નાગપૃષ્ઠેઽશ્વપૃષ્ઠે ચ બભૂવ પરિનિષ્ઠતઃ। બલે વિષ્ણુસમશ્ચાસીત્તેજસા ભાસ્કરોપમઃ
એ હાથી અને ઘોડા બંનેની પીઠ પર પારંગત હતા; બળમાં વિષ્ણુ સમાન અને તેજમાં સૂર્ય જેવા હતા.
અક્ષોભ્યત્વેઽર્ણવસમઃ સહિષ્ણુત્વે ધરાસમઃ। સંમતઃ સ મહીપાલઃ પ્રસન્નપુરરાષ્ટ્રવાન્
સ્થિરતામાં સમુદ્ર જેવા અને સહનશીલતામાં ધરતી જેવા હતા; એ મહારાજા સર્વેના મનમાં સ્થાન પામેલા અને સમૃદ્ધ શહેરો તથા રાજ્ય ધરાવતા હતા.
ભૂયો ધર્મપરૈર્ભાવૈર્મુદિતં જનમાદિશત્
એ રાજાએ પોતાના આનંદિત પ્રજાને વધુ ધર્મમય જીવન તરફ પ્રેરિત કર્યા.
સંભવં ભરતસ્યાહં ચરિતં ચ મહામતેઃ। શકુન્તલાયાશ્ચોત્પત્તિં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ
હું ભરતના જન્મ અને કાર્યો તથા શાકુંતલાની ઉત્પત્તિ વિશે સાચી રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
દુષ્યન્તેન ચ વીરેણ યથા પ્રાપ્તા શકુન્તલા। તં વૈ પુરુષસિંહસ્ય ભગવન્વિસ્તરં ત્વહમ્
દુશ્યંત જેવા પરાક્રમી રાજાએ શાકુંતલાને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી એ વાત, હે પૂજ્ય, એ પુરુષસિંહની વિગતવાર વાર્તા હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વજ્ઞ સર્વં મતિમતાં વર
હે તત્વજ્ઞ, હે બુદ્ધિશાળી, હું આ બધું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
વનં જગામ ગહનં હયનાગશતૈર્વૃતઃ। બલેન ચતુરઙ્ગેણ વૃતઃ પરમવલ્ગુના
એ રાજા ઘન ઘોર જંગલમાં પ્રવેશ્યા, તેમના આસપાસ સૈંકડો ઘોડાં અને હાથીઓ હતા, અને સુંદર ચતુરંગી સેના સાથે ઘેરાયેલા હતા.
ખડ્ગશક્તિધરૈર્વીરૈર્ગદામુસલપાણિભિઃ। પ્રાસતોમરહસ્તૈશ્ચ યયૌ યોધશતૈર્વૃતઃ
તેઓની સાથે શસ્ત્રો અને ભાલા ધરાવતા વિરો, ગદા અને મુસળ પકડીને, પ્રાસ અને તીરો સાથે અનેક યુદ્ધવીરો હતા, અને સેંકડો યુદ્ધાઓએ તેમને ઘેરી લીધા હતા.
સિંહનાદૈશ્ચ યોધાનાં શઙ્ખદુનદુભિનિઃસ્વનૈઃ। રથનેમિસ્વનૈશ્ચૈવ સનાગવરબૃંહિતૈઃ
યુદ્ધાઓના સિંહ જેવા ગર્જનાથી, શંખ અને ઢોલના અવાજથી, રથના ચકરાંની ગૂંજી અને મહારથી હાથીઓના ઘોંઘાટથી આખું વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું.
નાનાયુધધરૈશ્ચાપિ નાનાવેષધરૈસ્તથા। હ્રેષિતસ્વનમિશ્રૈશ્ચ ક્ષ્વેડિતાસ્ફોટિતસ્વનૈઃ
વિવિધ શસ્ત્રો અને વિવિધ વેશભૂષા ધરાવતા માણસો, ઘોડાંઓની હણહણાટ સાથે, સીટી અને તાળી વગાડવાના અવાજે વાતાવરણ રંગી ઉઠ્યું.
આસીત્કિલકિલાશબ્દસ્તસ્મિન્ગચ્છતિ પાર્થિવે। પ્રાસાદવરશૃઙ્ગસ્થાઃ પરયા નૃપશોભયા
જ્યારે રાજા આગળ વધતા હતા ત્યારે મહેલના ઊંચા મંડપ પર ઊભેલા રાજમહિમાવંત લોકોના કલકલ અવાજ ઊઠ્યો.
દદૃશુસ્તં સ્ત્રિયસ્તત્ર શૂરમાત્મયશસ્કરમ્। શક્રોપમમમિત્રઘ્નં પરવારણવારણમ્
ત્યાં સ્ત્રીઓએ તેમને જોયા—શૂરવીર, પોતાના યશથી પ્રસિદ્ધ, ઇન્દ્ર સમાન, દુશ્મનોના વિનાશક અને વિરોધી હાથીઓને રોકનાર.
પશ્યન્તઃ સ્ત્રીગણાસ્તત્ર વજ્રપાણિં સ્મ મેનિરે। અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રો રણે વસુપરાક્રમઃ
તેના દર્શન કરતાં સ્ત્રીમંડળોએ વિચાર્યું: 'આ તો વજ્રધારી છે; આ પુરુષોમાં વાઘ છે, યુદ્ધમાં વસુ જેટલો પરાક્રમી છે.'
યસ્ય બાહુબલં પ્રાપ્ય ન ભવન્ત્યસુહૃદ્ગણાઃ। ઇતિ વાચો બ્રુવન્ત્યસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ પ્રેમ્ણા નરાધિપં
'જેને મળીને એના બળવાન હાથનો અનુભવ કરે છે, તેઓ ક્યારેય દુશ્મન રહી શકતા નથી,' એમ તે સ્ત્રીઓ પ્રેમથી રાજાને વખાણતી હતી.
તુષ્ટુવુઃ પુષ્પવૃષ્ટીશ્ચ સસૃજુસ્તસ્ય મૂર્ધનિ। તત્રતત્ર ચ વિપ્રેન્દ્રૈઃ સ્તૂયમાનઃ સમન્તતઃ
તેઓએ રાજાની પ્રશંસા કરી અને તેના માથે ફૂલો વરસાવ્યા; અને સર્વત્ર, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા તેની સ્તુતિ થતી રહી.
નિર્યયૌ પરમપ્રીત્યા વનં મૃગજિઘાંસયા। તં દેવરાજપ્રતિમં મત્તવારણધૂર્ગતમ્
પછી રાજા મહાન આનંદથી શિકાર માટે જંગલ તરફ નીકળી પડ્યા; દેવરાજ સમાન તે રાજા, ઉન્મત્ત હાથી પર સવાર હતા.
દ્વિજક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રા નિર્યાન્તમનુજગ્મિરે। દદૃશુર્વર્ધમાનાસ્તે આશીર્ભિશ્ચ જયેન ચ
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રોએ તેમને વિદાય આપી, શુભકામનાઓ અને વિજયની આશીર્વાદ સાથે તેમને જોયા.
સુદૂરમનુજગ્મુસ્તં પૌરજાનપદાસ્તથા। ન્યવર્તન્ત તતઃ પશ્ચાદનુજ્ઞાતા નૃપેણ હ
નગરવાસીઓ અને ગ્રામજનો પણ તેમને ખૂબ દૂર સુધી અનુસરે ગયા; પછી રાજાની આજ્ઞાથી તેઓ પાછા ફર્યા.
સુપર્ણપ્રતિમેનાથ રથેન વસુધાધિપઃ। મહીમાપૂરયામાસ ઘોષેણ ત્રિદિવં તથા
પછી ધરાપતિએ સુપર્ણ સમાન રથમાં ચડીને, પોતાના ઘોંઘાટથી ધરતી અને આકાશ બંને ગુંજી ઉઠ્યા.
સ ગચ્છન્દદૃશે ધીમાન્નન્દનપ્રતિમં વનમ્। બિલ્વાર્કખદિરાકીર્ણં કપિત્થધવસંકુલમ્
જ્યારે રાજા આગળ વધતા હતા, ત્યારે તેમણે નંદનવન જેવું જંગલ જોયું, જ્યાં બિલ્વ, આર્ક, ખદિર, કપિથ અને ધવના વૃક્ષો ભરપૂર હતા.
વિષમં પર્વતસ્રસ્તૈ રશ્મભિશ્ચ સમાવૃતમ્। નિર્જલં નિર્મનુષ્યં ચ બહુયોજનમાયતમ્
એ જંગલ પર્વતોની ઊંચી-નીચી ધરતી અને સૂર્યકિરણોથી ઢંકાયેલું હતું, પાણી વગર અને માનવવિહિન, અનેક યોજન સુધી ફેલાયેલું હતું.
મૃગસિંહૈર્વૃતં ઘોરૈરન્યૈશ્ચાપિ વનેચરૈઃ। તદ્વનં મનુજવ્યાઘ્રઃ સભૃત્યબલવાહનઃ
એ જંગલમાં ભયાનક મૃગ, સિંહ અને અન્ય જંગલી પ્રાણીઓ ભરેલા હતા; એમાં મનુષ્યોમાં વાઘ સમા રાજા પોતાના સેવકો, સેના અને વાહનો સાથે પ્રવેશ્યા.
લોડયામાસ દુષ્યન્તઃ સૂદયન્વિવિધાન્મૃગાન્। બાણગોચરસંપ્રાપ્તાંસ્તત્ર વ્યાઘ્રગણાન્બહૂન્
દુષ્યંત ત્યાં વિભિન્ન પ્રાણીઓનો શિકાર કરતા ફરવા લાગ્યા; અને તેમના બાણની પાંસે આવેલા અનેક વાઘોને માર્યા.
પાતયામાસ દુષ્યન્તો નિર્બિભેદ ચ સાયકૈઃ। દૂરસ્થાન્સાયકૈઃ કાંશ્ચિદભિનત્સ નરાધિપઃ
દુષ્યંતે તેમને બાણથી પછાડ્યા અને ઘાયલ કર્યા; અને રાજાએ દૂર ઊભેલા કેટલાક પ્રાણીઓને પણ પોતાના તીરો વડે ઘાયલ કર્યા.
અભ્યાશમાગતાંશ્ચાન્યાન્ખડ્ગેન નિરકૃન્તત। કાંશ્ચિદેણાન્સમાજઘ્ને શક્ત્યા શક્તિમતાં વરઃ
જે આવે છે તેમને તેણે તલવારથી કાપી નાખ્યા, અને શસ્ત્રકૌશલ્યમાં સર્વોત્તમ હોવાથી, કેટલાક હરણોને શસ્ત્રથી ઘાયલ કર્યા.
ગદામણ્ડલતત્ત્વજ્ઞશ્ચચારામિતવિક્રમઃ। તોમરૈરસિભિશ્ચાપિ ગદામુસલકમ્પનૈઃ
ગદા ચલાવવાની સાચી રીત જાણતો અને અવિરત પરાક્રમથી ભરપૂર, તેણે ભાલા, તલવાર અને ગદા-મુસળ પણ હલાવ્યા.
ચચાર સ વિનિઘ્નન્વૈ વન્યાંસ્તત્ર મૃગદ્વિજાન્। રાજ્ઞા ચાદ્ભુતવીર્યેણ યોધૈશ્ચ સમરપ્રિયૈઃ
ત્યાં તેણે જંગલના જાનવરો અને પક્ષીઓને માર્યા, અને યુદ્ધપ્રેમી યોદ્ધાઓ તથા અદ્ભુત બળ ધરાવતા રાજા સાથે ફરતો રહ્યો.
લોડ્યમાનં મહારણ્યં તત્યજુઃ સ્મ મૃગાધિપાઃ। તત્ર વિદ્રુતયૂથાનિ હતયૂથપતીનિ ચ
જ્યારે મોટું જંગલ હલચલથી ભરાયું, ત્યારે પ્રાણીઓના રાજાએ તેને છોડી દીધું; ત્યાં ટોળાં ભાગી ગયા, અને તેમના નેતાઓ માર્યા ગયા.
મૃગયૂથાન્યથૌત્સુક્યાચ્છબ્દં ચક્રુસ્તતસ્તતઃ। શુષ્કાશ્ચાપિ નદીર્ગત્વા જલનૈરાશ્યકર્શિતાઃ
હરણોના ટોળાં ગભરાઈને અહીં-ત્યાં અવાજો કરતા; સુકાઈ ગયેલી નદીઓ સુધી જઈ, પાણીના અભાવે દુર્બળ થઈ ગયા.
વ્યાયામક્લાન્તહૃદયાઃ પતન્તિ સ્મ વિચેતસઃ। ક્ષુત્પિપાસાપરીતાશ્ચ શ્રાન્તાશ્ચ પતિતા ભુવિ
અતિશય દોડધામથી થાકેલા, તેઓ બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયા; ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, થાકી ગયા અને ધરતી પર ઢળી પડ્યા.