પૌરવાણાં વંશકરો દુષ્યન્તો નામ વીર્યવાન્। પૃથિવ્યાશ્ચતુરન્તાયા ગોપ્તા ભરતસત્તમ
પૌરવોમાં દુશ્યંત નામે એક પરાક્રમી રાજા થયો, જે આખી ધરતીના રક્ષક હતા, હે ભરત શ્રેષ્ઠ.
ચતુર્ભાગં ભુવઃ કૃત્સ્નં યો ભુઙ્ક્તે મનુજેશ્વરઃ। સમુદ્રાવરણાંશ્ચાપિ દેશાન્સ સમિતિંજયઃ
એ મનુષ્યોના રાજાએ આખી ધરતીના ચોથા ભાગ પર અને દરિયાથી ઘેરાયેલા દેશો પર પણ રાજ કર્યું, હે યુદ્ધવિજયી.
આમ્લેચ્છાવધિકાન્સર્વાન્સ ભુઙ્ક્તે રિપુમર્દનઃ। રત્નાકરસમુદ્રાન્તાંશ્ચાતુર્વર્ણ્યજનાવૃતાન્
એ શત્રુવિનાશક રાજાએ મ્લેચ્છોની સીમા સુધીના બધા પ્રદેશો અને દરિયાની કિનારે વસેલા ચાર વર્ણના લોકોના પ્રદેશો પર પણ શાસન કર્યું.
ન વર્ણસઙ્કરકરો ન કૃષ્યાકરકૃજ્જનઃ। ન પાપકૃત્કશ્ચિદાસીત્તસ્મિન્રાજનિ શાસતિ
એ રાજાના શાસનમાં વર્ણભ્રંશ નહોતો, કોઈએ ખેતી છોડેલી ન હતી અને કોઈ પણ પાપકર્મ કરતો ન હતો.
ધર્મે રતિં સેવમાના ધર્માર્થાવભિપેદિરે। તદા નરા નરવ્યાઘ્ર તસ્મિઞ્જનપદેશ્વરે
એ સમયે, હે પુરુષશાર્દૂલ, લોકો ધર્મમાં આનંદ પામતા અને ધર્મ તથા અર્થ બંને પ્રાપ્ત કરતા, કારણ કે એ પ્રદેશમાં એ રાજા શાસન કરતા.
નાસીચ્ચોરભયં તાત ન ક્ષુધાભયમણ્વપિ। નાસીદ્વ્યાધિભયં ચાપિ તસ્મિઞ્જનપદેશ્વરે
હે પ્રિય, એ રાજ્યમાં ચોરીનો ડર નહોતો, ભૂખનો પણ લેશમાત્ર ભય નહોતો અને રોગનો પણ કોઈ ભય નહોતો.
સ્વધર્મૈ રેમિરે વર્ણા દૈવે કર્મણિ નિઃસ્પૃહાઃ। તમાશ્રિત્ય મહીપાલમાસંશ્ચૈવાકુતોભયાઃ
લોકો પોતાના ધર્મમાં તૃપ્ત રહેતા, દૈવી કર્મોમાં નિરલિપ્ત હતા અને એ મહારાજાની શરણમાં નિર્ભય જીવન જીવતા.
કાલવર્ષી ચ પર્જન્યઃ સસ્યાનિ રસવન્તિ ચ। સર્વરત્નસમૃદ્ધા ચ મહી પશુમતી તથા
વરસાદ યોગ્ય સમયે પડતો, પાક સ્વાદિષ્ટ થતા, ધરતી સર્વ રત્નોથી સમૃદ્ધ અને ગાય-ધનથી પણ ભરપૂર હતી.
સ્વકર્મનિરતા વિપ્રા નાનૃતં તેષુ વિદ્યતે। સ ચાદ્ભુતમહાવીર્યો વજ્રસંહનનો યુવા
બ્રાહ્મણો પોતાના કર્મમાં તત્પર રહેતા, એમના વચ્ચે ક્યારેય અસત્ય નહોતું. એ રાજા અદ્ભુત પરાક્રમશાળી, યુવાન અને વજ્ર જેવી કાયાવાળા હતા.
ઉદ્યમ્ય મન્દરં દોર્ભ્યાં વહેત્સવનકાનનમ્। ચતુષ્પથગદાયુદ્ધે સર્વપ્રહરણેષુ ચ
એ રાજા પોતાના હાથથી મંદર પર્વત ઉંચકી જંગલ અને વનમાંથી લઈ જઈ શકે એવા હતા અને ચૌરાહે યુદ્ધમાં દરેક શસ્ત્ર ચલાવવામાં નિપુણ હતા.
નાગપૃષ્ઠેઽશ્વપૃષ્ઠે ચ બભૂવ પરિનિષ્ઠતઃ। બલે વિષ્ણુસમશ્ચાસીત્તેજસા ભાસ્કરોપમઃ
એ હાથી અને ઘોડા બંનેની પીઠ પર પારંગત હતા; બળમાં વિષ્ણુ સમાન અને તેજમાં સૂર્ય જેવા હતા.
અક્ષોભ્યત્વેઽર્ણવસમઃ સહિષ્ણુત્વે ધરાસમઃ। સંમતઃ સ મહીપાલઃ પ્રસન્નપુરરાષ્ટ્રવાન્
સ્થિરતામાં સમુદ્ર જેવા અને સહનશીલતામાં ધરતી જેવા હતા; એ મહારાજા સર્વેના મનમાં સ્થાન પામેલા અને સમૃદ્ધ શહેરો તથા રાજ્ય ધરાવતા હતા.
ભૂયો ધર્મપરૈર્ભાવૈર્મુદિતં જનમાદિશત્
એ રાજાએ પોતાના આનંદિત પ્રજાને વધુ ધર્મમય જીવન તરફ પ્રેરિત કર્યા.
સંભવં ભરતસ્યાહં ચરિતં ચ મહામતેઃ। શકુન્તલાયાશ્ચોત્પત્તિં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ
હું ભરતના જન્મ અને કાર્યો તથા શાકુંતલાની ઉત્પત્તિ વિશે સાચી રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
દુષ્યન્તેન ચ વીરેણ યથા પ્રાપ્તા શકુન્તલા। તં વૈ પુરુષસિંહસ્ય ભગવન્વિસ્તરં ત્વહમ્
દુશ્યંત જેવા પરાક્રમી રાજાએ શાકુંતલાને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી એ વાત, હે પૂજ્ય, એ પુરુષસિંહની વિગતવાર વાર્તા હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વજ્ઞ સર્વં મતિમતાં વર
હે તત્વજ્ઞ, હે બુદ્ધિશાળી, હું આ બધું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
વનં જગામ ગહનં હયનાગશતૈર્વૃતઃ। બલેન ચતુરઙ્ગેણ વૃતઃ પરમવલ્ગુના
એ રાજા ઘન ઘોર જંગલમાં પ્રવેશ્યા, તેમના આસપાસ સૈંકડો ઘોડાં અને હાથીઓ હતા, અને સુંદર ચતુરંગી સેના સાથે ઘેરાયેલા હતા.
ખડ્ગશક્તિધરૈર્વીરૈર્ગદામુસલપાણિભિઃ। પ્રાસતોમરહસ્તૈશ્ચ યયૌ યોધશતૈર્વૃતઃ
તેઓની સાથે શસ્ત્રો અને ભાલા ધરાવતા વિરો, ગદા અને મુસળ પકડીને, પ્રાસ અને તીરો સાથે અનેક યુદ્ધવીરો હતા, અને સેંકડો યુદ્ધાઓએ તેમને ઘેરી લીધા હતા.
સિંહનાદૈશ્ચ યોધાનાં શઙ્ખદુનદુભિનિઃસ્વનૈઃ। રથનેમિસ્વનૈશ્ચૈવ સનાગવરબૃંહિતૈઃ
યુદ્ધાઓના સિંહ જેવા ગર્જનાથી, શંખ અને ઢોલના અવાજથી, રથના ચકરાંની ગૂંજી અને મહારથી હાથીઓના ઘોંઘાટથી આખું વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું.
નાનાયુધધરૈશ્ચાપિ નાનાવેષધરૈસ્તથા। હ્રેષિતસ્વનમિશ્રૈશ્ચ ક્ષ્વેડિતાસ્ફોટિતસ્વનૈઃ
વિવિધ શસ્ત્રો અને વિવિધ વેશભૂષા ધરાવતા માણસો, ઘોડાંઓની હણહણાટ સાથે, સીટી અને તાળી વગાડવાના અવાજે વાતાવરણ રંગી ઉઠ્યું.
આસીત્કિલકિલાશબ્દસ્તસ્મિન્ગચ્છતિ પાર્થિવે। પ્રાસાદવરશૃઙ્ગસ્થાઃ પરયા નૃપશોભયા
જ્યારે રાજા આગળ વધતા હતા ત્યારે મહેલના ઊંચા મંડપ પર ઊભેલા રાજમહિમાવંત લોકોના કલકલ અવાજ ઊઠ્યો.
દદૃશુસ્તં સ્ત્રિયસ્તત્ર શૂરમાત્મયશસ્કરમ્। શક્રોપમમમિત્રઘ્નં પરવારણવારણમ્
ત્યાં સ્ત્રીઓએ તેમને જોયા—શૂરવીર, પોતાના યશથી પ્રસિદ્ધ, ઇન્દ્ર સમાન, દુશ્મનોના વિનાશક અને વિરોધી હાથીઓને રોકનાર.
પશ્યન્તઃ સ્ત્રીગણાસ્તત્ર વજ્રપાણિં સ્મ મેનિરે। અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રો રણે વસુપરાક્રમઃ
તેના દર્શન કરતાં સ્ત્રીમંડળોએ વિચાર્યું: 'આ તો વજ્રધારી છે; આ પુરુષોમાં વાઘ છે, યુદ્ધમાં વસુ જેટલો પરાક્રમી છે.'
યસ્ય બાહુબલં પ્રાપ્ય ન ભવન્ત્યસુહૃદ્ગણાઃ। ઇતિ વાચો બ્રુવન્ત્યસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ પ્રેમ્ણા નરાધિપં
'જેને મળીને એના બળવાન હાથનો અનુભવ કરે છે, તેઓ ક્યારેય દુશ્મન રહી શકતા નથી,' એમ તે સ્ત્રીઓ પ્રેમથી રાજાને વખાણતી હતી.
તુષ્ટુવુઃ પુષ્પવૃષ્ટીશ્ચ સસૃજુસ્તસ્ય મૂર્ધનિ। તત્રતત્ર ચ વિપ્રેન્દ્રૈઃ સ્તૂયમાનઃ સમન્તતઃ
તેઓએ રાજાની પ્રશંસા કરી અને તેના માથે ફૂલો વરસાવ્યા; અને સર્વત્ર, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા તેની સ્તુતિ થતી રહી.
નિર્યયૌ પરમપ્રીત્યા વનં મૃગજિઘાંસયા। તં દેવરાજપ્રતિમં મત્તવારણધૂર્ગતમ્
પછી રાજા મહાન આનંદથી શિકાર માટે જંગલ તરફ નીકળી પડ્યા; દેવરાજ સમાન તે રાજા, ઉન્મત્ત હાથી પર સવાર હતા.
દ્વિજક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રા નિર્યાન્તમનુજગ્મિરે। દદૃશુર્વર્ધમાનાસ્તે આશીર્ભિશ્ચ જયેન ચ
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રોએ તેમને વિદાય આપી, શુભકામનાઓ અને વિજયની આશીર્વાદ સાથે તેમને જોયા.
સુદૂરમનુજગ્મુસ્તં પૌરજાનપદાસ્તથા। ન્યવર્તન્ત તતઃ પશ્ચાદનુજ્ઞાતા નૃપેણ હ
નગરવાસીઓ અને ગ્રામજનો પણ તેમને ખૂબ દૂર સુધી અનુસરે ગયા; પછી રાજાની આજ્ઞાથી તેઓ પાછા ફર્યા.
સુપર્ણપ્રતિમેનાથ રથેન વસુધાધિપઃ। મહીમાપૂરયામાસ ઘોષેણ ત્રિદિવં તથા
પછી ધરાપતિએ સુપર્ણ સમાન રથમાં ચડીને, પોતાના ઘોંઘાટથી ધરતી અને આકાશ બંને ગુંજી ઉઠ્યા.
સ ગચ્છન્દદૃશે ધીમાન્નન્દનપ્રતિમં વનમ્। બિલ્વાર્કખદિરાકીર્ણં કપિત્થધવસંકુલમ્
જ્યારે રાજા આગળ વધતા હતા, ત્યારે તેમણે નંદનવન જેવું જંગલ જોયું, જ્યાં બિલ્વ, આર્ક, ખદિર, કપિથ અને ધવના વૃક્ષો ભરપૂર હતા.