ભીષ્મસ્ય તુ પિતુશ્ચૈવ મમ ચાપચિતિઃ કૃતા । ભવેદ્દ્રોણમુખાનાં ચ સુહૃદાં શામ્યતા ત્વયા
ભીષ્મ, તારા પિતા અને મારું માન તો તું આપી જ ચૂક્યો છે; હવે દ્રોણ અને બીજા મિત્રો સાથે તું શાંતિ સ્થાપિત કર.
ન હિ રાજ્યં મહાપ્રાજ્ઞ સ્વેન કામેન શક્યતે । અવાપ્તું રક્ષિતું વાઽપિ ભોક્તું ભરતસત્તમ
હે બુદ્ધિશાળી, માત્ર પોતાની ઈચ્છાથી રાજ્ય મેળવવું, સાચવવું કે તેનો આનંદ માણવો શક્ય નથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
ન હ્યવશ્યેન્દ્રિયો રાજ્યમશ્રીયાદ્દીર્ઘમન્તરમ્। વિજિતાત્મા તુ મેધાવી સ રાજ્યમભિપાલયેત્
જે પોતાના ઇન્દ્રિયોના વશમાં છે, તે લાંબા સમય સુધી રાજ્ય રાખી શકતો નથી; પણ જે આત્મસંયમ અને બુદ્ધિશાળી છે, એ સાચા અર્થમાં રાજ્યનું રક્ષણ કરી શકે છે.
કામક્રોધૌ હિ પુરુષમર્થેભ્યો વ્યપકર્ષતઃ । તૌ તુ શત્રૂ વિનિર્જિત્ય રાજા વિજયતે મહીમ્
ઇચ્છા અને ગુસ્સો માણસને તેના ધ્યેયથી દૂર ખેંચે છે; પણ જે રાજા આ બંને દુશ્મનોને જીતે છે, એ પૃથ્વી પર વિજય મેળવે છે.
લોકેશ્વર પ્રભુત્વંહિ મહદેતદ્દુરાત્મભિઃ । રાજ્યં નામેપ્સિતં સ્થાનં ન શક્યમભિરક્ષિતુમ્
હે જગતના સ્વામી, રાજસત્તા ખરેખર મહાન છે, પણ દુષ્ટ સ્વભાવના લોકો માટે રાજગાદી જેવી ઇચ્છિત જગ્યા સાચવી શકાતી નથી.
ઇન્દ્રિયાણિ મહત્પ્રેપ્સુર્નિયચ્છેદર્થધર્મયોઃ । ઇન્દ્રિયૈર્નિયતૈર્બુદ્ધિર્વર્ધતેઽગ્નિરિવેન્ધનૈઃ
જેને મહાન સમૃદ્ધિ જોઈએ છે, એએ ધન અને ધર્મના વિષયોમાં પોતાના ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખવું જોઈએ; નિયંત્રિત ઇન્દ્રિયો વડે બુદ્ધિ વધે છે, જેમ આગને ઇંધણથી તેજ મળે છે.
અવિધેયાનિ હીમાનિ વ્યાપાદયિતુમપ્યલમ્ । અવિધેયા ઇવાદાન્તા હયાઃ પથિ કુસારથિમ્
આ અનિયંત્રિત ઇન્દ્રિયો માણસને બરબાદ કરી શકે છે, જેમ અણઘડ ઘોડા રસ્તા પર રથચાલકને દુઃખ આપે છે.
અવિજિત્ય ય આત્માનમમાત્યાન્વિજિગીષતે। અમિત્રાન્વાઽજિતામાત્યઃ સોઽવશઃ પરિહીયતે
જે પોતાને જીત્યો નથી પણ મંત્રીઓ કે દુશ્મનોને જીતવા ઈચ્છે છે, એવો અનિયંત્રિત માણસ અંતે બરબાદ થાય છે.
આત્માનમેવ પ્રથમં દ્વેષ્યરૂપેણ યોજયેત્ । તતોઽમાત્યાનમિત્રાંશ્ચ ન મોઘં વિજિગીષતે
માણસે સૌપ્રથમ પોતાને, જાણે પોતાનો દુશ્મન હોય તેમ, જીતવો જોઈએ; પછી મંત્રીઓ અને દુશ્મનોને જીતે તો તેની વિજયની ઈચ્છા વ્યર્થ નહીં જાય.
વશ્યેન્દ્રિયં જિતામાત્યં ધૃતદણ્ડં વિકારિષુ । પરીક્ષ્યકારિણં ધીરમત્યર્થં શ્રીર્નિષેવતે
જેના ઇન્દ્રિયો વશમાં છે, મંત્રીઓ પર કાબૂ છે, યોગ્ય સમયે દંડ આપે છે, કામમાં સાવચેત અને સ્થિર છે, એવી વ્યક્તિને લક્ષ્મી વિશેષ રીતે પ્રસન્ન થાય છે.
ક્ષુદ્રાક્ષેણેવ જાલેન ઝષાવપિહિતાવુભૌ । કામક્રોધૌ શરીરસ્થૌ પ્રજ્ઞાનં તૌ વિલુમ્પતઃ
જેમ નાના છિદ્રોવાળું જાળ માછલીઓને ફસાવે છે, તેમ શરીરમાં વસેલા ઇચ્છા અને ક્રોધ જ્ઞાનને લૂંટી લે છે.
યાભ્યાં હિ દેવાઃ સ્વર્યાતુઃ સ્વર્ગસ્ય પિદધુર્મુખમ્ । બિભ્યતોઽનુપરાગસ્ય કામક્રોધૌ સ્મ વર્ધિતૌ
આ બે—ઇચ્છા અને ક્રોધ—ને કારણે દેવતાઓએ સ્વર્ગમાં જઈને સ્વર્ગના દ્વાર બંધ કરી દીધા, કારણ કે તેઓ આસક્તિના દાગથી ડરતા હતા; તેથી ઇચ્છા અને ક્રોધ વધ્યા.
કામં ક્રોધં ચ લોભં ચ દમ્ભં દર્પં ચ ભૂમિપઃ । સમ્યગ્વિજેતું યો વેદ સ મહીમભિજાયતે
હે રાજા, જે માણસ ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ, દંભ અને અહંકારને યોગ્ય રીતે જીતવાની રીત જાણે છે, એ જ પૃથ્વીનો અધિકારી બને છે.
સતતં નિગ્રહે યુક્ત ઇન્દ્રિયાણાં ભવેન્નૃપઃ । ઈપ્સન્નર્થં ચ ધર્મં ચ દ્વિષતાં ચ પરાભવમ્
રાજાએ હંમેશા ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખવામાં તત્પર રહેવું જોઈએ, ધર્મ અને લાભની સાથે દુશ્મનોની હાર પણ ઇચ્છવી જોઈએ.
કામાભિભૂતઃ ક્રોધાદ્વા યો મિથ્યા પ્રતિપદ્યતે। સ્વેષુ ચાન્યેષુ વા તસ્ય ન સહાયા ભવન્ત્યુત
જે માણસ ઇચ્છા કે ક્રોધથી વિમુખ થઈ ખોટું વર્તન કરે છે—પોતાના કે બીજાના વચ્ચે—એના માટે કોઈ સહાયક રહેતો નથી.
એકીભૂતૈર્મહાપ્રાજ્ઞૈઃ શૂરૈરરિનિબર્હણૈઃ । પાણ્ડવૈઃ પૃથિવીં તાત ભોક્ષ્યસે સહિતઃ સુખી
પાંડવો સાથે, જે એકતા ધરાવે છે, બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર અને દુશ્મનોને હરાવનાર છે, તું આનંદથી પૃથ્વીનો ભોગ માણીશ, પ્રિય.
યથા ભીષ્મઃ શાન્તનવો દ્રોણશ્ચાપિ મહારથઃ। આહતુસ્તાત તત્સત્યમજેયૌ કૃષ્ણપાણ્ડવૌ
જેમ શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ અને મહારથી દ્રોણે કહ્યું છે, તેમ એ સાચું છે: કૃષ્ણ અને પાંડવો અજેય છે.
પ્રપદ્યષ્વ મહાબાહું કૃષ્ણમક્લિષ્ટકારિણમ્। પ્રસન્નો હિ સુખાય સ્યાદુભયોરેવ કેશવઃ
મહાબાહુ અને નિષ્કલંક કર્મો કરનાર કૃષ્ણનો આશ્રય લે; કારણ કે પ્રસન્ન થઈને કેશવ બંને પક્ષને સુખ આપે છે.
સુહૃદામર્થકામાનાં યો ન તિષ્ઠતિ શાસને। પ્રાજ્ઞાનાં કૃતવિદ્યાનાં સ નરઃ શત્રુનન્દનઃ
જે માણસ પોતાના હિતેચ્છુક, બુદ્ધિશાળી અને વિદ્વાન મિત્રોનું કહેવું નથી માનતો, હે દુશ્મનોને હરાવનાર, એ સાચો પુરુષ નથી.
ન યુદ્ધે તાત કલ્યાણં ન ધર્માર્થૌ કુતઃ સુખમ્। ન ચાપિ વિજયો નિત્યં મા યુદ્ધે ચેત આધિથાઃ
યુદ્ધમાં ક્યારેય કલ્યાણ નથી, હે પ્રિય; તો પછી ધર્મ કે લાભમાં સુખ કેવી રીતે મળે? વિજય પણ હંમેશા મળતો નથી—યુદ્ધની ઇચ્છા મનમાં ન લાવ.
ભીષ્મેણ હિ મહાપ્રાજ્ઞ પિત્ર તે બાહ્લિકેન ચ। દત્તોંઽશઃ પાણ્ડુપુત્રાણાં ભેદાદ્ભતૈરરિન્દમ
હે દુશ્મનોને હરાવનાર, તારા પિતા ભીષ્મ અને બાહ્લિકે પાંડુપુત્રોને ભાગ આપ્યો છે, કારણ કે યોદ્ધાઓમાં ફૂટ પડી હતી.
તસ્થ ચૈતત્પ્રદાનસ્ય ફલમદ્યાનુપશ્યસિ । યદ્ભુઙ્ક્ષે પૃથિવીં કૃત્સ્નાં શૂરૈર્નિહતકણ્ટકામ્
આ વહેંચણીનું ફળ તું આજે જોઈ રહ્યો છે: શૂરવીરો દ્વારા કાંટા દૂર થયેલી આખી પૃથ્વી તું ભોગવી રહ્યો છે.
પ્રયચ્છ પાણ્ડુપુત્રાણાં યથોચિતમરિન્દમ । યદીચ્છસિ સહામાત્યો ભોક્તુમર્ધં પ્રદીયતામ્
પાંડુપુત્રોને યોગ્ય હિસ્સો આપ, હે દુશ્મનોને હરાવનાર; જો તું તારા મંત્રીઓ સાથે પૃથ્વીનો આનંદ માણવા ઈચ્છે છે, તો એમનો ભાગ આપી દે.
અલમર્ધં પૃથિવ્યાસ્તે મહામાત્યસ્ય જીવિતુમ્ । સુહૃદાં વચને તિષ્ઠન્યશઃ પ્રાપ્સ્યતિ ભારત
આપણે માટે પૃથ્વીનો અડધો ભાગ પૂરતો છે, જેથી તું અને તારા મુખ્ય મંત્રી જીવંત રહી શકો; મિત્રોનું કહેવું માન, હે ભારત, અને તને યશ મળશે.
શ્રીમદ્ભિરાત્મવદ્ભિસ્તૈર્બુદ્ધિમદ્ભિર્જિતેન્દ્રિયૈઃ । પાણ્ડવૈર્વિગ્રહસ્તાત ભ્રંશયેન્મહતઃ સુખાત્
જે પાંડવો સંપન્ન, આત્મનિષ્ઠ, બુદ્ધિશાળી અને ઇન્દ્રિયજિત છે, એમની સાથે વિગ્રહ કરવાથી, હે પ્રિય, તને મોટું સુખ ગુમાવવું પડશે.
નિગૃહ્ય સુહૃદાં મન્યું શાધિ રાજ્યં યથોચિતમ્। સ્વમંશં પાણ્ડુપુત્રેભ્યઃ પ્રદાય ભરતર્ષભ
મિત્રોના ક્રોધને સંયમમાં રાખ અને રાજ્ય યોગ્ય રીતે ચલાવ; તારો હિસ્સો પાંડુપુત્રોને આપી દે, હે ભારતશ્રેષ્ઠ.
અલમઙ્ગ નિકારોઽયં ત્રયોદશસમાઃ કૃતઃ । શમયૈનં મહાપ્રાજ્ઞ કામક્રોધસમેધિતમ્
આ ત્રેયોદશ વર્ષથી ચાલતી શત્રુતા હવે પૂરતી છે; હે મહાબુદ્ધિ, ઇચ્છા અને ક્રોધથી ઉદ્ભવેલી આ વૈરભાવને શમાવી દે.
ન ચૈષ શક્તઃ પાર્થાનાં યસ્ત્વદર્થમભીપ્સતિ । સૂતપુત્રો દૃઢક્રોધો ભ્રાતા દુઃશાસનશ્ચ તે
તારા માટે ઇચ્છાવાળો અને દૃઢક્રોધી સૂતપુત્ર કે તારો ભાઈ દુઃશાસન પણ પૃથાપુત્રોને હરાવી શકતા નથી.
ભીષ્મે દ્રોણે કૃપે કર્ણે ભીમસેને ધનઞ્જયે। ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ સંક્રુદ્ધે ન સ્યુઃ સર્વાઃ પ્રજા ધ્રુવમ્
ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ, કર્ણ, ભીમસેન, ધનંજય અને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન જો યુદ્ધમાં ગુસ્સે થાય, તો નિશ્ચિતપણે બધાં જીવંત પ્રાણીઓનો નાશ થઈ જાય.
અમર્ષવશમાપન્નો મા કુરૂંસ્તાત જીઘનઃ । એષા હિ પૃથિવી કૃત્સ્ના મા ગમત્ત્વત્કૃતે વધમ્
પુત્ર, ગુસ્સામાં આવીને તું કુરુઓનો વિનાશ ન કર; તારા કારણે આખી ધરતીનો વિનાશ ન થાય એ જો.