વિચારશ્ચ સમુત્પન્નો નિરીક્ષ્ય નહુષાત્મજમ્ । કોઽન્વયં કસ્ય વા રાજ્ઞઃ કથં વા સ્વર્ગમાગતઃ
Nahushના પુત્રને જોઈને ચર્ચા ઊભી થઈ: 'આ કોણ છે? કયા રાજાનો છે? અને કેવી રીતે સ્વર્ગમાં આવ્યો?'
કર્મણા કેનસિદ્ધોઽયં ક્વ વાઽનેન તપશ્ચિતમ્। કથં વા જ્ઞાયતે સ્વર્ગે કેન વા જ્ઞાયતેઽપ્યુત
કયા કર્મથી આ પદ મેળવ્યું? કયાં તેણે તપ કર્યું? સ્વર્ગમાં તેને કેવી રીતે ઓળખાય છે અને કોણે તેને ઓળખ્યું?'
એવં વિચાસ્યન્તસ્તે રાજાનં સ્વર્ગવાસિનઃ । દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છુરન્યોન્યં યયાતિં નૃપતિં પ્રતિ
જ્યારે એ લોકો વિચારવિમર્શ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે સ્વર્ગમાં વસતા રાજાઓએ યયાતિને જોઈને એકબીજાને પૂછવા માંડ્યું.
વિમાનપાલાઃ શતશઃ સ્વર્ગદ્વારાભિરક્ષિણઃ । પૃષ્ટા આસનપાલાશ્ચ ન જાનીમેત્યથાઽબ્રુવન્
સૈકડો વિમાનોના રક્ષકો, સ્વર્ગના દ્વારપાલો અને આસન સંભાળનારા લોકોને પૂછવામાં આવ્યા, પણ તેઓએ કહ્યું, 'અમે જાણતા નથી.'
સર્વે તે હ્યાવૃતજ્ઞાના નાભ્યજાનન્ત તં નૃપમ્ । સ મુહૂર્તાદથ નૃપો હતૌજાશ્ચાભવત્તદા
બધા જ જાણકારીથી વંચિત હતા, એ રાજાને ઓળખી શક્યા નહીં; અને થોડા જ સમયમાં એ રાજાનું બળ પણ ખોવાઈ ગયું.
અથ પ્રચલિતઃ સ્થાનાદાસનાચ્ચ પરિચ્યુતઃ। કમ્પિતેનેવ મનસા ધર્ષિતઃ શેકવાહ્નિના
પછી એ પોતાના સ્થાન પરથી હલાવી દીધો ગયો, આસન પરથી પડી ગયો, મન પણ ધ્રુજતું હતું, જાણે કોઈ જોરદાર પવન વાગ્યો હોય એમ.
મ્લાનસ્રગ્ભ્રષ્ટવિજ્ઞાનઃ પ્રભ્રષ્ટમુકુટાઙ્ગદઃ । વિઘૂર્ણન્સ્રસ્તસર્વાઙ્ગઃ પ્રભ્રષ્ટાભરણામ્બરઃ
એના ગળાનો હાર કાંઈક સુકાઈ ગયો, સમજ ખોવાઈ ગઈ, મુકુટ અને કાંડા પરથી કડાં પડી ગયા, શરીર ધ્રુજતું હતું, બધા આભૂષણો અને વસ્ત્રો પણ ઢળી પડ્યા.
અદૃશ્યમાનસ્તાન્પશ્યન્નપશ્યંશ્ચ પુનઃ પુનઃ । શૂન્યઃ શૂન્યેન મનસા પ્રપતિષ્યન્મહીતલમ્
ક્યારેક એ તેમને જોઈ શકતો, ક્યારેક નહીં, મનથી આખો ખાલી થઈ ગયો, અને એ જમીન તરફ પડવા લાગ્યો.
કિં મયા મનસા ધ્યાતમશુભં ધર્મદૂષણમ્ । યેનાહં ચલિતઃ સ્થાનાદિતિ રાજા વ્યચિન્તયત્
મારા મનમાં કયું દુષિત કે અધર્મનું વિચારો આવ્યું હતું, જેના કારણે હું મારા સ્થાન પરથી હલાઈ ગયો? એમ રાજાએ વિચાર્યું.
તે તુ તત્રૈવ રાજાનઃ સિદ્ધાશ્ચાપ્સરસસ્તથા । અપશ્યન્ત નિરાલમ્બં તં યયાતિં પરિચ્યુતમ્
ત્યાં રહેલા રાજાઓ, સિદ્ધો અને અપ્સરાઓએ યયાતિને આધાર વિના, નીચે પડતો જોઈ લીધો.
અથૈત્ય પુરુષઃ કશ્ચિત્ક્ષીણપુણ્યનિપાતકઃ । યયાતિમબ્રવીદ્રાજન્દ્રેવરાજસ્ય શાસનાત્
પછી એક માણસ, જેનું પુણ્ય ઘટી ગયું હતું, એ દેવરાજ ઇન્દ્રના આદેશથી યયાતિ પાસે આવ્યો અને કહ્યું.
અતીવ મદમત્તસ્ત્વં ન કંચિન્નાવમન્યસે । માનેન ભ્રષ્ટઃ સ્વર્ગસ્તે નાર્હસ્ત્વં પાર્થિવાત્મજ
તમે બહુ અહંકારમાં મસ્ત છો, કોઈને તુચ્છ માનતા નથી; પણ તમારા ગર્વને કારણે તમારું સ્વર્ગ ગુમાવ્યું છે, રાજપુત્ર, હવે તમે લાયક નથી.
ન ચ પ્રજ્ઞાયસે ગચ્છ પતસ્વેતિ તમબ્રવીત્ । પતેયં સત્સ્વિતિ વચસ્ત્રિરુત્ત્કા નહુષાત્મજઃ
અને તમને એ ખબર પણ નથી; જાઓ, નીચે પડો! એમ તેણે કહ્યું. નહુષપુત્ર યયાતીએ જવાબ આપ્યો, 'જ્યાં સારા લોકો હોય ત્યાં હું પડું.'
પતિષ્યંન્તયામાસ ગતિં ગતિમતાં વરઃ। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ નૈમિષે પાર્થિવર્ષભાન્
પડવાનો નિશ્ચય કરીને, એ ગતિશીલોમાં શ્રેષ્ઠ યયાતિ નીચે પડવા લાગ્યો; એ જ સમયે, નૈમિષ ક્ષેત્રમાં રાજર્ષિઓ વચ્ચે—
ચતુરોઽપશ્યત નૃપસ્તેષાં મધ્યે પપાત હ । પ્રતર્દનો વસુમનાઃ શિબિરૌશીનરોઽષ્ટકઃ
એ રાજાએ ચાર જણને જોયા અને એમના વચ્ચે પડ્યો: પ્રતર્દન, વસુમન, શિબી ઉશીનર અને અષ્ટક.
વાજપેયેન યજ્ઞેન તર્પયન્તિ સુરેશ્વરમ્ । તેષામધ્વરજં ધૂમં સ્વર્ગદ્વારમુપસ્થિતમ્
વાજપેય યજ્ઞથી એ લોકો દેવોના રાજાને તૃપ્ત કરી રહ્યા હતા; તેમના યજ્ઞનો ધૂમ્ર સ્વર્ગના દ્વારે પહોંચ્યો હતો.
યયાતિરુપજિઘ્રન્વૈ નિપપાત મહીં પ્રતિ । ભૂમૌ સ્વર્ગે ચ સંબદ્ધાં નદીં ધૂમમયીમિવ । ગઙ્ગાં ગામિવ ગચ્છન્તીમાલમ્બ્ય જગતીપતિઃ
યયાતીએ એ ધૂમ્રને સૂંઘી અને પૃથ્વી તરફ પડ્યો; એણે જાણે પૃથ્વી અને સ્વર્ગ વચ્ચે વહેતી ધૂમ્રમય ગંગાને પકડી લીધી.
શ્રીમત્સ્વવભૃથાગ્ર્યેષુ ચતુર્ષુ પ્રતિબન્ધુષુ । મધ્યે નિપતિતો રાજા લોકપાલોપમેષુ સઃ
એ ચાર resplendent (પ્રભાશાળી) અવભૃથમાં, પોતાના સગાંઓથી ઘેરાયેલા, એ રાજા એમના વચ્ચે પડ્યો, જાણે લોકપાલો સમાન.
ચતુર્ષુ હુતકલ્પેષુ રાજસિંહમહાગ્નિષુ । પપાત મધ્યે રાજર્ષિર્યયાતિઃ પુણ્યસઙ્ક્ષયે
ચાર યજ્ઞ અગ્નિ, રાજસિંહ જેવાં પ્રજ્વલિત, એના વચ્ચે પુણ્ય ખૂટી ગયેલો રાજર્ષિ યયાતિ પડ્યો.
તમાહુઃ પાર્થિવાઃ સર્વે દીપ્યમાનમિવ શ્રિયા । કો ભવાન્કસ્ય વા બન્ધુર્દેશસ્ય નગરસ્ય વા
બધા રાજાઓએ, જે યયાતિ તેજથી ઝળહળતો હતો, તેને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? કોણના સગા છો? કયા દેશ કે શહેરના છો?'
યક્ષો વાઽપ્યથવા દેવો ગન્ધર્વો રાક્ષસોઽપિ વા । ન હિ માનુષરૂપોસિ કોવાર્થઃ કાઙ્ક્ષ્યતે ત્વયા
તમે યક્ષ, દેવ, ગંધર્વ કે રાક્ષસ હો, પણ માનવ સ્વરૂપમાં તો દેખાતા નથી; તો અહીં તમારો શું હેતુ છે?
યયાતિરસ્મિ રાજર્ષિઃ ક્ષીણપુણ્યશ્ચ્યુતો દિવઃ। પતેયં સત્સ્વિતિ ધ્યાયન્ભવત્સુ પતિતસ્તતઃ
હું યયાતિ રાજર્ષિ છું, પુણ્ય ખૂટતાં સ્વર્ગમાંથી નીચે પડ્યો છું; હું વિચારતો હતો કે સારા લોકો વચ્ચે પડું, અને એમ જ થયું.
સત્યમેતદ્ભવતુ તે કાઙ્ક્ષિતં પુરુષર્ષભ । સર્વેષાં નઃ ક્રતુફલં ધર્મશ્ચ પ્રતિગૃહ્યતામ્
પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારે જે ઇચ્છ્યું છે તે પૂરું થાય; અમારાં યજ્ઞફળ અને ધર્મ સ્વીકારવામાં આવે.
નાહં પ્રતિગ્રહધનો બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયોઽહ્યહમ્। ન ચ મે પ્રવણા બુદ્ધિઃ પરપુણ્યવિનાશને
હું દાન પર જીવતો બ્રાહ્મણ નથી, હું ક્ષત્રિય છું; અને બીજાના પુણ્યને નષ્ટ કરવાનું મારા મનમાં નથી.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ મૃગચર્યાક્રમાગતામ્। માધવીં પ્રેક્ષ્ય રાજાનસ્તેઽભિવાદ્યેદમબ્રુવન્
એ જ સમયે, જ્યારે માધવી વનવિહાર કરતી આવી, રાજાઓએ તેને વંદન કર્યું અને કહ્યું:
કિમાગમનકૃત્યં તે કિં કુર્મઃ શાસનં તવ। આજ્ઞાપ્યા હિ વયં સર્વે તવ પુત્રાસ્તપોધને
તમે અહીં શેના માટે આવ્યા છો? અમને શું કરવું તે કહો; અમે બધા તમારાં પુત્રો છીએ, તપસ્વી છીએ, અને તમારી આજ્ઞા માટે તૈયાર છીએ.
તેષાં તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા માધવી પરયા મુદા। પિતરં સમુપાગચ્છદ્યયાતિં સા વવન્દ ચ
રાજાઓના વચન સાંભળીને, માધવી આનંદથી ભરાઈ, પિતા યયાતિ પાસે ગઈ અને તેમને વંદન કર્યું.
સ્પૃષ્ટ્વા મૂર્ધનિ તાન્પુત્રાંસ્તાપસી વાક્યમબ્રવીત્ । દૌહિત્રાસ્તવ રાજેન્દ્ર મમ પુત્રા ન તે પરાઃ
પોતાના પુત્રોના મસ્તક પર હાથ ફેરવી, તે તપસ્વિ સ્ત્રીએ કહ્યું: 'રાજા, આ તમારા દૌહિત્રો છે; એ મારા પુત્રો છે, બીજાં કોઈ નથી.'
ઇમે ત્વાં તારયિષ્યન્તિ દિષ્ટમેતત્પુરાતનમ્ । અહં તે દુહિતા રાજન્માધવી મૃગચારિણી
આ બધા તમને ઉદ્ધારશે—આ તો પ્રાચીન વચન છે; રાજા, હું તમારી પુત્રી માધવી છું, વનમાં ફરતી.
મયાઽપ્યુપચિતો ધર્મસ્તતોઽર્ધં પ્રતિગૃહ્યતામ્ । યસ્માદ્રાજન્નરાઃ સર્વે અપત્યફલભાગિનઃ
મારા દ્વારા પણ ધર્મ એકઠો થયો છે; એમાંથી અડધો ભાગ સ્વીકારો, કેમ કે રાજા, બધા મનુષ્યો સંતાનના ફળમાં ભાગીદાર હોય છે.