કૃષ્ણસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા ધૃતરાષ્ટ્રો જનેશ્વરઃ। વિદુરં સર્વધર્મજ્ઞં ત્વરમાણોઽભ્યભાષત
કૃષ્ણના વચન સાંભળી ધૃતરાષ્ટ્રે, જે લોકોમાં રાજા હતો, ધર્મ જાણનારા વિદુરને ઉતાવળથી બોલાવ્યા.
ગચ્છ તાત મહાપ્રાજ્ઞ ગાન્ધારીં દીર્ઘદર્શિનીમ્ । આનયેહ તયા સાર્ધમનુનેષ્યામિ દુર્મતિમ્
હે વિદુર, તું જા, ગાંધારીને, જે દૂરદ્રષ્ટિ ધરાવે છે, અહીં લઈ આવ. હું તેના સાથે મળી દુર્વિચારવાળાને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ.
યદિ સા ન દુરાત્માનં શમયેદ્દુષ્ટચેતસમ્। અપિ કૃષ્ણસ્ય સુહૃદસ્તિષ્ઠેમ વચને વયમ્
જો તે દુષ્ટમનવાળાને શાંત કરી શકે, તો આપણે પણ કૃષ્ણના વચન અનુસાર રહી શકીએ.
દુર્બુદ્ધેર્દુઃસહાયસ્ય શમાર્થં બ્રુવતી વચઃ ।। અપિ નો વ્યસનં ઘોરં દુર્યોધનકૃતં મહત્
જો તે દુર્વિચાર અને ખરાબ સાથી ધરાવનારા માટે શાંતિની વાત કરે, તો કદાચ દુર્યોધનથી થનારી ભયાનક આપત્તિ ટળી શકે.
શમયેચ્ચિરરાત્રાય યોગક્ષેમવદવ્યયમ્ । રાજ્ઞસ્તુ વચનં શ્રુત્વા વિદુરો દીર્ઘદર્શિનીમ્
તે લાંબા સમય માટે સુખ-શાંતિ લાવી શકે છે. રાજાના આદેશ સાંભળી વિદુરે દૂરદ્રષ્ટિ ધરાવતી ગાંધારીને બોલાવી.
આનયામાસ ગાન્ધારીં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય શાસનાત્
વિદુરે ધૃતરાષ્ટ્રના આદેશથી ગાંધારીને લઈ આવી.
એષ ગાન્ધારિ પુત્રસ્તે દુરાત્મા શાસનાતિગઃ । ઐશ્વર્યલોભાદૈશ્વર્યં જીવિતં ચ પ્રહાસ્યતિ
આ રહી ગાંધારી, અને તારો પુત્ર દુષ્ટમન અને આજ્ઞા ન માનનાર છે; સત્તાની લાલચમાં તે પોતાનું રાજ્ય અને જીવન બંને ગુમાવશે.
અશિષ્ટવદમર્યાદઃ પાપૈઃ સહ દુરાત્મવાન્। સભાયા નિર્ગતો મૂઢો વ્યતિક્રમ્ય સુહૃદ્વચઃ
તે અશિષ્ટ, મર્યાદા વિહોણો અને પાપીઓ સાથે રહે છે; સભા છોડીને, મિત્રોની વાત ન માની, મૂર્ખાઈથી વર્તે છે.
સા ભર્તૃવચનં શ્રુત્વા રાજપુત્રી યશસ્વિની । અન્વિચ્છન્તી મહચ્છ્રેયો ગાન્ધારી વાક્યમબ્રવીત્
પતિના વચન સાંભળી, મહાન કલ્યાણની ઈચ્છા રાખતી ગૌરવશાળી ગાંધારીએ કહ્યું:
આનાયય સુતં ક્ષિપ્રં રાજ્યકામુકમાતુરમ્ । નહિ રાજ્યમશિષ્ટેન શક્યં ધર્માર્થલોપિના । આપ્તુમાપ્તં તથાઽપીદમવિનીતેન સર્વથા
તારો પુત્ર, જે રાજ્યની ઈચ્છા અને ચિંતામાં છે, તેને જલદી અહીં લાવ. અશિષ્ટ અને ધર્મ-અર્થનો ભંગ કરનારા, તેમજ અણશાસિત માણસને રાજ્ય મળતું નથી કે ટકી શકે નથી.
ત્વં હ્યેવાત્ર ભૃશં ગર્હ્યો ધૃતરાષ્ટ્ર સુતપ્રિયઃ । યો જાનન્પાપતામસ્ય તત્પ્રજ્ઞામનુવર્તસે
હે ધૃતરાષ્ટ્ર, તું પુત્રપ્રેમમાં ખૂબ દોષી છે; કારણ કે, તેના પાપ અને અંધકાર જાણીને પણ તું તેની જ બુદ્ધિને અનુસરે છે.
સ એષ કામમન્યુભ્યાં પ્રલબ્ધો લોભમાસ્થિતઃ । અશક્યોઽદ્ય ત્વયા રાજન્વિનિવર્તયિતું બલાત્
તે કામ અને ક્રોધથી ઘેરાઈ, લાલચમાં ફસાઈ ગયો છે; રાજા, હવે તું તેને જોરથી પાછો ફેરવી શકતો નથી.
રાષ્ટ્રપ્રદાને મૂઢસ્ય બાલિશસ્ય દુરાત્મનઃ । દુઃસહાયસ્ય લુબ્ધસ્ય ધૃતરાષ્ટ્રોઽશ્રુતે ફલમ્
રાજ્યની જવાબદારી જો મૂર્ખ, બાળસ્વભાવ, દુષ્ટ, સહાય વગરના અને લોભી માણસને સોંપાય, તો ધૃતરાષ્ટ્ર, પરિણામ એવુ જ આવે છે જે તમે આજે જોઈ રહ્યા છો.
કથં હિ સ્વજને ભેદમુપેક્ષેત મહીપતિઃ। ભિન્નં હિ સ્વજનેન ત્વાં પ્રહરિષ્યન્તિ શત્રવઃ
રાજા પોતાના જ લોકોમાં ફૂટ પડે તે અવગણે, એ કેમ ચાલે? કારણ કે જ્યારે તું પોતાના જ લોકોથી અલગ પડીશ, ત્યારે દુશ્મનો તને સરળતાથી હરાવી દેશે.
યા હિ શક્યા મહારાજ સામ્ના ભેદેન વા પુનઃ । નિસ્તર્તુમાપદઃ સ્વેષુ દણ્ડં કસ્તત્ર પાતયેત્
મહારાજા, જો પોતાના લોકો વચ્ચેની મુશ્કેલી સમજદારી કે સમજાવટથી દૂર કરી શકાય, તો પછી શા માટે કોઈએ દંડનો સહારો લેવો?
શાસનાદ્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય દુર્યોધનમમર્ષણમ્। માતુશ્ચ વચનાત્ક્ષત્તા સભાં પ્રાવેશયત્પુનઃ
ધૃતરાષ્ટ્રના આદેશથી દુશ્મનાવાળું દુર્યોધન, અને માતાના શબ્દોથી, કશ્ચિતે તેને ફરી સભામાં લાવ્યો.
સ માતુર્વચનાકાઙ્ક્ષી પ્રવિવેશ પુનઃ સભામ્ । અભિતામ્રેક્ષણઃ ક્રોધાન્નિશ્વસન્નિવ પન્નગઃ
માતાના વચનોની આશાથી, દુર્યોધન ફરી સભામાં પ્રવેશ્યો, ગુસ્સાથી ચારે બાજુ તાકતો અને સાપની જેમ ઊંડા શ્વાસ લેતો.
તં પ્રવિષ્ટમભિપ્રેક્ષ્ય પુત્રમુત્પથમાસ્થિતમ્ । વિગર્હમાણા ગાન્ધારી શમાર્થં વાક્યમબ્રવીત્
પોતાનો પુત્ર ખોટા માર્ગે ચાલતો સભામાં આવ્યો તે જોઈ, ગાંધારીએ તેને ઠપકો આપ્યો અને શાંતિ માટેના વચન કહ્યા.
દુર્યોધન નિબોધેદં વચનં મમ પુત્રક । હિતં તે સાનુબન્ધસ્ય તથાઽઽયત્યાંસુખોદયમ્
દુર્યોધન, મારા આ શબ્દો સાંભળ, બેટા. આ તારા અને તારા પરિવારના હિત માટે છે અને ભવિષ્યમાં સુખ લાવશે.
દુર્યોધન યદાહ ત્વાં પિતા ભરતસત્તમ । ભીષ્મો દ્રોણઃ કૃપઃ ક્ષત્તા સુહૃદાં કુરુ તદ્વચઃ
દુર્યોધન, તારા પિતા, ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપાચાર્ય અને કશ્ચિતે જે પણ કહે છે, એ બધા મિત્રોનું વચન માનજે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
ભીષ્મસ્ય તુ પિતુશ્ચૈવ મમ ચાપચિતિઃ કૃતા । ભવેદ્દ્રોણમુખાનાં ચ સુહૃદાં શામ્યતા ત્વયા
ભીષ્મ, તારા પિતા અને મારું માન તો તું આપી જ ચૂક્યો છે; હવે દ્રોણ અને બીજા મિત્રો સાથે તું શાંતિ સ્થાપિત કર.
ન હિ રાજ્યં મહાપ્રાજ્ઞ સ્વેન કામેન શક્યતે । અવાપ્તું રક્ષિતું વાઽપિ ભોક્તું ભરતસત્તમ
હે બુદ્ધિશાળી, માત્ર પોતાની ઈચ્છાથી રાજ્ય મેળવવું, સાચવવું કે તેનો આનંદ માણવો શક્ય નથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
ન હ્યવશ્યેન્દ્રિયો રાજ્યમશ્રીયાદ્દીર્ઘમન્તરમ્। વિજિતાત્મા તુ મેધાવી સ રાજ્યમભિપાલયેત્
જે પોતાના ઇન્દ્રિયોના વશમાં છે, તે લાંબા સમય સુધી રાજ્ય રાખી શકતો નથી; પણ જે આત્મસંયમ અને બુદ્ધિશાળી છે, એ સાચા અર્થમાં રાજ્યનું રક્ષણ કરી શકે છે.
કામક્રોધૌ હિ પુરુષમર્થેભ્યો વ્યપકર્ષતઃ । તૌ તુ શત્રૂ વિનિર્જિત્ય રાજા વિજયતે મહીમ્
ઇચ્છા અને ગુસ્સો માણસને તેના ધ્યેયથી દૂર ખેંચે છે; પણ જે રાજા આ બંને દુશ્મનોને જીતે છે, એ પૃથ્વી પર વિજય મેળવે છે.
લોકેશ્વર પ્રભુત્વંહિ મહદેતદ્દુરાત્મભિઃ । રાજ્યં નામેપ્સિતં સ્થાનં ન શક્યમભિરક્ષિતુમ્
હે જગતના સ્વામી, રાજસત્તા ખરેખર મહાન છે, પણ દુષ્ટ સ્વભાવના લોકો માટે રાજગાદી જેવી ઇચ્છિત જગ્યા સાચવી શકાતી નથી.
ઇન્દ્રિયાણિ મહત્પ્રેપ્સુર્નિયચ્છેદર્થધર્મયોઃ । ઇન્દ્રિયૈર્નિયતૈર્બુદ્ધિર્વર્ધતેઽગ્નિરિવેન્ધનૈઃ
જેને મહાન સમૃદ્ધિ જોઈએ છે, એએ ધન અને ધર્મના વિષયોમાં પોતાના ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખવું જોઈએ; નિયંત્રિત ઇન્દ્રિયો વડે બુદ્ધિ વધે છે, જેમ આગને ઇંધણથી તેજ મળે છે.
અવિધેયાનિ હીમાનિ વ્યાપાદયિતુમપ્યલમ્ । અવિધેયા ઇવાદાન્તા હયાઃ પથિ કુસારથિમ્
આ અનિયંત્રિત ઇન્દ્રિયો માણસને બરબાદ કરી શકે છે, જેમ અણઘડ ઘોડા રસ્તા પર રથચાલકને દુઃખ આપે છે.
અવિજિત્ય ય આત્માનમમાત્યાન્વિજિગીષતે। અમિત્રાન્વાઽજિતામાત્યઃ સોઽવશઃ પરિહીયતે
જે પોતાને જીત્યો નથી પણ મંત્રીઓ કે દુશ્મનોને જીતવા ઈચ્છે છે, એવો અનિયંત્રિત માણસ અંતે બરબાદ થાય છે.
આત્માનમેવ પ્રથમં દ્વેષ્યરૂપેણ યોજયેત્ । તતોઽમાત્યાનમિત્રાંશ્ચ ન મોઘં વિજિગીષતે
માણસે સૌપ્રથમ પોતાને, જાણે પોતાનો દુશ્મન હોય તેમ, જીતવો જોઈએ; પછી મંત્રીઓ અને દુશ્મનોને જીતે તો તેની વિજયની ઈચ્છા વ્યર્થ નહીં જાય.
વશ્યેન્દ્રિયં જિતામાત્યં ધૃતદણ્ડં વિકારિષુ । પરીક્ષ્યકારિણં ધીરમત્યર્થં શ્રીર્નિષેવતે
જેના ઇન્દ્રિયો વશમાં છે, મંત્રીઓ પર કાબૂ છે, યોગ્ય સમયે દંડ આપે છે, કામમાં સાવચેત અને સ્થિર છે, એવી વ્યક્તિને લક્ષ્મી વિશેષ રીતે પ્રસન્ન થાય છે.