અથૈત્ય પુરુષઃ કશ્ચિત્ક્ષીણપુણ્યનિપાતકઃ । યયાતિમબ્રવીદ્રાજન્દ્રેવરાજસ્ય શાસનાત્
પછી એક માણસ, જેનું પુણ્ય ઘટી ગયું હતું, એ દેવરાજ ઇન્દ્રના આદેશથી યયાતિ પાસે આવ્યો અને કહ્યું.
અતીવ મદમત્તસ્ત્વં ન કંચિન્નાવમન્યસે । માનેન ભ્રષ્ટઃ સ્વર્ગસ્તે નાર્હસ્ત્વં પાર્થિવાત્મજ
તમે બહુ અહંકારમાં મસ્ત છો, કોઈને તુચ્છ માનતા નથી; પણ તમારા ગર્વને કારણે તમારું સ્વર્ગ ગુમાવ્યું છે, રાજપુત્ર, હવે તમે લાયક નથી.
ન ચ પ્રજ્ઞાયસે ગચ્છ પતસ્વેતિ તમબ્રવીત્ । પતેયં સત્સ્વિતિ વચસ્ત્રિરુત્ત્કા નહુષાત્મજઃ
અને તમને એ ખબર પણ નથી; જાઓ, નીચે પડો! એમ તેણે કહ્યું. નહુષપુત્ર યયાતીએ જવાબ આપ્યો, 'જ્યાં સારા લોકો હોય ત્યાં હું પડું.'
પતિષ્યંન્તયામાસ ગતિં ગતિમતાં વરઃ। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ નૈમિષે પાર્થિવર્ષભાન્
પડવાનો નિશ્ચય કરીને, એ ગતિશીલોમાં શ્રેષ્ઠ યયાતિ નીચે પડવા લાગ્યો; એ જ સમયે, નૈમિષ ક્ષેત્રમાં રાજર્ષિઓ વચ્ચે—
ચતુરોઽપશ્યત નૃપસ્તેષાં મધ્યે પપાત હ । પ્રતર્દનો વસુમનાઃ શિબિરૌશીનરોઽષ્ટકઃ
એ રાજાએ ચાર જણને જોયા અને એમના વચ્ચે પડ્યો: પ્રતર્દન, વસુમન, શિબી ઉશીનર અને અષ્ટક.
વાજપેયેન યજ્ઞેન તર્પયન્તિ સુરેશ્વરમ્ । તેષામધ્વરજં ધૂમં સ્વર્ગદ્વારમુપસ્થિતમ્
વાજપેય યજ્ઞથી એ લોકો દેવોના રાજાને તૃપ્ત કરી રહ્યા હતા; તેમના યજ્ઞનો ધૂમ્ર સ્વર્ગના દ્વારે પહોંચ્યો હતો.
યયાતિરુપજિઘ્રન્વૈ નિપપાત મહીં પ્રતિ । ભૂમૌ સ્વર્ગે ચ સંબદ્ધાં નદીં ધૂમમયીમિવ । ગઙ્ગાં ગામિવ ગચ્છન્તીમાલમ્બ્ય જગતીપતિઃ
યયાતીએ એ ધૂમ્રને સૂંઘી અને પૃથ્વી તરફ પડ્યો; એણે જાણે પૃથ્વી અને સ્વર્ગ વચ્ચે વહેતી ધૂમ્રમય ગંગાને પકડી લીધી.
શ્રીમત્સ્વવભૃથાગ્ર્યેષુ ચતુર્ષુ પ્રતિબન્ધુષુ । મધ્યે નિપતિતો રાજા લોકપાલોપમેષુ સઃ
એ ચાર resplendent (પ્રભાશાળી) અવભૃથમાં, પોતાના સગાંઓથી ઘેરાયેલા, એ રાજા એમના વચ્ચે પડ્યો, જાણે લોકપાલો સમાન.
ચતુર્ષુ હુતકલ્પેષુ રાજસિંહમહાગ્નિષુ । પપાત મધ્યે રાજર્ષિર્યયાતિઃ પુણ્યસઙ્ક્ષયે
ચાર યજ્ઞ અગ્નિ, રાજસિંહ જેવાં પ્રજ્વલિત, એના વચ્ચે પુણ્ય ખૂટી ગયેલો રાજર્ષિ યયાતિ પડ્યો.
તમાહુઃ પાર્થિવાઃ સર્વે દીપ્યમાનમિવ શ્રિયા । કો ભવાન્કસ્ય વા બન્ધુર્દેશસ્ય નગરસ્ય વા
બધા રાજાઓએ, જે યયાતિ તેજથી ઝળહળતો હતો, તેને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? કોણના સગા છો? કયા દેશ કે શહેરના છો?'
યક્ષો વાઽપ્યથવા દેવો ગન્ધર્વો રાક્ષસોઽપિ વા । ન હિ માનુષરૂપોસિ કોવાર્થઃ કાઙ્ક્ષ્યતે ત્વયા
તમે યક્ષ, દેવ, ગંધર્વ કે રાક્ષસ હો, પણ માનવ સ્વરૂપમાં તો દેખાતા નથી; તો અહીં તમારો શું હેતુ છે?
યયાતિરસ્મિ રાજર્ષિઃ ક્ષીણપુણ્યશ્ચ્યુતો દિવઃ। પતેયં સત્સ્વિતિ ધ્યાયન્ભવત્સુ પતિતસ્તતઃ
હું યયાતિ રાજર્ષિ છું, પુણ્ય ખૂટતાં સ્વર્ગમાંથી નીચે પડ્યો છું; હું વિચારતો હતો કે સારા લોકો વચ્ચે પડું, અને એમ જ થયું.
સત્યમેતદ્ભવતુ તે કાઙ્ક્ષિતં પુરુષર્ષભ । સર્વેષાં નઃ ક્રતુફલં ધર્મશ્ચ પ્રતિગૃહ્યતામ્
પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારે જે ઇચ્છ્યું છે તે પૂરું થાય; અમારાં યજ્ઞફળ અને ધર્મ સ્વીકારવામાં આવે.
નાહં પ્રતિગ્રહધનો બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયોઽહ્યહમ્। ન ચ મે પ્રવણા બુદ્ધિઃ પરપુણ્યવિનાશને
હું દાન પર જીવતો બ્રાહ્મણ નથી, હું ક્ષત્રિય છું; અને બીજાના પુણ્યને નષ્ટ કરવાનું મારા મનમાં નથી.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ મૃગચર્યાક્રમાગતામ્। માધવીં પ્રેક્ષ્ય રાજાનસ્તેઽભિવાદ્યેદમબ્રુવન્
એ જ સમયે, જ્યારે માધવી વનવિહાર કરતી આવી, રાજાઓએ તેને વંદન કર્યું અને કહ્યું:
કિમાગમનકૃત્યં તે કિં કુર્મઃ શાસનં તવ। આજ્ઞાપ્યા હિ વયં સર્વે તવ પુત્રાસ્તપોધને
તમે અહીં શેના માટે આવ્યા છો? અમને શું કરવું તે કહો; અમે બધા તમારાં પુત્રો છીએ, તપસ્વી છીએ, અને તમારી આજ્ઞા માટે તૈયાર છીએ.
તેષાં તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા માધવી પરયા મુદા। પિતરં સમુપાગચ્છદ્યયાતિં સા વવન્દ ચ
રાજાઓના વચન સાંભળીને, માધવી આનંદથી ભરાઈ, પિતા યયાતિ પાસે ગઈ અને તેમને વંદન કર્યું.
સ્પૃષ્ટ્વા મૂર્ધનિ તાન્પુત્રાંસ્તાપસી વાક્યમબ્રવીત્ । દૌહિત્રાસ્તવ રાજેન્દ્ર મમ પુત્રા ન તે પરાઃ
પોતાના પુત્રોના મસ્તક પર હાથ ફેરવી, તે તપસ્વિ સ્ત્રીએ કહ્યું: 'રાજા, આ તમારા દૌહિત્રો છે; એ મારા પુત્રો છે, બીજાં કોઈ નથી.'
ઇમે ત્વાં તારયિષ્યન્તિ દિષ્ટમેતત્પુરાતનમ્ । અહં તે દુહિતા રાજન્માધવી મૃગચારિણી
આ બધા તમને ઉદ્ધારશે—આ તો પ્રાચીન વચન છે; રાજા, હું તમારી પુત્રી માધવી છું, વનમાં ફરતી.
મયાઽપ્યુપચિતો ધર્મસ્તતોઽર્ધં પ્રતિગૃહ્યતામ્ । યસ્માદ્રાજન્નરાઃ સર્વે અપત્યફલભાગિનઃ
મારા દ્વારા પણ ધર્મ એકઠો થયો છે; એમાંથી અડધો ભાગ સ્વીકારો, કેમ કે રાજા, બધા મનુષ્યો સંતાનના ફળમાં ભાગીદાર હોય છે.
તસ્માદિચ્છન્તિ દૌહિત્રાન્યથા ત્વં વસુધાધિપ
એથી દૌહિત્રો પણ એ જ રીતે ઇચ્છવામાં આવે છે, જેમ તમે, ધરતીના સ્વામી.
અભિવાદ્ય નમસ્કૃત્ય માતામહમથાબ્રુવન્ । ઉચ્ચૈરનુપમૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ સ્વરૈરાપૂર્ય મેદિનીમ્ । માતામહં નૃપતયસ્તારયન્તો દિવશ્ચ્યુતમ્
માતામહને વંદન કરીને, રાજાઓએ મીઠા અને ઉંચા સ્વરે કહ્યું, જે અવાજથી ધરતી ગૂંજી ઉઠી: 'માતામહ, અમે રાજાઓ, તમને સ્વર્ગમાંથી પડેલા ઉદ્ધારશું.'
રાજધર્મગુણોપેતાઃ સત્યધર્મગુણાન્વિતાઃ। દૌહિત્રાસ્તે વયં રાજન્દિવમારોહ પાર્થિવ
રાજધર્મ અને સત્યના ગુણોથી યુક્ત, અમે તમારા દૌહિત્રો છીએ, રાજા; ધરતીના સ્વામી, હવે સ્વર્ગે જાઓ.
અથાકસ્માદુપગતો ગાલવોઽપ્યાહ પાર્થિવમ્ । તપસો મેઽષ્ટભાગેન સ્વર્ગમારોહતાં ભવાન્
એ સમયે અચાનક ગાલવ પણ આવ્યા અને રાજાને કહ્યું: 'મારા તપના આઠમા ભાગથી તમે સ્વર્ગે જાઓ.'
પ્રત્યભિજ્ઞાતમાત્રોઽથ સદ્ભિસ્તૈર્નરપુઙ્ગવઃ। સમારુરોહ નૃપતિરસ્પૃશન્વસુધાતલમ્ । યયાતિર્દિવ્યસંસ્થાનો બભૂવ વિગતજ્વરઃ
જેમ જ તેમને એ સજ્જનો ઓળખી લીધા, રાજા ધરતીને સ્પર્શ કર્યા વિના ઉપર ચઢી ગયા; યયાતિ દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કરીને દુઃખથી મુક્ત થયા.
દિવ્યમાલ્યામ્બરધરો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ। દિવ્યગન્ધગુણોપેતો ન પૃથ્વીમસ્પૃશત્પદા
દિવ્ય માળા અને વસ્ત્ર પહેરી, દિવ્ય આભૂષણોથી શોભતા, સ્વર્ગીય સુગંધથી યુક્ત, તેમના પગથી ધરતી સ્પર્શાઈ નહીં.
તતો વસુમનાઃ પૂર્વમુચ્ચૈરુચ્ચારયન્વચઃ ।। ખ્યાતો દાનપતિર્લોકે વ્યાજહાર નૃપં તદા
પછી વસુમનાએ અગાઉની જેમ જ ઉંચા અવાજે બોલીને, જે દાનમાં પ્રખ્યાત હતા, એ સમયે રાજાને સંબોધ્યા.
પ્રાપ્તવાનસ્મિ યલ્લોકે સર્વવર્ણેષ્વગર્હયા । તદપ્યથ ચ દાસ્યામિ તેન સંયુજ્યતાં ભવાન્
મારે દુનિયામાં દરેક વર્ણમાં જે નિર્દોષ રીતે મેળવ્યું છે, એ બધું પણ હું આપું છું; તમે એમાં જોડાઈ જાઓ.
યત્ફલં દાનશીલસ્ય ક્ષમાશીલસ્ય યત્ફલમ્ । યચ્ચ મે ફલમાધાને તેન સંયુજ્યતાં ભવાન્
દાન અને ક્ષમાની જે ફળ મળે છે, અને મારા આપેલા દાનનું જે ફળ છે, એ બધું તું પ્રાપ્ત કર.
તતઃ પ્રતર્દનોઽપ્યાહ વાક્યં ક્ષત્રિયપુઙ્ગવઃ । યથા ધર્મરતિર્નિત્યં નિત્યં યુદ્ધપરાયણઃ
પછી ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ, પ્રતિર્દન બોલ્યો: જેમ મને ધર્મમાં હંમેશા પ્રીતિ છે, તેમ જ યુદ્ધમાં પણ હું હંમેશા તત્પર છું.