યસ્માદુત્તાર્યતે પાપાદ્યસ્માન્નિશ્રેયસોઽશ્રુતે । અસ્માદુત્તારણબલાદુત્તરેત્યુચ્યતે દ્વિજ ।। 1
પાપ અને શ્રેષ્ઠ કલ્યાણથી પાર ઉતારવાનું જે બળ છે, એના કારણે આ દિશાને 'ઉત્તર' કહેવામાં આવે છે, દ્વિજ.
ઉત્તરસ્ય હિરણ્યસ્ય પરિવાપસ્ય ગાલવ । માર્ગઃ પશ્ચિમપૂર્વાભ્યાં દિગ્ભ્યાં વૈ મધ્યમઃ સ્મૃતઃ
સુવર્ણવલયના ઉત્તર તરફ, ગાલવ, પશ્ચિમ અને પૂર્વ દિશાની વચ્ચેનો માર્ગ મધ્યમ ગણાય છે.
અસ્યાં દિશિ વરિષ્ઠાયામુત્તરાયાં દ્વિજર્ષભ । નાસૌમ્યો નાવિધેયાત્મા નાધર્મો વસતે જનઃ
આ ઉત્તમ ઉત્તર દિશામાં, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અહીં કોઈ નિર્દય, અવિનયી કે અધર્મી માણસ રહેતો નથી.
અત્ર નારાયણઃ કૃષ્ણો જિષ્ણુશ્ચૈવ નરોત્તમઃ । બદર્યામાશ્રમપદે તથા બ્રહ્મા ચ શાશ્વતઃ
અહીં, નારાયણ, કૃષ્ણ અને વિજયી શ્રેષ્ઠ પુરુષો બદરી આશ્રમમાં રહે છે અને શાશ્વત બ્રહ્મા પણ અહીં વસે છે.
અત્ર વૈ હિમવત્પૃષ્ઠે નિત્યમાસ્તે મહેશ્વરઃ। `પ્રકૃત્યા પુરુષઃ સાર્ધં યુગાન્તાગ્નિસમપ્રભઃ
અહીં હિમાલયની ચોટી પર મહેશ્વર સદા વસે છે, પ્રકૃતિ અને પુરુષ સાથે, યુગના અંતે જેવો અગ્નિ તેજસ્વી હોય છે એવાં તેજથી ચમકે છે.
ન સ દૃશ્યો મુનિગણૈસ્તથા દેવૈઃ સવાસવૈઃ । ગન્ધર્વયક્ષસિદ્ધૈર્વા નરનારાયણાદૃતે
મુનિગણો, દેવો અને ઇન્દ્ર સહિત, ગંધર્વ, યક્ષ કે સિદ્ધો પણ તેને જોઈ શકતા નથી; માત્ર નર અને નારાયણને જ એ દર્શન આપે છે.
અત્ર વિષ્ણુઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રચરણોઽવ્યયઃ । સહસ્રશિરસઃ શ્રીમાનેકઃ પશ્યતિ માયયા
અહીં વિષ્ણુ, હજાર આંખો અને પગવાળા, અવિનાશી અને હજારો માથાવાળા, પોતાની માયાથી બધું જોઈ શકે છે.
અત્ર રાજ્યેન વિપ્રાણાં ચન્દ્રમાશ્ચાભ્યષિચ્યત । અત્ર ગઙ્ગાં મહાદેવઃ પતન્તીં ગગનાચ્ચ્યુતામ્
અહીં બ્રાહ્મણોના રાજા તરીકે ચંદ્રને અભિષેક કર્યો હતો; અહીં મહાદેવએ આકાશમાંથી પડતી ગંગાને સ્વીકારી હતી.
પ્રતિગૃહ્ય દદૌ લોકે માનુષે બ્રહ્મવિત્તમ । અત્ર દેવ્યા તપસ્તપ્તં મહેશ્વરપરીપ્સયા
તેને સ્વીકારીને, મહાદેવએ ગંગાને મનુષ્યલોકમાં આપી; અહીં દેવી મહેશ્વરને મેળવવા માટે તપ કરે છે.
અત્ર કામશ્ચ રોષશ્ચ શૈલશ્ચોમા ચ સંબભુઃ । અત્ર રાક્ષસયક્ષાણાં ગન્ધર્વાણાં ચ ગાલવ
અહીં કામ, ક્રોધ, પર્વત અને ઉમા જન્મ્યા; અહીં રાક્ષસ, યક્ષ અને ગંધર્વો વસે છે, ગાલવ.
આધિપત્યેન કૈલાસે ધનદોઽપ્યભિષેચિતઃ। અત્ર ચૈત્રરથં રમ્યમત્ર વૈખાનસાશ્રમઃ
અહીં કૈલાસ પર ધનદાય કુબેરને અધિપતિ બનાવવામાં આવ્યો; અહીં સુખદ ચૈત્રરથ વન છે અને અહીં વૈખાનસ ઋષિઓનો આશ્રમ છે.
અત્ર મન્દાકિની ચૈવ મન્દરશ્ચ દ્વિજર્ષભ । અત્ર સૌગન્ધિકવનં નૈર્ઋતૈરભિરક્ષ્યતે
અહીં મંદાકિની નદી અને મંદર પર્વત છે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ; અહીં સૌગંધિક વન દક્ષિણદિશાના આત્માઓ દ્વારા રક્ષાય છે.
શાદ્વલં કદલીસ્કન્ધમત્ર સન્તાનકા નગાઃ। અત્ર સંયમનિત્યાનાં સિદ્ધાનાં સ્વૈરચારિણામ્
અહીં લીલાં ઘાસના મેદાન, કેળાના થડ અને સંતાનક વૃક્ષો છે; અહીં સંયમમાં રહેનારા, સ્વેચ્છાએ ફરતા સિદ્ધો વસે છે.
વિમાનાન્યુનુરૂપાણિ કામભોગ્યાનિ ગાલવ । અત્ર તે ઋષયઃ સપ્ત દેવી ચારુન્ધતી તથા
અહીં, ગાલવ, ઇચ્છા મુજબ ભોગવટા માટે સુન્દર વિમાનો છે; અહીં સાત ઋષિઓ અને દેવી અરુંધતી પણ વસે છે.
અત્ર તિષ્ઠતિ વૈ રાત્રિન્દિવાપ્યત્રાવતિષ્ઠતે। અત્ર યજ્ઞં સમાસાદ્ય ધ્રુવં સ્થાતા પિતામહઃ
અહીં રાત-દિવસ સ્થિર રહે છે; અહીં પિતામહ યજ્ઞ પ્રાપ્ત કરીને અડગ રહે છે.
જ્યોતીંષિ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ પરિવર્તન્તિ નિત્યશઃ । અત્ર ગઙ્ગામહાદ્વારં રક્ષન્તિ દ્વિજસત્તમ
અહીં ચંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓ સદા ફરતા રહે છે; અહીં, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ગંગાના મહાદ્વારની રક્ષા થાય છે.
ધામા નામ મહાત્માનો મુનયઃ સત્યવાદિનઃ । ન તેષાં જ્ઞાયતે મૂર્તિર્નાકૃતિર્ન તપશ્ચિતમ્
અહીં ધામા નામના મહાત્મા અને સત્યવંત ઋષિઓ વસે છે; તેમનું સ્વરૂપ, આકાર કે તપ કોઈ જાણતું નથી.
પરિવર્તસહસ્રામિ કામભોજ્યાનનિ ગાલવ । યથાયથા પ્રવિશતિ તસ્માત્પરતરં નરઃ
અહીં હજારો સુખદ ભોગસ્થળો છે, ગાલવ; માણસ જેમ-જેમ અંદર જાય છે, તેમ-તેમ વધુ ઉન્નતિ પામે છે.
તથાતથા દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રવિલીયતિ ગાલવ । નૈતત્કેનચિદન્યેન ગતપૂર્વં દ્વિજર્ષભ
એ જ રીતે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તે વધુ અને વધુ લીન થતો જાય છે, ગાલવ; અહીં પહેલાં કોઈ પણ આવ્યો નથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
ઋતે નારાયણં દેવં નરં વા જિષ્ણુમવ્યયમ્ । અત્ર કૈલાસમિત્યુક્તં સ્થાનમૈલવિલસ્ય તત્
નારાયણ દેવ કે અવિનાશી નર સિવાય બીજું કોઈ અહીં પહોંચી શકતું નથી; આ સ્થાન કૈલાસ કહેવાય છે, ઇલવિલાના પુત્રનું નિવાસસ્થાન.
અત્ર વિદ્યુત્પ્રભા નામ જઝિરેઽપ્સરસો દશ। અત્ર વિષ્ણુપદં નામ ક્રમતા વિષ્ણુના કૃતમ્
અહીં વિદ્યુતપ્રભા નામની દસ અપ્સરાઓ જન્મી; અહીં વિષ્ણુએ પગ મૂકીને 'વિષ્ણુપદ' નામનું સ્થાન બનાવ્યું.
ત્રિલોકવિક્રમે બ્રહ્મન્નુત્તરાં દિશમાશ્રિતમ્ । અત્ર રાજ્ઞા મરુતેન યજ્ઞેનેષ્ટં દ્વિજોત્તમ
ત્રણે લોકમાં પગ મૂકતાં વિષ્ણુએ ઉત્તર દિશા પ્રાપ્ત કરી; અહીં રાજા મરુતે યજ્ઞ કર્યો હતો, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
ઉશીરબીજે વિપ્રર્ષે યત્ર જામ્બૂનદં સરઃ। જીમૂતસ્યાત્ર વિપ્રર્ષેરુપતસ્થે મહાત્મનઃ
ઊશીર ઘાસના મૂળ પાસે, જ્યાં જામ્બૂનદ સરોવર છે, ત્યાં મહાન આત્માવાળા ઋષિ જીમૂત ઊભા રહ્યા હતા.
સાક્ષાદ્ધૈમવતઃ પુણ્યો વિમલઃ કનકાકરઃ । બ્રાહ્મણેષુ ચ યત્કૃત્સ્નં સ્વન્તં કૃત્વા ધનં મહત્
આ પવિત્ર, શુદ્ધ અને સોનાની જેમ તેજસ્વી જગ્યા સીધા હિમવંતની છે; અને ત્યાંનું બધું મોટું ધન બ્રાહ્મણોમાં પોતાનું બનાવી લીધું હતું.
વવ્રે ધનં મહર્ષિઃ સ જૈમૂતં તદ્ધનં તતઃ। અત્ર નિત્યં દિશાંપાલાઃ સાયંપ્રાતર્દ્વિજર્ષભ
મહાન ઋષિએ જીમૂતનું એ ધન પસંદ કર્યું; અને ત્યાં, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, દિશાઓના રક્ષકો સવાર-સાંજ હંમેશાં ભેગા થાય છે.
કસ્ય કાર્યં કિમિતિ વૈ પરિક્રોશાન્તિ ગાલવ । એવમેષા દ્વિજશ્રેષ્ઠ ગુણૈરન્યૈર્દિગુત્તરા
'આ કામ કોણે કરવું?' 'શું કરવું?' એમ તેઓ બોલાવે છે, ગાલવ; અને એ રીતે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ દિશા ગુણોમાં બીજાથી શ્રેષ્ઠ છે.
ઉત્તરેતિ પરિખ્યાતા સર્વકર્મસ્તુ ચોત્તરા । એતા વિસ્તરશસ્તાત તવ શઙ્ગીર્તિતા દિશઃ
તેને 'ઉત્તર' તરીકે ઓળખાય છે અને બધાં કાર્યોમાં એ સાચે શ્રેષ્ઠ છે; હે તાત, મેં તને આ દિશાઓ વિગતે સમજાવી દીધી.
ચતસ્રઃ ક્રમયોગેન કામાશાં ગન્તુમિચ્છસિ। ઉદ્યતોઽહં દ્વિજશ્રેષ્ઠ તવ દર્શયિતું દિશઃ। પૃથિવીં ચાખિલાં બ્રહ્મંસ્તસ્માદારોહ માં દ્વિજ
તમે ક્રમશઃ ચારેય દિશાઓમાં જવું ઇચ્છો છો, તમારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા; હું તૈયાર છું, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તને દિશાઓ અને આખી પૃથ્વી બતાવવા—એથી, દ્વિજ, મારા પર ચઢો.
ગરુત્મન્ભુજગેન્દ્રારે સુપર્ણ વિનતાત્મજ । નય માં તાર્ક્ષ્ય પૂર્વેણ યત્ર ધર્મસ્ય ચક્ષુષી
હે ગરુડ, સાપોના શત્રુ, સુપર્ણ, વિનતાના પુત્ર, હે તાર્ક્ષ્ય, મને પૂર્વ દિશામાં લઈ જા, જ્યાં ધર્મના નેત્રો છે.
પૂર્વમેતાં દિશં ગચ્છ યા પૂર્વં પરિકીર્તિતા । દેવતાનાં હિ સાન્નિધ્યમત્ર કીર્તિતવાનસિ
આ પૂર્વ દિશામાં જા, જે પહેલાં વર્ણવાઈ છે; કેમ કે તું કહ્યું છે કે અહીં દેવતાઓનું વાસ છે.