અનાધૃષ્ટિરભૂત્તેષાં વિદ્વાન્ભુવિ તથૈકરાટ્। ઋચેયુરથ વિક્રાન્તો દેવાનામિવ વાસવઃ
એમાં અનાધૃષ્ટિ વિદ્વાન અને ધરતી પર એકછત્ર રાજા બન્યા; ઋચેયુ પરાક્રમમાં દેવોમાં ઇન્દ્ર જેવા હતા.
અનાધૃષ્ટિસુતસ્ત્વાસીદ્રાજસૂયાશ્વમેધકૃત્। મતિનાર ઇતિ ખ્યાતો રાજા પરમધાર્મિકઃ
અનાધૃષ્ટિના પુત્ર રાજા મતિનાર હતા, જેમણે રાજસૂય અને અશ્વમેઘ યજ્ઞો કર્યા અને જે સર્વોપરી ધર્મનિષ્ઠ હતા.
મતિનારસુતા રાજંશ્ચત્વારોઽમિતવિક્રમાઃ। તંસુર્મહાનતિરથો દ્રુહ્યુશ્ચાપ્રતિમદ્યુતિઃ
રાજા મતિનારના ચાર પુત્રો હતા, જે અપરિમિત પરાક્રમવાળા હતા—તંસુ, મહાનતિ, રથ અને દુહ્યુ, જેની કાંતિ અપ્રતિમ હતી.
તેષાં તંસુર્મહાવીર્યઃ પૌરવં વંશમુદ્વહન્। આજહાર યશો દીપ્તં જિગાય ચ વસુંધરામ્
એમાં તંસુ મહાપ્રભાવી હતા. તેમણે પૌરવ વંશને આગળ વધાર્યો, તેજસ્વી યશ મેળવ્યું અને ધરતી જીતવી.
ઈલિનં તુ સુતં તંસુર્જનયામાસ વીર્યવાન્। સોઽપિ કૃત્સ્નામિમાં ભૂમિં વિજિગ્યે જયતાં વરઃ
તંસુએ પોતાના પુત્ર ઇલિનાનો જન્મ આપ્યો. એ વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને સમગ્ર ધરતીને જીતનારા હતા.
રથન્તર્યાં સુતાન્પઞ્ચ પઞ્ચભૂતોપમાંસ્તતઃ। ઈલિનો જનયામાસ દુષ્યન્તપ્રભૃતીન્નૃપાન્
ઇલિને રથંતરાથી પાંચ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જે પાંચ મહાભૂત સમાન હતા—દુષ્યંત અને બીજા રાજાઓ.
દુષ્યન્તં શૂરભીમૌ ચ પ્રવસું વસુમેવ ચ। તેષાં શ્રેષ્ઠોઽભવદ્રાજા દુષ્યન્તો દુર્જયો યુધિ
દુષ્યંત, શૂરભીમ, પ્રવસુ અને વસુમાન—એમાંથી દુષ્યંત સર્વોત્તમ રાજા બન્યા, યુદ્ધમાં અજેય હતા.
દુષ્યન્તાલ્લક્ષણાયાં તુ જજ્ઞે વૈ જનમેજયઃ। શકુન્તલાયાં ભરતો દૌષ્યન્તિરભવત્સુતઃ
દુષ્યંત અને લક્ષણાથી જનમેજયનો જન્મ થયો; અને શકુંતલામાંથી દુષ્યંતના પુત્ર ભરત જન્મ્યા.
તસ્માદ્ભરતવંશસ્ય વિપ્રતસ્થે મહદ્યશઃ
આથી ભરત વંશનું મહાન યશ દિશા દિશામાં પ્રસરી ગયું.
ભગવન્વિસ્તરેણેહ ભરતસ્ય મહાત્મનઃ। જન્મ કર્મ ચ સુશ્રૂષોસ્તન્મે શંસિતુમર્હસિ
હે પૂજ્ય, હું મહાન આત્માવાળા ભરત અને સુશ્રૂષાના જન્મ તથા તેમના કાર્યોની વિગતે વાતો સાંભળવા ઇચ્છું છું, કૃપા કરીને મને એ બધું કહો.
પૌરવાણાં વંશકરો દુષ્યન્તો નામ વીર્યવાન્। પૃથિવ્યાશ્ચતુરન્તાયા ગોપ્તા ભરતસત્તમ
પૌરવોમાં દુશ્યંત નામે એક પરાક્રમી રાજા થયો, જે આખી ધરતીના રક્ષક હતા, હે ભરત શ્રેષ્ઠ.
ચતુર્ભાગં ભુવઃ કૃત્સ્નં યો ભુઙ્ક્તે મનુજેશ્વરઃ। સમુદ્રાવરણાંશ્ચાપિ દેશાન્સ સમિતિંજયઃ
એ મનુષ્યોના રાજાએ આખી ધરતીના ચોથા ભાગ પર અને દરિયાથી ઘેરાયેલા દેશો પર પણ રાજ કર્યું, હે યુદ્ધવિજયી.
આમ્લેચ્છાવધિકાન્સર્વાન્સ ભુઙ્ક્તે રિપુમર્દનઃ। રત્નાકરસમુદ્રાન્તાંશ્ચાતુર્વર્ણ્યજનાવૃતાન્
એ શત્રુવિનાશક રાજાએ મ્લેચ્છોની સીમા સુધીના બધા પ્રદેશો અને દરિયાની કિનારે વસેલા ચાર વર્ણના લોકોના પ્રદેશો પર પણ શાસન કર્યું.
ન વર્ણસઙ્કરકરો ન કૃષ્યાકરકૃજ્જનઃ। ન પાપકૃત્કશ્ચિદાસીત્તસ્મિન્રાજનિ શાસતિ
એ રાજાના શાસનમાં વર્ણભ્રંશ નહોતો, કોઈએ ખેતી છોડેલી ન હતી અને કોઈ પણ પાપકર્મ કરતો ન હતો.
ધર્મે રતિં સેવમાના ધર્માર્થાવભિપેદિરે। તદા નરા નરવ્યાઘ્ર તસ્મિઞ્જનપદેશ્વરે
એ સમયે, હે પુરુષશાર્દૂલ, લોકો ધર્મમાં આનંદ પામતા અને ધર્મ તથા અર્થ બંને પ્રાપ્ત કરતા, કારણ કે એ પ્રદેશમાં એ રાજા શાસન કરતા.
નાસીચ્ચોરભયં તાત ન ક્ષુધાભયમણ્વપિ। નાસીદ્વ્યાધિભયં ચાપિ તસ્મિઞ્જનપદેશ્વરે
હે પ્રિય, એ રાજ્યમાં ચોરીનો ડર નહોતો, ભૂખનો પણ લેશમાત્ર ભય નહોતો અને રોગનો પણ કોઈ ભય નહોતો.
સ્વધર્મૈ રેમિરે વર્ણા દૈવે કર્મણિ નિઃસ્પૃહાઃ। તમાશ્રિત્ય મહીપાલમાસંશ્ચૈવાકુતોભયાઃ
લોકો પોતાના ધર્મમાં તૃપ્ત રહેતા, દૈવી કર્મોમાં નિરલિપ્ત હતા અને એ મહારાજાની શરણમાં નિર્ભય જીવન જીવતા.
કાલવર્ષી ચ પર્જન્યઃ સસ્યાનિ રસવન્તિ ચ। સર્વરત્નસમૃદ્ધા ચ મહી પશુમતી તથા
વરસાદ યોગ્ય સમયે પડતો, પાક સ્વાદિષ્ટ થતા, ધરતી સર્વ રત્નોથી સમૃદ્ધ અને ગાય-ધનથી પણ ભરપૂર હતી.
સ્વકર્મનિરતા વિપ્રા નાનૃતં તેષુ વિદ્યતે। સ ચાદ્ભુતમહાવીર્યો વજ્રસંહનનો યુવા
બ્રાહ્મણો પોતાના કર્મમાં તત્પર રહેતા, એમના વચ્ચે ક્યારેય અસત્ય નહોતું. એ રાજા અદ્ભુત પરાક્રમશાળી, યુવાન અને વજ્ર જેવી કાયાવાળા હતા.
ઉદ્યમ્ય મન્દરં દોર્ભ્યાં વહેત્સવનકાનનમ્। ચતુષ્પથગદાયુદ્ધે સર્વપ્રહરણેષુ ચ
એ રાજા પોતાના હાથથી મંદર પર્વત ઉંચકી જંગલ અને વનમાંથી લઈ જઈ શકે એવા હતા અને ચૌરાહે યુદ્ધમાં દરેક શસ્ત્ર ચલાવવામાં નિપુણ હતા.
નાગપૃષ્ઠેઽશ્વપૃષ્ઠે ચ બભૂવ પરિનિષ્ઠતઃ। બલે વિષ્ણુસમશ્ચાસીત્તેજસા ભાસ્કરોપમઃ
એ હાથી અને ઘોડા બંનેની પીઠ પર પારંગત હતા; બળમાં વિષ્ણુ સમાન અને તેજમાં સૂર્ય જેવા હતા.
અક્ષોભ્યત્વેઽર્ણવસમઃ સહિષ્ણુત્વે ધરાસમઃ। સંમતઃ સ મહીપાલઃ પ્રસન્નપુરરાષ્ટ્રવાન્
સ્થિરતામાં સમુદ્ર જેવા અને સહનશીલતામાં ધરતી જેવા હતા; એ મહારાજા સર્વેના મનમાં સ્થાન પામેલા અને સમૃદ્ધ શહેરો તથા રાજ્ય ધરાવતા હતા.
ભૂયો ધર્મપરૈર્ભાવૈર્મુદિતં જનમાદિશત્
એ રાજાએ પોતાના આનંદિત પ્રજાને વધુ ધર્મમય જીવન તરફ પ્રેરિત કર્યા.
સંભવં ભરતસ્યાહં ચરિતં ચ મહામતેઃ। શકુન્તલાયાશ્ચોત્પત્તિં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ
હું ભરતના જન્મ અને કાર્યો તથા શાકુંતલાની ઉત્પત્તિ વિશે સાચી રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
દુષ્યન્તેન ચ વીરેણ યથા પ્રાપ્તા શકુન્તલા। તં વૈ પુરુષસિંહસ્ય ભગવન્વિસ્તરં ત્વહમ્
દુશ્યંત જેવા પરાક્રમી રાજાએ શાકુંતલાને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી એ વાત, હે પૂજ્ય, એ પુરુષસિંહની વિગતવાર વાર્તા હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વજ્ઞ સર્વં મતિમતાં વર
હે તત્વજ્ઞ, હે બુદ્ધિશાળી, હું આ બધું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
વનં જગામ ગહનં હયનાગશતૈર્વૃતઃ। બલેન ચતુરઙ્ગેણ વૃતઃ પરમવલ્ગુના
એ રાજા ઘન ઘોર જંગલમાં પ્રવેશ્યા, તેમના આસપાસ સૈંકડો ઘોડાં અને હાથીઓ હતા, અને સુંદર ચતુરંગી સેના સાથે ઘેરાયેલા હતા.
ખડ્ગશક્તિધરૈર્વીરૈર્ગદામુસલપાણિભિઃ। પ્રાસતોમરહસ્તૈશ્ચ યયૌ યોધશતૈર્વૃતઃ
તેઓની સાથે શસ્ત્રો અને ભાલા ધરાવતા વિરો, ગદા અને મુસળ પકડીને, પ્રાસ અને તીરો સાથે અનેક યુદ્ધવીરો હતા, અને સેંકડો યુદ્ધાઓએ તેમને ઘેરી લીધા હતા.
સિંહનાદૈશ્ચ યોધાનાં શઙ્ખદુનદુભિનિઃસ્વનૈઃ। રથનેમિસ્વનૈશ્ચૈવ સનાગવરબૃંહિતૈઃ
યુદ્ધાઓના સિંહ જેવા ગર્જનાથી, શંખ અને ઢોલના અવાજથી, રથના ચકરાંની ગૂંજી અને મહારથી હાથીઓના ઘોંઘાટથી આખું વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું.
નાનાયુધધરૈશ્ચાપિ નાનાવેષધરૈસ્તથા। હ્રેષિતસ્વનમિશ્રૈશ્ચ ક્ષ્વેડિતાસ્ફોટિતસ્વનૈઃ
વિવિધ શસ્ત્રો અને વિવિધ વેશભૂષા ધરાવતા માણસો, ઘોડાંઓની હણહણાટ સાથે, સીટી અને તાળી વગાડવાના અવાજે વાતાવરણ રંગી ઉઠ્યું.