અત્ર વિદ્યુત્પ્રભા નામ જઝિરેઽપ્સરસો દશ। અત્ર વિષ્ણુપદં નામ ક્રમતા વિષ્ણુના કૃતમ્
અહીં વિદ્યુતપ્રભા નામની દસ અપ્સરાઓ જન્મી; અહીં વિષ્ણુએ પગ મૂકીને 'વિષ્ણુપદ' નામનું સ્થાન બનાવ્યું.
ત્રિલોકવિક્રમે બ્રહ્મન્નુત્તરાં દિશમાશ્રિતમ્ । અત્ર રાજ્ઞા મરુતેન યજ્ઞેનેષ્ટં દ્વિજોત્તમ
ત્રણે લોકમાં પગ મૂકતાં વિષ્ણુએ ઉત્તર દિશા પ્રાપ્ત કરી; અહીં રાજા મરુતે યજ્ઞ કર્યો હતો, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
ઉશીરબીજે વિપ્રર્ષે યત્ર જામ્બૂનદં સરઃ। જીમૂતસ્યાત્ર વિપ્રર્ષેરુપતસ્થે મહાત્મનઃ
ઊશીર ઘાસના મૂળ પાસે, જ્યાં જામ્બૂનદ સરોવર છે, ત્યાં મહાન આત્માવાળા ઋષિ જીમૂત ઊભા રહ્યા હતા.
સાક્ષાદ્ધૈમવતઃ પુણ્યો વિમલઃ કનકાકરઃ । બ્રાહ્મણેષુ ચ યત્કૃત્સ્નં સ્વન્તં કૃત્વા ધનં મહત્
આ પવિત્ર, શુદ્ધ અને સોનાની જેમ તેજસ્વી જગ્યા સીધા હિમવંતની છે; અને ત્યાંનું બધું મોટું ધન બ્રાહ્મણોમાં પોતાનું બનાવી લીધું હતું.
વવ્રે ધનં મહર્ષિઃ સ જૈમૂતં તદ્ધનં તતઃ। અત્ર નિત્યં દિશાંપાલાઃ સાયંપ્રાતર્દ્વિજર્ષભ
મહાન ઋષિએ જીમૂતનું એ ધન પસંદ કર્યું; અને ત્યાં, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, દિશાઓના રક્ષકો સવાર-સાંજ હંમેશાં ભેગા થાય છે.
કસ્ય કાર્યં કિમિતિ વૈ પરિક્રોશાન્તિ ગાલવ । એવમેષા દ્વિજશ્રેષ્ઠ ગુણૈરન્યૈર્દિગુત્તરા
'આ કામ કોણે કરવું?' 'શું કરવું?' એમ તેઓ બોલાવે છે, ગાલવ; અને એ રીતે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ દિશા ગુણોમાં બીજાથી શ્રેષ્ઠ છે.
ઉત્તરેતિ પરિખ્યાતા સર્વકર્મસ્તુ ચોત્તરા । એતા વિસ્તરશસ્તાત તવ શઙ્ગીર્તિતા દિશઃ
તેને 'ઉત્તર' તરીકે ઓળખાય છે અને બધાં કાર્યોમાં એ સાચે શ્રેષ્ઠ છે; હે તાત, મેં તને આ દિશાઓ વિગતે સમજાવી દીધી.
ચતસ્રઃ ક્રમયોગેન કામાશાં ગન્તુમિચ્છસિ। ઉદ્યતોઽહં દ્વિજશ્રેષ્ઠ તવ દર્શયિતું દિશઃ। પૃથિવીં ચાખિલાં બ્રહ્મંસ્તસ્માદારોહ માં દ્વિજ
તમે ક્રમશઃ ચારેય દિશાઓમાં જવું ઇચ્છો છો, તમારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા; હું તૈયાર છું, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તને દિશાઓ અને આખી પૃથ્વી બતાવવા—એથી, દ્વિજ, મારા પર ચઢો.
ગરુત્મન્ભુજગેન્દ્રારે સુપર્ણ વિનતાત્મજ । નય માં તાર્ક્ષ્ય પૂર્વેણ યત્ર ધર્મસ્ય ચક્ષુષી
હે ગરુડ, સાપોના શત્રુ, સુપર્ણ, વિનતાના પુત્ર, હે તાર્ક્ષ્ય, મને પૂર્વ દિશામાં લઈ જા, જ્યાં ધર્મના નેત્રો છે.
પૂર્વમેતાં દિશં ગચ્છ યા પૂર્વં પરિકીર્તિતા । દેવતાનાં હિ સાન્નિધ્યમત્ર કીર્તિતવાનસિ
આ પૂર્વ દિશામાં જા, જે પહેલાં વર્ણવાઈ છે; કેમ કે તું કહ્યું છે કે અહીં દેવતાઓનું વાસ છે.
અત્ર સત્યં ચ ધર્મશ્ચ ત્વયા સમ્યક્પ્રકીર્તિતઃ। ઇચ્છેયં તુ સમાગન્તું સમસ્તૈર્દૈવતૈરહમ્। ભૂયશ્ચ તાન્સુરાન્દ્રષ્ટુમિચ્છેયમરુણાનુજ
અહીં તું સાચાઈ અને ધર્મની યોગ્ય રીતે વાત કરી છે; પણ હું ઈચ્છું છું કે બધા દેવતાઓને એક સાથે મળું, અને ફરીથી, હે અરુણના ભાઈ, એ દેવતાઓને જોવું છે.
તમાહ વિનતાસૂનુરારોહસ્વેતિ વૈ દ્વિજમ્। આરુરોહાથ સ મુનિર્ગરુડં ગાલવસ્તદા
પછી વિનતાપુત્રે બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'મારા પર ચઢો'; અને ત્યારે મુનિ ગાલવ ગરુડ પર ચઢ્યા.
ક્રમમાણસ્ય તે રૂપં દૃશ્યતે પન્નગાશન। ભાસ્કરસ્યેવ પૂર્વાહ્ણે સહસ્રાંશોર્વિવસ્વતઃ
હે સાપખોર, જ્યારે તું આગળ વધે છે, ત્યારે તારો રૂપ જાણે સવારના સૂર્ય જેવું હજારો કિરણોવાળું દેખાય છે.
પક્ષવાતપ્રણુન્નાનાં વૃક્ષાણામનુગામિનામ્ । પ્રસ્થિતાનામિવ સમં પશ્યામીહ ગતિં ખગ
હું જોઈ શકું છું કે તારા પાંખોના પવનથી ઝાડો જાણે સાથે-સાથે દોડે છે, જાણે બધા એકસાથે મુસાફરી કરે છે, હે પંખી.
સસાગરવનામુર્વી સશૈલવનકાનનામ્ । આકર્ષન્નિવ ચાભાસિ પક્ષવાતેન ખેચર
સમુદ્રો, જંગલો, પર્વતો અને વનવગડવાળી પૃથ્વી જાણે તારી પાંખોના પવનથી ખેંચાઈ રહી હોય, હે આકાશમાં વિહરનાર.
સમીનનાગનક્રં ચ ખમિવારોપ્યતે જલમ્। વાયુના ચૈવ મહતા પક્ષવાતેન ચાનિશમ્
પાણી, જેમાં માછલીઓ, સાપો અને મગરો છે, જાણે મોટો પવન અને તારી પાંખોના સતત ઝાટકાથી આકાશમાં ઉઠી જાય છે.
તુલ્યરૂપાનનાન્મત્સ્યાંસ્તથા તિમિતિમિઙ્ગિલાન્ । નાગાશ્વનરવક્રાંશ્ચ પશ્યામ્યુન્મથિતાનિવ
સમાન રૂપવાળી માછલીઓ, મોટા જલચર, સાપો, ઘોડા અને વાંકાચાળા પ્રાણીઓ જાણે ઉછળી રહ્યા હોય એમ હું જોઈ રહ્યો છું.
મહાર્ણવસ્ય ચ રવૈઃ શ્રોત્રે મે બધિરે કૃતે। ન શ્રૃણોમિ ન પશ્યામિ નાત્મનો વેદ્મિ કારણમ્
મહાસમુદ્રના ગર્જનાથી મારા કાન બહેરા થઈ ગયા છે; હવે હું સાંભળી શકતો નથી, જોઈ શકતો નથી, અને પોતાનું કારણ પણ જાણતો નથી.
શનૈઃ સ તુ ભવાત્યાતુ બ્રહ્મવધ્યામનુસ્મરન્ । ન દૃશ્યતે રવિસ્તાત ન દિશો ન ચ ખં ખગ
જ્યારે તે ધીમે ધીમે આગળ વધે છે અને બ્રહ્મહત્યા યાદ કરે છે, ત્યારે, હે તાત, સૂર્ય, દિશાઓ કે આકાશ કંઈ પણ દેખાતું નથી, હે પંખી.
તમ એવ તુ પશ્યામિ શરીરં તે ન લક્ષયે । મણી વ જાત્યૌ પશ્યામિ ચક્ષુષી તેઽહમણ્ડજ
હું ફક્ત અંધકાર જ જોઈ શકું છું; તારો શરીર દેખાતું નથી; ફક્ત તારા મણિ જેવા બે નેત્રો જ હું જોઈ શકું છું, હે અંડજ.
શરીરં તુ ન પશ્યામિ તવ ચૈવાત્મનશ્ચ હ। પદેપદે તુ પશ્યામિ શરીરાદગ્નિમુત્થિતમ્
હું ન તો તારો શરીર જોઈ શકું છું, ન તો મારું પોતાનું. દરેક પગલે મને શરીરમાંથી અગ્નિ નીકળતી દેખાય છે.
સ મે નિર્વાપ્ય સહસા ચક્ષુષી શામ્યતે પુનઃ। તન્નિયચ્છ મહાવેગં ગમને વિનતાત્મજ
એ અગ્નિ અચાનક મારી નજરને બુઝાવી દે છે; વિનતાના પુત્ર, તું તારો જોર ઓછો કર.
ન મે પ્રયોજનં કિંચિદ્ગમને પન્નગાશન । સંનિવર્ત મહાભાગ ન વેગં વિષહામિ તે
હું આ યાત્રામાં હવે કશી જરૂરત નથી માનતો, સાપોને ખાવાવાળા મહાન, તું પાછો વળી જા, હું તારો ઝડપ સહન કરી શકતો નથી.
ગુરવે સંશ્રુતાનીહ શતાન્યષ્ટૌ હિ વાજિનામ્ । એકતઃશ્યામકર્ણાનાં શુભ્રાણાં ચન્દ્રવર્ચસામ્
અહીં મેં મારા ગુરુને માટે સૈંકડો અને આઠ ઘોડા આપવાનો વચન આપ્યું છે, જે કાળા કાનવાળા, ચોખ્ખા અને ચાંદની જેવાં તેજસ્વી છે.
તેષાં ચૈવાપવર્ગાય માર્ગં પશ્યામિ નાણ્ડજ। તતોઽયં જીવિતત્યાગે દૃષ્ટો માર્ગોમયાઽઽત્મનઃ
પણ, અંડમાંથી જન્મેલા, હું એમના મુક્તિ માટે કોઈ રસ્તો દેખાતો નથી; એટલે હવે હું મારા જીવન ત્યાગનો માર્ગ જોતો છું.
નૈવ મેઽસ્તિ ધનં કિંચિન્ન ધનેનાન્વિતઃ સુહૃત્ । ન ચાર્થેનાપિ મહતા શક્યમેતદ્વ્યપોહિતુમ્
મારે પાસે કોઈ ધન નથી, ન તો ધનવાન મિત્ર છે; અને મોટું ધન હોય તો પણ આ સમસ્યા ઉકેલી શકાતી નથી.
એવં બહુ ચ દીનં ચ બ્રુવાણં ગાલવં તદા। પ્રત્યુવાચ વ્રજન્નેવ પ્રહસન્વિનતાત્મજઃ
ગાલવ દુઃખી થઈને ઘણું બોલતો હતો ત્યારે વિનતાના પુત્ર હસતાં હસતાં આગળ જતા જવાબ આપ્યો.
નાતિપ્રજ્ઞોઽસિ વિપ્રર્ષે યોત્માનં ત્યુક્તુમિચ્છસિ । ન ચાપિ કૃત્રિમઃ કાલઃ કાલો હિ પરમેશ્વરઃ
હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, જો તું પોતાને ત્યાગવા માંગે છે તો તું બહુ બુદ્ધિશાળી નથી; અને સમય તો બનાવટનો નથી—સમય તો સર્વશક્તિમાન છે.
કિમહં પૂર્વમેવેહ ભવતા નાભિચોદિતઃ। ઉપાયોઽત્ર મહાનસ્તિ યેનૈતદુપપદ્યતે
તમે મને પહેલાં જ કેમ નહીં કહ્યું? આ માટે એક મોટો ઉપાય છે, જેના દ્વારા આ શક્ય બને છે.
તદેષ ઋષભો નામ પર્વતઃ સાગરાન્તિકે। અત્ર વિશ્રમ્ય ભુક્ત્વા ચ નિવર્તિષ્યાવ ગાલવ
આ પહાડનું નામ ઋષભ છે, જે દરિયાની નજીક છે; અહીં આપણે આરામ કરી ખાઈએ અને પછી પાછા વળી જઈશું, ગાલવ.