દુરાત્મા રાજપુત્રોઽયં ધાર્તરાષ્ટ્રોઽનુપાયવિત્। મિથ્યાભિમાની રાજ્યસ્ય ક્રોધલોભવશાનુગઃ
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર આ રાજકુમાર દુર્વૃત્તિવાળો છે અને યોગ્ય માર્ગ જાણતો નથી; રાજ્યનો ખોટો અભિમાન રાખે છે અને ગુસ્સા તથા લોભના વશમાં રહે છે.
કાલપક્વમિદં મન્યે સર્વં ક્ષત્રં જનાર્દન । સર્વે હ્યનુસૃતા મોહાત્પાર્થિવાઃ સહ મન્ત્રિભિઃ
હે જનાર્દન, મને લાગે છે કે હવે બધા ક્ષત્રિયોના વિનાશનો સમય આવી ગયો છે; કારણ કે બધા રાજાઓ અને એમના મંત્રીઓ મોહવશ એને અનુસરી ગયા છે.
ભીષ્મસ્યાથ વચઃ શ્રુત્વા દાશાર્હઃ પુષ્કરેક્ષણઃ । ભીષ્મદ્રોણમુખાન્સર્વાનભ્યભાષત વીર્યવાન્
ભીષ્મના વચન સાંભળી, કમળની આંખવાળા દાશાર્હ વંશી વીર પુરુષે, ભીષ્મ અને દ્રોણાદિ બધા વડીલોને સંબોધ્યા.
સર્વેષાં કુરુવૃદ્ધાનાં મહાનયમતિક્રમઃ । પ્રસહ્ય મન્દમૈશ્વર્યે ન નિયચ્છન્તિ યન્નૃપમ્
કુરુ વંશના બધા વડીલોમાં આ મોટું અપરાધ છે કે તેઓ રાજાને રોકતા નથી, જે સત્તા પામીને ઉશ્કેરાઈને વર્તે છે.
તત્ર કાર્યમહં મન્યે કાલપ્રાપ્તમરિન્દમાઃ । ક્રિયમાણે ભવેચ્છ્રેયસ્તત્સર્વં શ્રૃણુતાનઘાઃ
હવે, હે શત્રુવિનાશકોએ, હું માનું છું કે કાર્ય કરવાનો સમય આવી ગયો છે; જો એ કરવામાં આવે તો સૌનું કલ્યાણ થશે—આ બધું તમે સાંભળો.
પ્રત્યક્ષમેતદ્ભવતાં યદ્વક્ષ્યામિ હિતં વચઃ । ભવતામાનુકૂલ્યેન યદિ રોચેત ભારતાઃ
હું જે કહેશ, એ તો તમને સ્પષ્ટ છે; એ તમારા હિત માટેની વાત છે. જો તમને યોગ્ય લાગે, હે ભારતવંશીઓ, તો સ્વીકારો.
પુત્રો વૈ ભોજરાજસ્ય દુરાચારો હ્યનાત્મવાન્ । જીવતઃ પિતુરૈશ્વર્યં હૃત્વા મૃત્યુવશં ગતઃ
ભોજરાજનો પુત્ર ખરેખર દુશ્ચરિત્ર અને આત્મસંયમ વગરનો હતો; જીવતા પિતાનું રાજ્ય છીનવી, અંતે પોતે વિનાશ પામ્યો.
ઉગ્રસેનસુતઃ કંસઃ પરિત્યક્તઃ સ બાન્ધવૈઃ। જ્ઞાતીનાં હિતકામેન મયા શસ્તો મહામૃધે
ઉગ્રસેનપુત્ર કંસને તેના સગાંએ ત્યજી દીધો; તેના કુટુંબના હિત માટે મેં એને મહાયુદ્ધમાં સંહાર્યો.
આહુકઃ પુનરસ્માભિર્જ્ઞાતિભિશ્ચાપિ સત્કૃતઃ । ઉગ્રસેનઃ કૃતો રાજા ભોજરાજન્યવર્ધનઃ
પછી, અમે અને અમારા સગાંએ આહુકને સન્માન આપ્યો અને ઉગ્રસેનને, ભોજ વંશના વધારકને, રાજા બનાવ્યો.
સંસમેકં પરિત્યજ્ય કુલાર્થે સર્વયાદવાઃ। સંભૂય સુખમેધન્તે ભારતાન્ધકવૃષ્ણયઃ
બધા યાદવોોએ કુટુંબના હિત માટે એકને ત્યજી, એકતા સાથે સુખથી રહે છે, હે ભારત, અંધક અને વૃષ્ણિ.
અપિ ચાપ્યવદદ્રાજન્પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિઃ । વ્યૂઢે દેવાસુરે યુદ્ધેઽભ્યુદ્યતેષ્વાયુધેષુ ચ
અને, હે રાજા, જ્યારે દેવ અને અસુરો યુદ્ધ માટે સજ્જ થયા અને શસ્ત્રો ઉઠાવ્યા, ત્યારે પરમેશ્વર પ્રજાપતિએ પણ ઉપદેશ આપ્યો.
દ્વૈધીભૂતેષુ લોકેષુ વિનશ્યત્સુ ચ ભારત । અબ્રવીત્તુ તદા દેવો ભગવાઁલ્લોકભાવનઃ
જ્યારે જગત બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયું અને વિનાશ પામતું હતું, ત્યારે દેવતાઓના સર્જનહાર ભગવાને એ સમયે આ વચન કહ્યું.
પરાભવિષ્યન્ત્યસુરા દૈતેયા દાનવૈઃ સહ । આદિત્યા વસવો રુદ્રા ભવિષ્યન્તિ દિવૌસકઃ
અસુરો, દૈત્યો અને દાનવો હારશે; આદિત્યો, વસુઓ અને રુદ્રો સ્વર્ગમાં વિજયી થશે.
દેવાસુરમનુષ્યાશ્ચ ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ । અસ્મિન્યુદ્ધે સુસંક્રુદ્ધા હનિષ્યન્તિ પરસ્પરમ્
આ યુદ્ધમાં દેવો, અસુરો, મનુષ્યો, ગંધર્વો, સર્પો અને રાક્ષસો—all ગુસ્સાથી ભરાઈને—એકબીજાને મારી નાખશે.
વર્તમાનં જગત્સર્વં મુહૂર્તાન્ન ભવિષ્યતિ।' ઇતિ મત્વાઽબ્રવીદ્ધર્મં પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિઃ । વરુણાય પ્રયચ્છૈતાન્બદ્ધ્વા દૈતેયદાનવાન્
આ સમગ્ર જગત એક ક્ષણ પણ ટકી શકશે નહીં એવું વિચારીને, સર્વશક્તિમાન પ્રજાપતિએ ધર્મને કહ્યું: 'આ દૈત્ય અને દાનવોને બાંધીને વરુણને સોંપી દો.'
એવમુક્તસ્તતો ધર્મો નિયોગાત્પરમેષ્ઠિનઃ। વરુણાય દદૌ સર્વાન્બદ્ધ્વા દૈતેયદાનવાન્
પ્રજાપતિના આદેશથી ધર્મે બધા દૈત્ય અને દાનવોને બાંધીને વરુણને આપી દીધા.
તાન્બદ્ધ્વા ધર્મપાશૈશ્ચ સ્વૈશ્ચ પાશૈર્જલેશ્વરઃ । વરુણઃ સાગરે યત્તો નિત્યં રક્ષતિ દાનવાન્
પાણીના દેવ વરુણે પોતાના અને ધર્મના બંધનોથી તેમને બાંધીને દરિયામા દાનવોની હંમેશા કાળજી રાખે છે.
તથા દુર્યોધનં કર્ણં શકુનિં ચાપિ સૌબલમ્ । બદ્ધ્વા દુઃશાસનં ચાપિ પાણ્ડવેભ્યઃ પ્રયચ્છત
એ જ રીતે દુર્યોધન, કર્ણ, સૌબલ શકુનિ અને દુશાસનને બાંધીને પાંડવોને સોંપવામાં આવ્યા.
ત્યજેત્કુલાર્થે પુરુષં ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્। ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્
કુટુંબ માટે એક માણસને ત્યાગવો જોઈએ; ગામ માટે કુટુંબને ત્યાગવું જોઈએ; દેશ માટે ગામને ત્યાગવું જોઈએ; અને પોતાના માટે આખી ધરતી પણ ત્યાગવી પડે તો ત્યાગવી જોઈએ.
રાજન્દુર્યોધનં બદ્ધ્વા તતઃ સંશામ્ય પાણ્ડવૈઃ । ત્વત્કૃતે ન વિનશ્યેયુઃ ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયર્ષભ
રાજા, જો દુર્યોધનને બાંધીને પાંડવો સાથે સંમતિ થાત, તો તારા કારણે ક્ષત્રિયોનો નાશ થાત નહિ, હે ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ.
કૃષ્ણસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા ધૃતરાષ્ટ્રો જનેશ્વરઃ। વિદુરં સર્વધર્મજ્ઞં ત્વરમાણોઽભ્યભાષત
કૃષ્ણના વચન સાંભળી ધૃતરાષ્ટ્રે, જે લોકોમાં રાજા હતો, ધર્મ જાણનારા વિદુરને ઉતાવળથી બોલાવ્યા.
ગચ્છ તાત મહાપ્રાજ્ઞ ગાન્ધારીં દીર્ઘદર્શિનીમ્ । આનયેહ તયા સાર્ધમનુનેષ્યામિ દુર્મતિમ્
હે વિદુર, તું જા, ગાંધારીને, જે દૂરદ્રષ્ટિ ધરાવે છે, અહીં લઈ આવ. હું તેના સાથે મળી દુર્વિચારવાળાને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરીશ.
યદિ સા ન દુરાત્માનં શમયેદ્દુષ્ટચેતસમ્। અપિ કૃષ્ણસ્ય સુહૃદસ્તિષ્ઠેમ વચને વયમ્
જો તે દુષ્ટમનવાળાને શાંત કરી શકે, તો આપણે પણ કૃષ્ણના વચન અનુસાર રહી શકીએ.
દુર્બુદ્ધેર્દુઃસહાયસ્ય શમાર્થં બ્રુવતી વચઃ ।। અપિ નો વ્યસનં ઘોરં દુર્યોધનકૃતં મહત્
જો તે દુર્વિચાર અને ખરાબ સાથી ધરાવનારા માટે શાંતિની વાત કરે, તો કદાચ દુર્યોધનથી થનારી ભયાનક આપત્તિ ટળી શકે.
શમયેચ્ચિરરાત્રાય યોગક્ષેમવદવ્યયમ્ । રાજ્ઞસ્તુ વચનં શ્રુત્વા વિદુરો દીર્ઘદર્શિનીમ્
તે લાંબા સમય માટે સુખ-શાંતિ લાવી શકે છે. રાજાના આદેશ સાંભળી વિદુરે દૂરદ્રષ્ટિ ધરાવતી ગાંધારીને બોલાવી.
આનયામાસ ગાન્ધારીં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય શાસનાત્
વિદુરે ધૃતરાષ્ટ્રના આદેશથી ગાંધારીને લઈ આવી.
એષ ગાન્ધારિ પુત્રસ્તે દુરાત્મા શાસનાતિગઃ । ઐશ્વર્યલોભાદૈશ્વર્યં જીવિતં ચ પ્રહાસ્યતિ
આ રહી ગાંધારી, અને તારો પુત્ર દુષ્ટમન અને આજ્ઞા ન માનનાર છે; સત્તાની લાલચમાં તે પોતાનું રાજ્ય અને જીવન બંને ગુમાવશે.
અશિષ્ટવદમર્યાદઃ પાપૈઃ સહ દુરાત્મવાન્। સભાયા નિર્ગતો મૂઢો વ્યતિક્રમ્ય સુહૃદ્વચઃ
તે અશિષ્ટ, મર્યાદા વિહોણો અને પાપીઓ સાથે રહે છે; સભા છોડીને, મિત્રોની વાત ન માની, મૂર્ખાઈથી વર્તે છે.
સા ભર્તૃવચનં શ્રુત્વા રાજપુત્રી યશસ્વિની । અન્વિચ્છન્તી મહચ્છ્રેયો ગાન્ધારી વાક્યમબ્રવીત્
પતિના વચન સાંભળી, મહાન કલ્યાણની ઈચ્છા રાખતી ગૌરવશાળી ગાંધારીએ કહ્યું:
આનાયય સુતં ક્ષિપ્રં રાજ્યકામુકમાતુરમ્ । નહિ રાજ્યમશિષ્ટેન શક્યં ધર્માર્થલોપિના । આપ્તુમાપ્તં તથાઽપીદમવિનીતેન સર્વથા
તારો પુત્ર, જે રાજ્યની ઈચ્છા અને ચિંતામાં છે, તેને જલદી અહીં લાવ. અશિષ્ટ અને ધર્મ-અર્થનો ભંગ કરનારા, તેમજ અણશાસિત માણસને રાજ્ય મળતું નથી કે ટકી શકે નથી.