ક્ષુદ્રાક્ષેણેવ જાલેન ઝષાવપિહિતાવુભૌ । કામક્રોધૌ શરીરસ્થૌ પ્રજ્ઞાનં તૌ વિલુમ્પતઃ
જેમ નાના છિદ્રોવાળું જાળ માછલીઓને ફસાવે છે, તેમ શરીરમાં વસેલા ઇચ્છા અને ક્રોધ જ્ઞાનને લૂંટી લે છે.
યાભ્યાં હિ દેવાઃ સ્વર્યાતુઃ સ્વર્ગસ્ય પિદધુર્મુખમ્ । બિભ્યતોઽનુપરાગસ્ય કામક્રોધૌ સ્મ વર્ધિતૌ
આ બે—ઇચ્છા અને ક્રોધ—ને કારણે દેવતાઓએ સ્વર્ગમાં જઈને સ્વર્ગના દ્વાર બંધ કરી દીધા, કારણ કે તેઓ આસક્તિના દાગથી ડરતા હતા; તેથી ઇચ્છા અને ક્રોધ વધ્યા.
કામં ક્રોધં ચ લોભં ચ દમ્ભં દર્પં ચ ભૂમિપઃ । સમ્યગ્વિજેતું યો વેદ સ મહીમભિજાયતે
હે રાજા, જે માણસ ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ, દંભ અને અહંકારને યોગ્ય રીતે જીતવાની રીત જાણે છે, એ જ પૃથ્વીનો અધિકારી બને છે.
સતતં નિગ્રહે યુક્ત ઇન્દ્રિયાણાં ભવેન્નૃપઃ । ઈપ્સન્નર્થં ચ ધર્મં ચ દ્વિષતાં ચ પરાભવમ્
રાજાએ હંમેશા ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખવામાં તત્પર રહેવું જોઈએ, ધર્મ અને લાભની સાથે દુશ્મનોની હાર પણ ઇચ્છવી જોઈએ.
કામાભિભૂતઃ ક્રોધાદ્વા યો મિથ્યા પ્રતિપદ્યતે। સ્વેષુ ચાન્યેષુ વા તસ્ય ન સહાયા ભવન્ત્યુત
જે માણસ ઇચ્છા કે ક્રોધથી વિમુખ થઈ ખોટું વર્તન કરે છે—પોતાના કે બીજાના વચ્ચે—એના માટે કોઈ સહાયક રહેતો નથી.
એકીભૂતૈર્મહાપ્રાજ્ઞૈઃ શૂરૈરરિનિબર્હણૈઃ । પાણ્ડવૈઃ પૃથિવીં તાત ભોક્ષ્યસે સહિતઃ સુખી
પાંડવો સાથે, જે એકતા ધરાવે છે, બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર અને દુશ્મનોને હરાવનાર છે, તું આનંદથી પૃથ્વીનો ભોગ માણીશ, પ્રિય.
યથા ભીષ્મઃ શાન્તનવો દ્રોણશ્ચાપિ મહારથઃ। આહતુસ્તાત તત્સત્યમજેયૌ કૃષ્ણપાણ્ડવૌ
જેમ શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ અને મહારથી દ્રોણે કહ્યું છે, તેમ એ સાચું છે: કૃષ્ણ અને પાંડવો અજેય છે.
પ્રપદ્યષ્વ મહાબાહું કૃષ્ણમક્લિષ્ટકારિણમ્। પ્રસન્નો હિ સુખાય સ્યાદુભયોરેવ કેશવઃ
મહાબાહુ અને નિષ્કલંક કર્મો કરનાર કૃષ્ણનો આશ્રય લે; કારણ કે પ્રસન્ન થઈને કેશવ બંને પક્ષને સુખ આપે છે.
સુહૃદામર્થકામાનાં યો ન તિષ્ઠતિ શાસને। પ્રાજ્ઞાનાં કૃતવિદ્યાનાં સ નરઃ શત્રુનન્દનઃ
જે માણસ પોતાના હિતેચ્છુક, બુદ્ધિશાળી અને વિદ્વાન મિત્રોનું કહેવું નથી માનતો, હે દુશ્મનોને હરાવનાર, એ સાચો પુરુષ નથી.
ન યુદ્ધે તાત કલ્યાણં ન ધર્માર્થૌ કુતઃ સુખમ્। ન ચાપિ વિજયો નિત્યં મા યુદ્ધે ચેત આધિથાઃ
યુદ્ધમાં ક્યારેય કલ્યાણ નથી, હે પ્રિય; તો પછી ધર્મ કે લાભમાં સુખ કેવી રીતે મળે? વિજય પણ હંમેશા મળતો નથી—યુદ્ધની ઇચ્છા મનમાં ન લાવ.
ભીષ્મેણ હિ મહાપ્રાજ્ઞ પિત્ર તે બાહ્લિકેન ચ। દત્તોંઽશઃ પાણ્ડુપુત્રાણાં ભેદાદ્ભતૈરરિન્દમ
હે દુશ્મનોને હરાવનાર, તારા પિતા ભીષ્મ અને બાહ્લિકે પાંડુપુત્રોને ભાગ આપ્યો છે, કારણ કે યોદ્ધાઓમાં ફૂટ પડી હતી.
તસ્થ ચૈતત્પ્રદાનસ્ય ફલમદ્યાનુપશ્યસિ । યદ્ભુઙ્ક્ષે પૃથિવીં કૃત્સ્નાં શૂરૈર્નિહતકણ્ટકામ્
આ વહેંચણીનું ફળ તું આજે જોઈ રહ્યો છે: શૂરવીરો દ્વારા કાંટા દૂર થયેલી આખી પૃથ્વી તું ભોગવી રહ્યો છે.
પ્રયચ્છ પાણ્ડુપુત્રાણાં યથોચિતમરિન્દમ । યદીચ્છસિ સહામાત્યો ભોક્તુમર્ધં પ્રદીયતામ્
પાંડુપુત્રોને યોગ્ય હિસ્સો આપ, હે દુશ્મનોને હરાવનાર; જો તું તારા મંત્રીઓ સાથે પૃથ્વીનો આનંદ માણવા ઈચ્છે છે, તો એમનો ભાગ આપી દે.
અલમર્ધં પૃથિવ્યાસ્તે મહામાત્યસ્ય જીવિતુમ્ । સુહૃદાં વચને તિષ્ઠન્યશઃ પ્રાપ્સ્યતિ ભારત
આપણે માટે પૃથ્વીનો અડધો ભાગ પૂરતો છે, જેથી તું અને તારા મુખ્ય મંત્રી જીવંત રહી શકો; મિત્રોનું કહેવું માન, હે ભારત, અને તને યશ મળશે.
શ્રીમદ્ભિરાત્મવદ્ભિસ્તૈર્બુદ્ધિમદ્ભિર્જિતેન્દ્રિયૈઃ । પાણ્ડવૈર્વિગ્રહસ્તાત ભ્રંશયેન્મહતઃ સુખાત્
જે પાંડવો સંપન્ન, આત્મનિષ્ઠ, બુદ્ધિશાળી અને ઇન્દ્રિયજિત છે, એમની સાથે વિગ્રહ કરવાથી, હે પ્રિય, તને મોટું સુખ ગુમાવવું પડશે.
નિગૃહ્ય સુહૃદાં મન્યું શાધિ રાજ્યં યથોચિતમ્। સ્વમંશં પાણ્ડુપુત્રેભ્યઃ પ્રદાય ભરતર્ષભ
મિત્રોના ક્રોધને સંયમમાં રાખ અને રાજ્ય યોગ્ય રીતે ચલાવ; તારો હિસ્સો પાંડુપુત્રોને આપી દે, હે ભારતશ્રેષ્ઠ.
અલમઙ્ગ નિકારોઽયં ત્રયોદશસમાઃ કૃતઃ । શમયૈનં મહાપ્રાજ્ઞ કામક્રોધસમેધિતમ્
આ ત્રેયોદશ વર્ષથી ચાલતી શત્રુતા હવે પૂરતી છે; હે મહાબુદ્ધિ, ઇચ્છા અને ક્રોધથી ઉદ્ભવેલી આ વૈરભાવને શમાવી દે.
ન ચૈષ શક્તઃ પાર્થાનાં યસ્ત્વદર્થમભીપ્સતિ । સૂતપુત્રો દૃઢક્રોધો ભ્રાતા દુઃશાસનશ્ચ તે
તારા માટે ઇચ્છાવાળો અને દૃઢક્રોધી સૂતપુત્ર કે તારો ભાઈ દુઃશાસન પણ પૃથાપુત્રોને હરાવી શકતા નથી.
ભીષ્મે દ્રોણે કૃપે કર્ણે ભીમસેને ધનઞ્જયે। ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ સંક્રુદ્ધે ન સ્યુઃ સર્વાઃ પ્રજા ધ્રુવમ્
ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ, કર્ણ, ભીમસેન, ધનંજય અને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન જો યુદ્ધમાં ગુસ્સે થાય, તો નિશ્ચિતપણે બધાં જીવંત પ્રાણીઓનો નાશ થઈ જાય.
અમર્ષવશમાપન્નો મા કુરૂંસ્તાત જીઘનઃ । એષા હિ પૃથિવી કૃત્સ્ના મા ગમત્ત્વત્કૃતે વધમ્
પુત્ર, ગુસ્સામાં આવીને તું કુરુઓનો વિનાશ ન કર; તારા કારણે આખી ધરતીનો વિનાશ ન થાય એ જો.
યચ્ચ ત્વં મન્યસે મૂઢ ભીષ્મદ્રોણકૃપાદયઃ। યોત્સ્યન્તે સર્વશક્ત્યેતિ નૈતદદ્યોપપદ્યતે
અને તું જે માની બેઠો છે કે ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપાદિ બધા પૂરી શક્તિથી લડશે—આ વાત આજે શક્ય નથી.
સમં હિ રાજ્યં પ્રીતિશ્ચ સ્થાનં હિ વિદિતાત્મનામ્ । પાણ્ડવેષ્વથ યુષ્માસુ ધર્મસ્ત્વભ્યધિકસ્તતઃ
જેને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ખબર છે, તેમના માટે રાજ્ય, સ્નેહ અને સ્થાન પાંડવો અને તમારી વચ્ચે સરખું છે; પણ પાંડવોમાં ધર્મ તમાથી વધારે છે.
રાજપિણ્ડભયાદેતે યદિ હાસ્યન્તિ જીવિતમ્ । ન હિ શક્ષ્યન્તિ રાજાનં યુધિષ્ઠિરમુદીક્ષિતુમ્
જો એ લોકો રાજાનો ભય રાખીને પોતાનું જીવન ત્યજી દેશે, તો યુદ્ધમાં રાજા યુધિષ્ઠિરને જોઈ પણ શકશે નહીં.
ન લોભાદર્થસંપત્તિર્નરાણામિહ દૃશ્યતે । તદલં તાત લોભેન પ્રશામ્ય ભરતર્ષભ
લોભથી મનુષ્યને ધનસંપત્તિ મળતી નથી; તેથી, પુત્ર, હવે લોભ છોડ અને શાંત થા, ભરતકુલના વીર.
તત્તુ વાક્યમનાદૃત્ય સોઽર્થવન્માતૃભાષિતમ્ । પુનઃ પ્રતસ્થે સંરમ્ભાત્સકાશમકૃતાત્મનામ્
માતાએ અર્થપૂર્ણ જે વાત કહી, તેને અવગણીને તે ગુસ્સામાં પોતાનું મન ગુમાવનારા લોકો પાસે ફરી નીકળી પડ્યો.
તતઃ સભાયા નિર્ગમ્ય મન્ત્રયામાસ કૌરવઃ। સૌબલેન મતાક્ષેણ રાજ્ઞા શકુનિના સહ
પછી સભા છોડીને કૌરવે સૌબલ અને રાજા શકુની સાથે, જેમની નજરથી મનની વાત સમજાતી હતી, મંત્રણા કરી.
દુર્યોધનં ધાર્તરાષ્ટ્રં કર્ણં દુઃશાસનોઽબ્રવીતિ । નોચેત્સન્ધાસ્યસે રાજન્સ્વેન કામેન પાણ્ડવૈઃ । બદ્ધ્વૈવ ત્વાં પ્રદાસ્યન્તિ પાણ્ડુપુત્રાય ભારત
દુર્યોધને કર્ણ અને દુઃશાસનને કહ્યું: 'રાજા, જો તું પાંડવો સાથે પોતાની ઈચ્છાથી સંધિ નહીં કરે, તો પાંડુપુત્રો તને બાંધીને આપી દેશે.'
વૈકર્તનં ત્વાં ચ માં ચ ત્રીનેતાન્ભરતર્ષભ । પાણ્ડવેભ્યઃ પ્રદાસ્યન્તિ ભીષ્મદ્રોણૌ પિતા ચ તે
'ભીષ્મ, દ્રોણ અને તારા પિતા સાથે, પાંડવો કર્ણ, તને અને મને—આ ત્રણેયને પણ બાંધીને આપી દેશે.'
દુઃશાસનસ્ય તદ્વાક્યં નિશમ્ય ભરતર્ષભ । દુર્યોધનો ધાર્તરાષ્ટ્રો નિશ્વસ્ય પ્રહસન્નિવ
દુઃશાસનના એ વચન સાંભળી, ભરતકુલના વીર, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધન ઊંડો શ્વાસ લઈ હસ્યો, જાણે ઉપહાસ કરે છે.
એકાન્તમુપસૃત્યેહ મન્ત્રં પુનરમન્ત્રયત્ । સૌબલેન મતાક્ષેણ રાજ્ઞા શકુનિના સહ
પછી એકાંતમાં જઈને, દુર્યોધને ફરીથી સૌબલ અને રાજા શકુની સાથે, જેમની નજરથી મનની વાત સમજાય, મંત્રણા કરી.