દુર્યોધનસ્ય કર્ણસ્ય શકુનેઃ સૌબલસ્ય ચ। દુઃશાસનચતુર્થાનામિદમાસીદ્વિચેષ્ટિતમ્
દુર્યોધન, કર્ણ, સૌબલપુત્ર શકુની અને દુઃશાસન—આ ચાર જણનો આ ષડયંત્ર હતું.
પુરાઽયમસ્માન્ગૃહ્ણાતિ ક્ષિપ્રકારી જનાર્દનઃ । સહિતો ધૃતરાષ્ટ્રેણ રાજ્ઞા શાન્તનવેન ચ
'જાનાર્દન, જે ઝડપથી કામ કરે છે, એ ધૃતરાષ્ટ્ર અને શાંતનુપુત્ર રાજા સાથે મળીને આપણને પકડે, એ પહેલાં... '
વયમેવ હૃષીકેશં નિગૃહ્ણીમ બલાદિવ। પ્રસહ્ય પુરુષવ્યાઘ્રમિન્દ્રો વૈરોચનિં યથા
'અમે પોતે હૃષીકેશને બળજબરીથી પકડી લઈએ, જેમ ઇન્દ્રે વિરોચનપુત્રને પકડ્યો હતો, એમ આ પુરુષસિંહને દબાવી લઈએ.'
શ્રુત્વા ગૃહીતં વાર્ષ્ણેયં પાણ્ડવા હતચેતસઃ । નિરુત્સાહા ભવિષ્યન્તિ ભગ્નદંષ્ટ્રા ઇવોરગાઃ
'યાદવ કૃષ્ણ પકડાયો એ સાંભળીને, પાંડવોનું મન તૂટી જશે અને તેઓ નિરાશ થઈ જશે, જાણે સાપના દાંત તૂટી ગયા હોય.'
અયં હ્યેષાં મહાબાહુઃ સર્વેષાં શર્મ વર્મ ચ । અસ્મિન્ગૃહીતે વરદે ઋષભે સર્વસાત્વતામ્। નિરુદ્યમા ભવિષ્યન્તિ પાણ્ડવાઃ સોમકૈઃ સહ
'એમના માટે કૃષ્ણ જ મોટો રક્ષક અને ઢાલ છે; જો આ સાત્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, વરદાતા પકડાઈ જશે, તો પાંડવો અને સોમક પણ બધું ઉત્સાહ ગુમાવી દેશે.'
તસ્માદ્વયમિહૈવૈકં કેશવં ક્ષિપ્રકારિણમ્ । ક્રોશતો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય બદ્ધ્વા યોત્સ્યામહે રિપૂન્
'એથી, અહીં જ, ધૃતરાષ્ટ્ર ચીસ પાડતો હોય ત્યારે, આપણે ઝડપથી કાર્ય કરનારા કેશવને બાંધી લઈએ અને પછી દુશ્મનો સામે યુદ્ધ કરીએ.'
તેષાં પાપમભિપ્રાયં પાપાનાં દુષ્ટચેતસામ્। ઇઙ્ગિતજ્ઞઃ કવિઃ ક્ષિપ્રમન્વબુદ્ધ્યત સાત્યકિઃ
સાત્યકી, જે મનુષ્યનાં ઇરાદા તરત સમજી લે છે અને વિદ્વાન છે, તેણે એ દુષ્ટમનવાળા પાપી લોકોનો ખરાબ હેતુ ઝડપથી જાણી લીધો.
તદર્થમભિનિષ્ક્રમ્ય હાર્દિક્યેન સહાસ્થિતઃ । અબ્રવીત્કૃતવર્માણં ક્ષિપ્રં યોજય વાહિનીમ્
એ હેતુને ધ્યાનમાં રાખીને, હાર્દિક્ય સાથે બહાર જઈ, કૃતવર્માએ ઊભા રહીને તરત કહ્યું: 'સેનાને તૈયાર રાખો.'
વ્યૂઢાનીકઃ સભાદ્વારમુપતિષ્ઠસ્વ દંશિતઃ । યાવદાખ્યામ્યહં ચૈતત્કૃષ્ણાયાક્લિષ્ટકારિણે
સેનાને ગોઠવીને, સભાના દ્વારે ચેતન બનીને ઊભા રહો, જ્યાં સુધી હું આ બધું નિર્દોષ કર્મ કરનાર કૃષ્ણને કહી ન દઉં.
સ પ્રવિશ્ય સભાં વીરઃ સિંહો ગિરિગુહામિવ । આચષ્ટ તમભિપ્રાયં કેશવાય મહાત્મને
પછી એ વીર સભામાં એ રીતે પ્રવેશ્યો જેમ સિંહ પર્વતની ગુફામાં જાય છે, અને એ હેતુ મહાત્મા કેશવને કહી સંભળાવ્યો.
ધૃતરાષ્ટ્રં તતશ્ચૈવ વિદુરં ચાન્વભાષત । તેષામેતમભિપ્રાયમાચચક્ષે સ્મયન્નિવ
પછી તેણે ધૃતરાષ્ટ્ર અને વિદુરને સંબોધ્યા અને, જાણે સ્મિત કરતાં હોય એમ, તેમને આ યોજના જણાવી.
ધર્માદર્થાચ્ચ કામાચ્ચ કર્મ સાધુવિગર્હિતમ્ । મન્દાઃ કર્તુમિહેચ્છન્તિ ન ચાવાપ્યં કથંચન
અહીંના મૂર્ખો ધર્મ, લાભ અને કામથી નિંદિત એવું કાર્ય કરવા ઈચ્છે છે, જે કોઈ રીતે શક્ય જ નથી.
પુરા વિકુર્વતે મૂઢાઃ પાપાત્માનઃ સમાગતાઃ । ધર્ષિતાઃ કામમન્યુભ્યાં ક્રોધલોભવશાનુગાઃ
આ પાપી અને ભ્રમિત આત્માઓ, એકઠા થઈ, પહેલાં પણ કામ અને ક્રોધથી અંધ બની, ક્રોધ અને લોભના વશ થઈ ગયા હતા.
ઇમં હિ પુણ્ડરીકાક્ષં જિઘૃક્ષન્ત્યલ્પચેતસઃ। પટેનાગ્નિં પ્રજ્વલિતં યથા બાલા યથા જડાઃ
આ ઓછા સમજવાળા લોકો કમળનયનને પકડવા માંગે છે, જેમ બાળક કે મૂર્ખો કપડાથી અગ્નિને પકડવા જાય.
સાત્યકેસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા વિદુરો દીર્ઘદર્શિવાન્ । ધૃતરાષ્ટ્રં મહાબાહુમબ્રવીત્કુરુસંસદિ
સાત્યકીના એ વચન સાંભળી, દૂરની વાત સમજતા વિદુરે, કુરુ સભામાં મહાબાહુ ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું.
રાજન્પરીતકાલાસ્તે પુત્રાઃ સર્વે પરન્તપ । અસક્યમયશસ્યં ચ કર્તું કર્મ સમુદ્યતાઃ
રાજા, દુશ્મનને હરાવનાર, તમારા બધા પુત્રો હવે કાળના વશમાં આવી ગયા છે અને એવું કાર્ય કરવા નીકળ્યા છે, જે અસંભવ છે અને માત્ર અપમાન જ આપે છે.
ઇમં હિ પુણ્ડરીકાક્ષમભિભૂય પ્રસહ્ય ચ । નિગ્રહીતું કિલેચ્છન્તિ સહિતા વાસવાનુજમ્
તેઓ ખરેખર કમળનયન અને વાસવના ભાઈને જોરથી વશમાં લેવા ઈચ્છે છે.
ઇમં પુરુષશાર્દૂલમપ્રધૃષ્યં દુરસદમ્ । આસાદ્ય નભવિષ્યન્તિ પતઙ્ગા ઇવ પાવકમ્
પણ, પુરુષોમાં સિંહ સમાન, અપરાજિત અને દુર્લભ એવા આ પુરુષ પાસે જઈ, તેઓ પતંગિયાં જેમ અગ્નિમાં ભસ્મ થાય એમ નાશ પામશે.
અયમિચ્છન્હિ તાન્સર્વાન્યુધ્યમાનાઞ્જનાર્દનઃ । સિંહો નાગાનિવ ક્રુદ્ધો ગમયેદ્યમસાદનમ્
જો જનાર્દન ઈચ્છે, તો લડતા બધા લોકોને ક્રોધિત સિંહ હાથીઓને મારે એમ, યમલોકમાં મોકલી શકે.
ન ત્વયં નિન્દિતં કર્મ કુર્યાત્પાપં કથંચન । ન ચ ધર્માદપક્રામદેચ્યુતઃ પુરુષોત્તમઃ
પણ અચ્યૂત, પુરુષોત્તમ, ક્યારેય નિંદનીય કે પાપ કાર્ય કરતો નથી અને કદી ધર્મથી વિમુખ થતો નથી.
યથા વારાણસી દગ્ધા સાશ્વા સરથકુઞ્જરા । સાનુબન્ધસ્તુ કૃષ્ણેન કાશીનામૃષભો હતઃ
જેમ વારાણસી ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સાથે બળી ગઈ અને કાશીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુરુષને કૃષ્ણે તેના સાથીઓ સાથે માર્યો હતો,
તથા નાગપુરં દગ્ધ્વા શઙ્ખચક્રગદાધરઃ । સ્વયં કાલેશ્વરો ભૂત્વા નાશયિષ્યતિ કૌરવાન્
એ જ રીતે, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, પોતે કાળના સ્વરૂપે બની, નાગપુરને બાળી, કૌરવોનો નાશ કરશે.
પારિજાતહરં હ્યેનમેકં યદુસુખાવહમ્। નાભ્યવર્તત સંરબ્ધો વૃત્રહા વસુભિઃ સહ
પારિજાત લાવનાર અને યદુઓને આનંદ આપનાર આ એકને, ક્રોધિત ઇન્દ્રે પણ વસુઓ સાથે મળીને સામનો કર્યો નહોતો.
પ્રાપ્ય નિર્મોચને પાશાન્ષટ્સહસ્રાંસ્તરસ્વિનઃ । હૃતાસ્તે વાસુદેવેન હ્યુપસઙ્ક્રમ્ય કૌરવાન્
નિર્મોચન ખાતે ઝડપથી ફેંકાયેલા છ હજાર ફાંસીઓ પણ, જ્યારે વાસુદેવ કૌરવો પાસે પહોંચ્યો ત્યારે, તેણે દૂર કરી દીધી હતી.
દ્વારમાસાદ્ય સૌભસ્ય વિધૂય ગદયા ગિરિમ્। દ્યુમત્સેનઃ સહામાત્યઃ કૃષ્ણેન વિનિપાતિતઃ
સૌભના દ્વાર પર પહોંચીને, દ્યુમત્સેન અને તેના મંત્રીઓ કૃષ્ણના ગદા પ્રહારથી જાણે પર્વત જેવો ધરાશાયી થયો હતો.
શેષવત્ત્વાત્કુરૂણાં તુ ધર્માપેક્ષી તથાઽચ્યુતઃ । ક્ષમતે પુણ્ડરીકાક્ષઃ શક્તઃ સન્પાપકર્મણામ્
કુરુઓમાં કેટલાક હજુ બાકી છે અને ધર્મની કદર રાખીને, કમળની આંખો ધરાવનાર અચ્યૂત, પાપી કર્મ કરનારા હોવા છતાં, તેમને સહન કરે છે.
એતે હિ યદિ ગોવિન્દમિચ્છન્તિ સહ રાજભિઃ । અદ્યૈવાતિથયઃ સર્વે ભવિષ્યન્તિ યમસ્ય તે
જો આ લોકો અને રાજાઓ સાથે મળીને, ગોવિંદનો વિરોધ કરવા માંગે છે, તો આજે જ બધા યમરાજના મહેમાન બની જશે.
યથા વાયોસ્તૃણાગ્રણિ વશં યાન્તિ બલીયસઃ। તથા ચક્રભૃતઃ સર્વે વશમેષ્યન્તિ કૌરવાઃ
જે રીતે પવનના જોરે ઘાસના પાંદડા વળી જાય છે, એ જ રીતે ચક્રધારીના વશમાં બધા કૌરવો આવી જશે.
વિદુરેણૈવમુક્તે તુ કેશવો વાક્યમબ્રવીત્ । ધૃતરાષ્ટ્રમભિપ્રેક્ષ્ય સુહૃદાં શ્રૃણ્વતાં મિથઃ
વિદુરે આવું કહ્યું પછી, કેશવે ધૃતરાષ્ટ્ર તરફ જોઈને, જ્યાં મિત્રો પરસ્પર સાંભળી રહ્યા હતા, એમ વચન કહ્યું.
રાજન્નેતે યદિ ક્રુદ્ધા માં નિગૃહ્ણીયુરોજસા । એતે વા મામહં વૈનાનનુજાનીહિ પાર્થિવ
રાજા, જો આ લોકો ગુસ્સામાં મને બળજબરીથી રોકે, અથવા હું તેમને રોકું, તો રાજન, મને તમારી મંજૂરી આપો.