નૃશંસાનામનાર્યાણાં તથા પરુષભાષણમ્ । કર્ણદુઃશાસનાભ્યાં ચ ત્વયા ચ બહુશઃ કૃતમ્
કર્ણ, દુઃશાસન અને તું ઘણી વાર ક્રૂર અને અશોભન વચન બોલ્યા છે.
સહ માત્રા પ્રદગ્ધું તાન્બાલકાન્વારણાવતે । આસ્થિતઃ પરમો યત્નો ન સમૃદ્ધશ્ચ તત્તવ
વારણાવટમાં તું પોતાની માતા સાથે મળીને એ બાળકોને જીવતા સળગાવવા ઘણો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તારો ઈરાદો સફળ થયો નહીં.
ઊષુશ્ચ સુચિરં કાલં પ્રચ્છન્નાઃ પાણ્ડવાસ્તદા। માત્રા સહૈકચક્રાયાં બ્રાહ્મણસ્ય નિવેશને
પછી પાંડવો પોતાની માતા સાથે એકચક્રા ગામના બ્રાહ્મણના ઘરમાં લાંબા સમય સુધી છુપાઈને રહ્યા.
વિષેણ સર્પબન્ધૈશ્ચ યતિતાઃ પાણ્ડવાસ્ત્વયા । સર્વોપાયૈર્વિનાશાય ન સમૃદ્ધં ચ તત્તવ
તમે પાંડવોને ઝેરથી અને સાપથી બાંધીને પણ નાશ કરવા અનેક ઉપાય કર્યા, પણ તારો કોઈ પ્રયાસ સફળ થયો નહીં.
એવંબુદ્ધિઃ પાણ્ડવેષુ મિથ્યાવૃત્તિઃ સદા ભવાન્ । કથં તે નાપરાધોઽસ્તિ પાણ્ડવેષુ મહાત્મસુ
પાંડવો પ્રત્યે તારો હંમેશા ખોટો અને દગાખોર વલણ રહ્યું છે; તો આવા મહાન પાંડવો સામે તું પોતે નિર્દોષ છે એમ કેમ કહી શકે?
એવંવૃત્તઃ કથં રાજ્યે સ્થાતુમર્હસિ પાપકૃત્। સ રાજ્યાચ્ચ સુખાચ્ચૈવ હાસ્યસે કુલપાંસન
જે દુષ્ટ કામ કરે છે, એ રાજમાં રહેવાનો અધિકાર કેમ રાખે? તું તો રાજ્ય અને સુખ બન્નેમાંથી બહાર ફેંકાઈ જશે, વંશના કલંક.
યચ્ચૈભ્યો યાચમાનેભ્યઃ પિત્ર્યમંશં ન દિત્સતિ । તચ્ચ પાપ પ્રદાતાઽસિ ભ્રષ્ટૈશ્વર્યો નિપાતિતઃ
અને જ્યારે પાંડવો પોતાના પિતૃહક માટે તારી પાસે ભીખ માગતા હતા, ત્યારે પણ તું દીધું નહીં; એમાં તું પાપી છે, તારો ઐશ્વર્ય છીનવાઈ ગયું છે અને તું પતિત થયો છે.
કૃત્વા બહૂન્યકાર્યાણિ પાણ્ડવેષુ નૃશંસવત્। મિથ્યાવૃત્તિરનાર્યઃ સન્નદ્ય વિપ્રતિપદ્યસે
પાંડવો પર તું અનેક ક્રૂર અને અયોગ્ય કામો કર્યા, ખોટું વર્તન રાખ્યું અને અશોભન બનીને હજુ પણ તેમની સામે ઊભો છે.
માતાપિતૃભ્યાં ભીષ્મેણ દ્રોણેન વિદુરેણ ચ। શામ્યેતિ મુહુરુક્તોસિ ન ચ શામ્યસિ પાર્થિવ
માતા, પિતા, ભીષ્મ, દ્રોણ અને વિદુરે તને વારંવાર શાંતિ માટે કહ્યું છે, પણ રાજા, તું સાંભળતો નથી.
શમે હિ સુમહાઁલ્લાભસ્તવ પાર્થસ્ય ચોભયોઃ । ન ચ રોચયસે રાજન્કિમન્યદ્બુદ્ધિલાઘવાત્
શાંતિથી તને અને અર્જુનને બંનેને મોટો લાભ થતો, પણ રાજા, તું એ ગમતું નથી—આ સિવાય બીજું શું છે, આ તો બુદ્ધિની ઓછાશ છે.
ન શર્મ પ્રાપ્સ્યસે રાજન્નુત્ક્રમ્ય સુહૃદાં વચઃ। અધર્મ્યમયશસ્યં ચ ક્રિયતે પાર્થિવ ત્વયા
મિત્રોના ઉપદેશને અવગણીને, રાજા, તને સુખ મળતું નથી; તું અધર્મ અને બદનામીને વ્હાલું રાખી રહ્યો છે.
એવં બ્રુવતિ દાશાર્હે દુર્યોધનમમર્ષણમ્ । દુઃશાસન ઇદં વાક્યમબ્રવીત્કરુસંસદિ
દાશાર્હ વંશજ એ રીતે દુર્યોધનને કહ્યા ત્યારે, દુઃશાસને કુરુ સભામાં આ વચન કહ્યાં.
ન ચેત્સન્ધાસ્યસે રાજન્સ્વેન કામેન પાણ્ડવૈઃ। બદ્ધ્વા કિલ ત્વાં દાસ્યન્તિ કુન્તીપુત્રાય કૌરવાઃ
રાજા, જો તું પોતાની ઈચ્છાથી પાંડવો સાથે શાંતિ નહીં કરે, તો કૌરવો તને બાંધીને કુંતીપુત્રને સોંપી દેશે.
વૈકર્તનં ત્વાં ચ માં ચ ત્રીનેતાન્મનુજર્ષભ । પાણ્ડવેભ્યઃ પ્રદાસ્યન્તિ ભીષ્મો દ્રોણઃ પિતા ચ તે
ભીષ્મ, દ્રોણ અને તારો પિતા, કર્ણ, તું અને હું—આ ત્રણને પાંડવોને સોંપી દેશે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ.
ભ્રાતુરેતદ્વચઃ શ્રુત્વા ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સુયોધનઃ । ક્રુદ્ધઃ પ્રાતિષ્ઠતોત્થાય મહાનાગ ઇવ શ્વસન્
ભાઈના આ વચન સાંભળીને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર સુયોધન ગુસ્સામાં ઊભો થયો અને મહાન સાપની જેમ શ્વાસ લેતો બહાર નીકળી ગયો.
વિદુરં ચ સોમદત્તં ચ મહારાજં ચ બાહ્લિકમ્। કૃપં ચ સોમદત્તં ચ ભીષ્મં દ્રોણં જનાર્દનમ્
પછી તેણે વિદુર, સોમદત્ત, મહારાજ બાહ્લિક, કૃપ, સોમદત્ત, ભીષ્મ, દ્રોણ અને જનાર્દનને સંબોધ્યા.
સર્વાનેતાનનાદૃત્ય દુર્મતિર્નિરપત્રપઃ। અશિષ્ટવદમર્યાદો માની માન્યાવમાનિતા
બધા વડીલોનુ અવમાન કરીને, આ દુષ્ટબુદ્ધિ અને નિર્લજ્જ, શિસ્ત અને સંયમ વગરનો, ઘમંડી માણસે માનનીય લોકોનું અપમાન કર્યું છે.
તં પ્રસ્થિતમભિપ્રેક્ષ્ય ભ્રાતરો મનુજર્ષભમ્। અનુજગ્મુઃ સહામાત્યા રાજાનશ્ચાપિ સર્વશઃ
જ્યારે એ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભાઈએ પ્રસ્થાન કર્યું, ત્યારે તેના ભાઈઓ, એમના મંત્રીઓ અને બધા રાજાઓ પણ એને અનુસરી ગયા.
સભાયામુત્થિતં ક્રુદ્ધં પ્રસ્થિતં ભ્રાતૃભિઃ સહ। દુર્યોધનમભિપ્રેક્ષ્ય ભીષ્મઃ શાન્તનવોઽબ્રવીત્
સભામાંથી ગુસ્સામાં ઊભો થઈ પોતાના ભાઈઓ સાથે જતા દુર્યોધનને જોઈને, શાંતનુપુત્ર ભીષ્મએ કહ્યું.
ધર્માર્થાવભિસન્ત્યજ્ય સંરમ્ભં યોઽનુમન્યતે । હસન્તિ વ્યસને તસ્ય દુર્હૃદો નચિરાદિવ
જે માણસ ધર્મ અને લાભને છોડી ગુસ્સાને પસંદ કરે છે, એના દુઃખ સમયે દુષ્ટહૃદયવાળા લોકો ટૂંક સમયમાં એની હાસ્ય કરે છે.
દુરાત્મા રાજપુત્રોઽયં ધાર્તરાષ્ટ્રોઽનુપાયવિત્। મિથ્યાભિમાની રાજ્યસ્ય ક્રોધલોભવશાનુગઃ
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર આ રાજકુમાર દુર્વૃત્તિવાળો છે અને યોગ્ય માર્ગ જાણતો નથી; રાજ્યનો ખોટો અભિમાન રાખે છે અને ગુસ્સા તથા લોભના વશમાં રહે છે.
કાલપક્વમિદં મન્યે સર્વં ક્ષત્રં જનાર્દન । સર્વે હ્યનુસૃતા મોહાત્પાર્થિવાઃ સહ મન્ત્રિભિઃ
હે જનાર્દન, મને લાગે છે કે હવે બધા ક્ષત્રિયોના વિનાશનો સમય આવી ગયો છે; કારણ કે બધા રાજાઓ અને એમના મંત્રીઓ મોહવશ એને અનુસરી ગયા છે.
ભીષ્મસ્યાથ વચઃ શ્રુત્વા દાશાર્હઃ પુષ્કરેક્ષણઃ । ભીષ્મદ્રોણમુખાન્સર્વાનભ્યભાષત વીર્યવાન્
ભીષ્મના વચન સાંભળી, કમળની આંખવાળા દાશાર્હ વંશી વીર પુરુષે, ભીષ્મ અને દ્રોણાદિ બધા વડીલોને સંબોધ્યા.
સર્વેષાં કુરુવૃદ્ધાનાં મહાનયમતિક્રમઃ । પ્રસહ્ય મન્દમૈશ્વર્યે ન નિયચ્છન્તિ યન્નૃપમ્
કુરુ વંશના બધા વડીલોમાં આ મોટું અપરાધ છે કે તેઓ રાજાને રોકતા નથી, જે સત્તા પામીને ઉશ્કેરાઈને વર્તે છે.
તત્ર કાર્યમહં મન્યે કાલપ્રાપ્તમરિન્દમાઃ । ક્રિયમાણે ભવેચ્છ્રેયસ્તત્સર્વં શ્રૃણુતાનઘાઃ
હવે, હે શત્રુવિનાશકોએ, હું માનું છું કે કાર્ય કરવાનો સમય આવી ગયો છે; જો એ કરવામાં આવે તો સૌનું કલ્યાણ થશે—આ બધું તમે સાંભળો.
પ્રત્યક્ષમેતદ્ભવતાં યદ્વક્ષ્યામિ હિતં વચઃ । ભવતામાનુકૂલ્યેન યદિ રોચેત ભારતાઃ
હું જે કહેશ, એ તો તમને સ્પષ્ટ છે; એ તમારા હિત માટેની વાત છે. જો તમને યોગ્ય લાગે, હે ભારતવંશીઓ, તો સ્વીકારો.
પુત્રો વૈ ભોજરાજસ્ય દુરાચારો હ્યનાત્મવાન્ । જીવતઃ પિતુરૈશ્વર્યં હૃત્વા મૃત્યુવશં ગતઃ
ભોજરાજનો પુત્ર ખરેખર દુશ્ચરિત્ર અને આત્મસંયમ વગરનો હતો; જીવતા પિતાનું રાજ્ય છીનવી, અંતે પોતે વિનાશ પામ્યો.
ઉગ્રસેનસુતઃ કંસઃ પરિત્યક્તઃ સ બાન્ધવૈઃ। જ્ઞાતીનાં હિતકામેન મયા શસ્તો મહામૃધે
ઉગ્રસેનપુત્ર કંસને તેના સગાંએ ત્યજી દીધો; તેના કુટુંબના હિત માટે મેં એને મહાયુદ્ધમાં સંહાર્યો.
આહુકઃ પુનરસ્માભિર્જ્ઞાતિભિશ્ચાપિ સત્કૃતઃ । ઉગ્રસેનઃ કૃતો રાજા ભોજરાજન્યવર્ધનઃ
પછી, અમે અને અમારા સગાંએ આહુકને સન્માન આપ્યો અને ઉગ્રસેનને, ભોજ વંશના વધારકને, રાજા બનાવ્યો.
સંસમેકં પરિત્યજ્ય કુલાર્થે સર્વયાદવાઃ। સંભૂય સુખમેધન્તે ભારતાન્ધકવૃષ્ણયઃ
બધા યાદવોોએ કુટુંબના હિત માટે એકને ત્યજી, એકતા સાથે સુખથી રહે છે, હે ભારત, અંધક અને વૃષ્ણિ.