રેક્ષ્ય ધાર્તરાષ્ટ્રમમર્ષણમ્
ધૃતરાષ્ટ્રએ આવું કહ્યું ત્યારે, વિદુરે પણ ધૃતરાષ્ટ્રના ક્રોધિત પુત્ર દુર્યોધનને જોઈને કહ્યું.
દુર્યોધન નિબોધેદં વચનં મમ સાંપ્રતમ્। સૌભદ્વારે વાનરેન્દ્રો દ્વિવિદો નામ નામતઃ। શિલાવર્ષેણ મહતા છાદયામાસ કેશવમ્
દુર્યોધન, હવે મારા શબ્દો સાંભળ: એક વખત સૌભા દ્વારે વાનરરાજ દ્વિવિદએ વિશાળ પથ્થરોની વરસાદથી કેશવને ઢાંકી નાખ્યો હતો.
ગ્રહીતુકામો વિક્રમ્ય સર્વયત્નેન માધવમ્ । ગ્રહીતું નાશકચ્ચૈનં તં ત્વં પ્રાર્થયસે બલાત્
દ્વિવિદએ સર્વશક્તિ લગાવીને માધવને પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તે પકડી શક્યો નહીં; અને તું તો તેને જોરથી પકડી લેવા ઈચ્છે છે.
પ્રાગ્જ્યોતિષગતં શૌરિં નરકઃ સહ દાનવૈઃ । ગ્રહીતું નાશકત્તત્ર તં ત્વં પ્રાર્થયસે બલાત્
પ્રાગ્જ્યોતિષપુરમાં નરકાસુરે દાનવો સાથે મળી શૌરીને પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ પકડી શક્યો નહીં; અને તું તેને જોરથી પકડવાનો ઇરાદો રાખે છે.
અનેકયુગવર્ષાયુર્નિહત્ય નરકં મૃધે । નીત્વા કન્યાસહસ્રાણિ ઉપયેમે યથાવિધિ
જે નરકાસુર અનેક યુગો સુધી જીવ્યો હતો, તેને યુદ્ધમાં મારીને, તેણે હજારો કન્યાઓને નિયમ પ્રમાણે લગ્ન કર્યા.
નિર્મોચને ષટ્સહસ્રાઃ પાશૈર્બદ્ધ્વા મહાસુરાઃ । ગ્રહીતું નાશકંશ્ચૈનં તં ત્વં પ્રાર્થયસે બલાત્
નિર્મોચન સ્થળે છ હજાર મહાસુરોએ પાશથી બાંધીને તેને પકડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ પકડી શક્યા નહીં; અને તું તેને જોરથી પકડવાનો ઇરાદો રાખે છે.
અનેન હિ હતા બાલ્યે પૂતના શિશુના તદા। ગોવર્ધનો ધારિતશ્ચ ગવાર્થે ભરતર્ષભ
બાળપણમાં તેણે પૂતનાને મારી, અને પછી ગાયો માટે ગોવર્ધન પર્વત ઉપાડી લીધો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
અરિષ્ટો ધેનુકશ્ચૈવ ચાણૂરશ્ચ મહાબલઃ। અશ્વરાજશ્ચ નિહતઃ કંસશ્ચારિષ્ટમાચરન્
અરિષ્ટ, ધેનુક, મહાબલી ચાણૂર, ઘોડા રાક્ષસ અને કમ્સ—આ બધાને તેણે શૂરવીરતા પૂર્વક મારે છે.
જરાસન્ધશ્ચ વક્રશ્ચ શિશુપાલશ્ચ વીર્યવાન્ । બાણાશ્ચ નિહતઃ સઙ્ખ્યે રાજાનશ્ચ નિષૂદિતાઃ
જરાસંધ, વક્ર, પરાક્રમી શિશુપાલ અને બાણને યુદ્ધમાં મારે છે, અને ઘણા રાજાઓનો પણ વિનાશ કર્યો છે.
વરુણો નિર્જિતો રાજા પાવકશ્ચામિતૌજસા । પારિજાતં ચ હરતા જિતઃ સાક્ષાચ્છચીપતિઃ
વરुण રાજાને હરાવ્યો, અમાપ તેજવાળા પાવકને પણ જીત્યો અને પારિજાત વૃક્ષ લાવતી વખતે ઈન્દ્રને પણ હરાવ્યો.
એકાર્ણવે ચ સ્વપતા નિહતૌ મધુકૈટભૌ । જન્માન્તરમુપાગમ્ય હયગ્રીવસ્તથા હતઃ
એકમાત્ર મહાસાગરમાં સુતા સુતા તેણે મધુ અને કૈટભને મારી નાખ્યા; અને બીજાં જન્મમાં હયગ્રીવને પણ સંહાર્યો.
અયં કર્તા ન ક્રિયતે કારણં ચાપિ પૌરુષે । યદ્યદિચ્છેદયં શૌરિસ્તત્તત્કુર્યાદયત્નતઃ
આ શ્રીકૃષ્ણ કરનાર છે, કર્મ નથી; અને માનવપ્રયત્નમાં કારણ પણ નથી. જે તે ઇચ્છે છે, તે સહેલાઈથી કરી શકે છે.
તં ન બુધ્યસિ ગોવિન્દ ઘોરવિક્રમમચ્યુતમ્। આશીવિષમિવ ક્રૂદ્ધં તેજોરાશિમનિન્દિતમ્
તને ગોવિંદનું સાચું સ્વરૂપ સમજાતું નથી—જે ભયાનક પરાક્રમી, અપરાજિત, નિર્દોષ અને તેજથી ભરપૂર છે, અને ક્રોધિત સાપ જેવો ભયાનક છે.
પ્રધર્ષયન્મહાબાહું કૃષ્ણમક્લિષ્ટકારિણમ્। પતઙ્ગોઽગ્નિમિવાસાદ્ય સામાત્યો નભવિષ્યસિ
મહાબળવાન કૃષ્ણને, જે નિર્દોષ કાર્યો કરે છે, તું દુઃખ આપવાનો પ્રયાસ કરશે તો, તું અને તારાં મંત્રીમંડળ, અગ્નિમાં પડતા પતંગિયાં જેવું ભસ્મ થઇ જશો.
વિદુરેણૈવમુક્તસ્તુ કેશવઃ શત્રુપૂગહા । દુર્યોધનં ધાર્તરાષ્ટ્રમભ્યભાષત વીર્યવાન્
વિદુરે આવું કહ્યું ત્યારે, દુશ્મનોનો વિનાશક, પરાક્રમી કેશવે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધનને સંબોધન કર્યું.
એકોઽહમિતિ યન્મોહાન્મન્યસે માં સુયોધન। પરિભૂય સુદુર્બુદ્ધે ગ્રહીતું માં ચિકીર્ષસિ
સુયોધન, તને ભ્રમ છે કે હું એકલો છું, અને તું તારી દુષ્ટ બુદ્ધિથી મને અવગણીને પકડવાનો ઈરાદો રાખે છે.
ઇહૈવ પાણ્ડવાઃ સર્વે તથૈવાન્ધકવૃષ્ણયઃ । ઇહાદિત્યાશ્ચ રુદ્રાશ્ચ વસવશ્ચ મહર્ષિભિઃ
અહીં બધા પાંડવો છે, એ જ રીતે અંધક અને વૃષ્ણિ પણ છે; અહીં આદિત્ય, રુદ્ર, વસુ અને મહર્ષિઓ પણ હાજર છે.
એવમુક્ત્વા જાહાસોચ્ચૈઃ કેશવઃ પરવીરહા । તસ્ય સંસ્મયતઃ શૌરેર્વિદ્યુદ્રૂપા મહાત્મનઃ । `યુગપચ્ચ વિનિષ્પેતુઃ સાક્ષાત્સર્વાસ્તુ દેવતાઃ
આવું કહીને, પરશત્રુવિનાશક કેશવે ઉંચે અવાજે હસ્યા; અને શૌરીના મહાન આત્મામાંથી વીજળી જેવું તેજ ફાટી નીકળ્યું, અને બધા દેવતાઓ તુરંત જ દેખાઈ પડ્યા.
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રાસ્ત્રિદશા બભૂવુઃ પાવકાર્ચિષઃ । તસ્ય બ્રહ્મા લલાટસ્થો રુદ્રો વક્ષસિ ચાભવત્
તે દેવતાઓ અંગૂઠા જેટલા કદના હતા અને અગ્નિના જ્વાળાની જેમ તેજસ્વી હતા; બ્રહ્મા તેના કપાળ પર અને રુદ્ર છાતી પર દેખાયા.
લોકપાલા ભુજેષ્વાસન્નગ્નિરાસ્યાદજાયત। આદિત્યાશ્ચૈવ સાધ્યાશ્ચ વસવોઽથાશ્વિનાવપિ
લોકપાલો તેના હાથ પર હતા, અગ્નિ તેના મોઢામાંથી પ્રગટ થયો; આદિત્ય, સાધ્ય, વસુ અને અશ્વિનીકુમાર પણ દેખાયા.
મરુતશ્ચ સહેન્દ્રેણ વિશ્વેદેવાસ્તથૈવ ચ। બભૂવુશ્ચૈવ યક્ષાશ્ચ ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ
મરુતો ઇન્દ્ર સાથે, અને સર્વ વિશ્વદેવો, યક્ષ, ગંધર્વ, નાગ અને રાક્ષસ પણ દેખાયા.
પ્રાદુરાસ્તાં તથા દોર્ભ્યાં સઙ્કર્ષણધનઞ્જયૌ। દક્ષિણેઽથાર્જુનો ધન્વી હલી રામશ્ચ સવ્યતઃ
તેના બે હાથમાંથી સંકર્ષણ અને ધનંજય પ્રગટ થયા; જમણે બાજુએ ધનુષ્યધારી અર્જુન અને ડાબે હલધારી રામ દેખાયા.
ભીમો યુધિષ્ઠિરશ્ચૈવ માદ્રીપુત્રૌ ચ પૃષ્ઠતઃ। અન્ધકા વૃષ્ણયશ્ચૈવ પ્રદ્યુમ્નપરમુખાસ્તતઃ
ભીમ અને યુધિષ્ઠિર, તેમજ માદ્રીના પુત્રો પાછળ ઊભા હતા; અને અંધક-વૃષ્ણિ, પ્રદ્યુમ્નને આગે રાખીને, ત્યાં હાજર હતા.