ત્રિવર્ગયુક્તઃ પ્રાજ્ઞાનામારમ્ભો ભરતર્ષભ । ધર્માર્થાવનુરુદ્ધ્યન્તે ત્રિવર્ગાસંભવે નરાઃ
હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, બુદ્ધિશાળી લોકોના બધા પ્રયત્નો ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ત્રણ મુખ્ય ધ્યેય સાથે જોડાયેલા હોય છે. જ્યારે ધર્મ અને અર્થનું પાલન થાય છે, ત્યારે લોકો આ ત્રણેય ધ્યેય પ્રાપ્ત કરે છે.
પૃથક્વ વિનિવિષ્ટાનાં ધર્મં ધીરોઽનુરુધ્યતે। મધ્યમોઽર્થં કલિં બાલઃ કામમેવાનુરુદ્ધ્યતે
જ્યારે આ ધ્યેયો અલગ-અલગ હોય છે, ત્યારે સ્થિર મનવાળો માણસ ધર્મને અનુસરે છે; મધ્યમ માણસ અર્થને પસંદ કરે છે અને બાળક માત્ર ઇચ્છાને જ પાંગરે છે.
ઇન્દ્રિયૈઃ પ્રાકૃતો લોભાદ્ધર્મં વિપ્રજહાતિ યઃ । કામાર્થાવનુપાયેન લિપ્સમાનો વિનશ્યતિ
જે માણસ ઇન્દ્રિયો દ્વારા વશીભૂત થઈ, લોભના કારણે ધર્મનો ત્યાગ કરે છે અને અનુચિત રીતે કામ અને અર્થ મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે, તે અંતે વિનાશ પામે છે.
કામાર્થૌ લિપ્સમાનસ્તુ ધર્મમેવાદિતશ્ચરેત્। ન હિ ધર્માદપૈત્યર્થઃ કામો વાઽપિ કદાચન
પણ જે માણસ કામ અને અર્થ મેળવવા ઈચ્છે છે, તેને સૌપ્રથમ ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ; કારણ કે ધર્મથી કદી અર્થ કે કામ અલગ પડતા નથી.
ઉપાયં ધર્મમેવાહુસ્ત્રિવર્ગસ્ય વિશાંપતે । લિપ્સમાનો હિ તેનાશુ કક્ષેઽગ્નિરિવ વર્ધતે
હે રાજાઓના રાજા, ત્રણેય પુરુષાર્થ માટે ધર્મને જ સાચો માર્ગ માનવામાં આવ્યો છે; જે માણસ એ માર્ગે ચાલે છે, તે ઝડપથી ફલે છે, જેમ ઝાડીઓમાં આગ ફેલાય છે.
સ ત્વં તાતાનુપાયેન લિપ્સસે ભરતર્ષભ । આધિરાજ્યં મહદ્દીપ્તં પ્રથિતં સર્વરાજસુ
પણ હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, તું તો અયોગ્ય માર્ગે ચાલી, બધા રાજાઓમાં પ્રસિદ્ધ અને તેજસ્વી મહારાજ્ય મેળવવા ઈચ્છે છે.
આત્માનં તક્ષતિ હ્યેષ વનં પરશુના યથા। યઃ સમ્યગ્વર્તમાનેષુ મિથ્યા રાજન્પ્રવર્તતે । ન તસ્ય હિ મતિં છિન્દ્યાદ્યસ્ય નેચ્છેત્પરાભવમ્
જે સાચા માર્ગે ચાલનારા લોકોમાં પણ ખોટું વર્તન કરે છે, એ પોતાને જ નુકસાન પહોંચાડે છે, જેમ કોઈ કસાઈ કાપડથી જંગલને કાપે છે. જે હારવું નથી ઈચ્છતો, તેના મનોબળને તોડવું યોગ્ય નથી.
અવિચ્છિન્નમતેરસ્ય કલ્યાણે ધીયતે મતિઃ। આત્મવાન્નાવમન્યેત ત્રિષુ લોકેષુ ભારત
જેનું મન સારા કાર્યમાં સ્થિર છે, તેની પ્રતિજ્ઞા અડગ રહે છે; હે ભરત, આત્માવાન માણસે ત્રણેય લોકમાં કોઈનું અપમાન કરવું જોઈએ નહીં.
અપ્યન્યં પ્રાકૃતં કઞ્ચિત્કિમુ તાન્પાણ્ડવર્ષભાન્। અમર્ષવશમાપન્નો ન કિંચિદ્બુદ્વ્યતે જનઃ
જો બીજો કોઈ સામાન્ય માણસ હોય તો શું? અને પાંડવો તો મહાન છે જ! જે ગુસ્સામાં આવી જાય છે, તે કશું જ સમજતો નથી.
છિદ્યતે હ્યાતતં સર્વં પ્રમાણં પશ્ય ભારત । શ્રેયસ્તે દુર્જનાત્તાત પાણ્ડવૈઃ સહ સઙ્ગતમ્
હે ભરત, જો, બધા નિયમો અને સત્તા તૂટી જાય છે; તારા માટે દુષ્ટ લોકો કરતાં પાંડવો સાથે જોડાવું વધારે સારું છે.
તૈર્હિ સંપ્રીપમાણસ્ત્વં સર્વાન્કામાનવાપ્સ્યસિ। પાણ્ડવૈર્નિર્મિતાં ભૂમિં ભુઞ્જાનો રાજસત્તમ
તુ પાંડવો સાથે મિલન કરશ, તો તને તમામ ઈચ્છાઓ મળી રહેશે, અને પાંડવો દ્વારા સ્થાપિત ધરતીનો આનંદ માણીશ, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.
પાણ્ડવાન્પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા ત્રાણમાશસસઽન્વતઃ । દુઃશાસને દુર્વિષહે કર્ણે ચાપિ સસૌબલે
પાંડવોને પીઠ પર રક્ષા તરીકે રાખી, આશા પર આધાર રાખીને તું દુશાસન, દુર્વિષહ, કર્ણ અને સૌબલ સાથે છે.
એતેષ્વૈશ્વર્યમાધાય ભૂતિમિચ્છસિ ભારત । ન ચૈતે તવ પર્યાપ્તા જ્ઞાને ધર્માર્થયોસ્તથા
હે ભરત, તું આ લોકો પર આધાર રાખીને વૈભવ મેળવવા ઈચ્છે છે, પણ જ્ઞાનમાં કે ધર્મ-અર્થમાં એ લોકો તારા માટે પૂરતા નથી.
વિક્રમે ચાપ્યપર્યાપ્તઃ પાણ્ડવાન્પ્રતિ ભારત। ન હીમે સર્વરાજાનઃ પર્યાપ્તાઃ સહિતાસ્ત્વયા
પાંડવો સામે તારો પરાક્રમ પણ પૂરતો નથી, હે ભરત; અને બધા રાજાઓ મળીને પણ તને પૂરતા નથી.
ક્રુદ્ધસ્ય ભીમસેનસ્ય પ્રેક્ષિતું મુખમાહવે। ઇદં સનિહિતં તાત સમગ્રં પાર્થિવં બલમ્
હે પુત્ર, યુદ્ધમાં ક્રોધિત ભીમસેનનું મુખ જોવું, એ માટે આખું રાજસેન્ય અહીં એકઠું થયું છે.
અયં ભીષ્મસ્તથા દ્રોણઃ કર્ણશ્ચાયં તથા કૃપઃ । ભૂરિશ્રવાઃ સૌમદત્તિરશ્વત્થામા જયદ્રથઃ
અહીં ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ, કૃપ, ભૂરિશ્રવ, સૌમદત્તિ, અશ્વત્થામા અને જયદ્રથ—all હાજર છે.
અશક્તાઃ સર્વ એવૈતે પ્રતિયોદ્ધું ધનઞ્જયમ્ । અજેયો હ્યર્જુનઃ સઙ્ખ્યે સર્વૈરપિ સુરાસુરૈઃ । માનુષૈરપિ ગન્ધર્વૈર્મા યુદ્ધે ચેત આધિથાઃ
આ બધાજ લોકો ધનંજયનો યુદ્ધમાં સામનો કરી શકતા નથી; અર્જુન તો દેવો-દૈત્યો, મનુષ્યો કે ગંધર્વો—કોઈથી પણ અપરાજિત છે. યુદ્ધની ઈચ્છા તું મનમાં ન રાખ.
દૃશ્યતાં વા પુમાન્કશ્ચિત્સમગ્રે પાર્થિવે બલે। યોઽર્જુનં સમરે પ્રાપ્ય સ્વસ્તિમાનાવ્રજેદ્ગૃહાન્
આ આખા રાજસેનામાં જો કોઈ એવો પુરુષ હોય, જે અર્જુનને યુદ્ધમાં મળીને પણ સુરક્ષિત ઘેર પાછો જઈ શકે, તો તે દેખાડ.
કિં તે જનક્ષયેણેહ કૃતેન ભરતર્ષભ । યસ્મિઞ્ચિતે જિતં તે સ્યાત્પુમાનેકઃ સ દૃશ્યતાં
હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, તું અહીં પોતાના કુટુંબનો વિનાશ કરીને શું મેળવશે? જો તને જીતવાની ઇચ્છા હોય, તો એવો એક માણસ બતાવ જે તને હરાવી શકે.
યઃ સદેવાન્સગન્ધર્વાન્સયક્ષાસુરપન્નગાન્ । અજયત્ખાણ્ડવપ્રસ્થે કસ્તં યુદ્ધેય માનવઃ
જે ખાંડવપ્રસ્થમાં દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો, અસુરો અને સાપોને પણ જીતી ગયો, એવા માણસ સામે મનુષ્યોમાં કોણ લડી શકે?
તથા વિરાટનગરે શ્રૂયતે મહદદ્ભુતમ્। એકસ્ય ચ બહૂનાં ચ પર્યાપ્તં તન્નિદર્શનમ્
એ જ રીતે વિરાટનગરમાં એકના સામે અનેકનો વિક્રમ થયો હતો, જેનું વર્ણન આજે પણ અદ્ભુત કહેવાય છે; એ જ ઉદાહરણ પૂરતું છે.
યુદ્ધે યેન મહાદેવઃ સાક્ષાત્સન્તોષિતઃ શિવઃ । તમજેયમનાધૃષ્યં વિજેતું જિષ્ણુમચ્યુતમ્ । આશંસસીહ સમરે વીરમર્જુનમૂર્જિતમ્
જેને યુદ્ધમાં મહાદેવ શિવ પણ પ્રસન્ન થયા, એવા અજય, અપરાજિત, વિજયી, દૃઢ અને પરાક્રમી અર્જુનને તું યુદ્ધમાં કેવી રીતે હરાવાની આશા રાખે છે?
મદ્દ્વિતીયં પુનઃ પાર્થં કઃ પ્રાર્થયિતુમર્હતિ । યુદ્ધે પ્રતીપમાયાન્તમપિ સાક્ષાત્પુરન્દરઃ
મારી સાથે પાર્થ સામે યુદ્ધ કરવા માટે કોણ ઇચ્છશે—even જો ઇન્દ્ર સ્વયં સામે આવે તો પણ?
બાહુભ્યામુદ્વહેદ્ભૂમિં દહેત્ક્રુદ્ધ ઇમાઃ પ્રજાઃ । પાતયેત્રિદિવાદ્દેવાન્યોઽર્જુનં સમરે જયેત્
જે પોતાના હાથોથી ધરતી ઉઠાવી શકે, ક્રોધમાં આ પ્રજાઓ ભસ્મ કરી શકે, અને દેવોને સ્વર્ગમાંથી પાડી શકે—માત્ર એવો જ કોઈ અર્જુનને યુદ્ધમાં હરાવી શકે.
પશ્ય પુત્રાંસ્તથા ભ્રાતૄઞ્જ્ઞાતીન્સંબન્ધિનસ્તથા। ત્વત્કૃતે ન વિનશ્યેયુરિમે ભરતસત્તમાઃ
તારા પુત્રો, ભાઈઓ, સગા અને સંબંધીઓને જો; હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, એ લોકો તારા કારણે નાશ પામે નહીં.
અસ્તુ શેષં કૌરવાણાં મા પરાભૂદિદં કુલમ્ । કુલઘ્ન ઇતિ નોચ્યેથા નષ્ટકીર્તિર્નરાધિપ
કૌરવોમાં થોડું તો વંશ બચી રહે, આખું કુળ નાશ પામે નહીં. હે રાજા, તને કુળઘાતી કે કીર્તિહીન ન કહેવાય.
ત્વામેવ સ્થાપયિષ્યન્તિ યૌવરાજ્યે મહારથાઃ । મહારાજ્યેઽપિ પિતરં ધૃતરાષ્ટ્રં જનેશ્વરમ્
મહાન રથીઓ તને યુવરાજ તરીકે સ્થાપશે અને મહારાજ્યમાં પણ તારા પિતા ધૃતરાષ્ટ્રને રાજા બનાવશે.
મા તાત શ્રિયમાયાન્તીમવમંસ્થાઃ સમુદ્યતામ્ । અર્ધં પ્રદાય પાર્થેભ્યો મહતીં શ્રિયમાપ્નુહિ
હે પિતા, આવી રહીેલી સંપત્તિને ન તુચ્છ માન. પાંડવોને અડધું રાજ્ય આપી, તું વિશાળ ધન સંપાદન કર.
પાણ્ડવૈઃ સંશમં કૃત્વા કૃત્વા ચ સુહૃદાં વચઃ । સંપ્રીયમાણો મિત્રૈશ્ચ ચિરં ભદ્રાણ્યવાપ્સ્યસિ
પાંડવો સાથે સંધિ કરીને અને મિત્રોની વાત માની, મિત્રો સાથે આનંદ માણી, તું લાંબા સમય સુધી સુખ-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે.
તતઃ શાન્તનવો ભીષ્મો દુર્યોધનમમર્ષણમ્ । કેશવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રોવાચ ભરતર્ષભ
પછી શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે, કેશવના વચન સાંભળી, ક્રોધિત દુર્યોધનને, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, કહ્યું.