અત્ર મધ્યે સમુદ્રસ્ય કબન્ધઃ પ્રતિદૃશ્યતે। સ્વર્ભાનોઃ સૂર્યકલ્પસ્ય સોમસૂર્યૌ જિઘાંસતઃ
અહીં, સમુદ્રના મધ્યમાં, કબંધ દેખાય છે, જ્યાં સ્વર્ભાનુ ચંદ્ર અને સૂર્યને પકડવા ઈચ્છે છે અને તેમનાં તેજને ટક્કર આપે છે.
સુવર્ણશિરસોઽપ્યત્ર હરિરોમ્ણઃ પ્રગાયતઃ । અદૃશ્યસ્યાપ્રમેયસ્ય શ્રૂયતે વિપુલો ધ્વનિઃ
અહીં પણ, સુવર્ણમસ્તક વાળા હરિરોમાનો, જે અદૃશ્ય અને અપરિમિત છે, તેનો મોટો અવાજ ગુંજે છે.
અત્ર ધ્વજવતી નામ કુમારી હરિમેધસઃ। આકાશે તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ તસ્થૌ સૂર્યસ્ય શાસનાત્
અહીં ધ્વજવતી નામની કન્યા, હરિમેધસની પુત્રી, સૂર્યના આદેશે આકાશમાં સ્થિર રહી છે.
અત્ર વાયુસ્તથા વહ્નિરાપઃ ખં ચાપિ ગાલવ । આહ્નિકં ચૈવ નૈશં ચ દુઃખં સ્પર્શં વિમુઞ્ચતિ
અહીં, ગાલવ, પવન, અગ્નિ, પાણી અને આકાશ, તેમજ દિવસ અને રાત, પોતાનું દુઃખદ સ્પર્શ છોડે છે.
અતઃપ્રભૃતિ સૂર્યસ્ય તિર્યગાવર્તતે ગતિઃ। અત્ર જ્યોતીંષિ સર્વાણિ વિશન્ત્યાદિત્યમણ્ડલમ્
અહીંથી સૂર્યની ગતિ તિરછી થાય છે; અહીં બધા પ્રકાશો સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશે છે.
અષ્ટાવિંશતિરાત્રં ચ ક્રમ્ય સહ ભાનુના। નિષ્પતન્તિ પુનઃ સૂર્યાત્સોમસંયોગયોગતઃ
અઠ્ઠાવીસ રાતો સુધી સૂર્ય સાથે રહીને, પછી ચંદ્ર સાથેના સંયોગથી તેઓ ફરી સૂર્યમાંથી બહાર આવે છે.
અત્ર નિત્યં સ્રવન્તીનાં પ્રભવઃ સાગરોદયઃ । અત્ર લોકત્રયસ્યાપસ્તિષ્ઠન્તિ વરુણાલયે
અહીં સદા વહેતી નદીઓનું મૂળ અને ઉદય છે; અહીં, વરુણના નિવાસસ્થાને, ત્રણેય લોકની નદીઓ એકઠી રહે છે.
અત્ર પન્નગરાજસ્યાપ્યનન્તસ્ય નિવેશનમ્ । અનાદિનિધનસ્યાત્ર વિષ્ણોઃ સ્થાનમનુત્તમમ્
અહીં અનંત, પન્નગરાજનું નિવાસ છે; અને અહીં અનાદિ-અનંત શ્રીવિષ્ણુનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે.
અત્રાનલસખસ્યાપિ પવનસ્ય નિવેશનમ્। મહર્ષેઃ કશ્યપસ્યાત્ર મારીચસ્ય નિવેશનમ્
અહીં અગ્નિના મિત્ર પવનદેવનું નિવાસ છે અને મહર્ષિ કશ્યપ, મરીચિના પુત્રનું નિવાસ પણ અહીં છે.
એષ તે પશ્ચિમો માર્ગો દિગ્દ્વારેણ પ્રકીર્તિતઃ। બ્રૂહિ ગાલવ ગચ્છાવો બુદ્ધિઃ કા દ્વિજસત્તમ
આ તને પશ્ચિમ દિશાનો માર્ગ છે, જે દિશાઓના દ્વાર તરીકે ઓળખાય છે; બોલ ગાલવ, આપણે ચાલીએ—તારી શું ઇચ્છા છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ?
યસ્માદુત્તાર્યતે પાપાદ્યસ્માન્નિશ્રેયસોઽશ્રુતે । અસ્માદુત્તારણબલાદુત્તરેત્યુચ્યતે દ્વિજ ।। 1
પાપ અને શ્રેષ્ઠ કલ્યાણથી પાર ઉતારવાનું જે બળ છે, એના કારણે આ દિશાને 'ઉત્તર' કહેવામાં આવે છે, દ્વિજ.
ઉત્તરસ્ય હિરણ્યસ્ય પરિવાપસ્ય ગાલવ । માર્ગઃ પશ્ચિમપૂર્વાભ્યાં દિગ્ભ્યાં વૈ મધ્યમઃ સ્મૃતઃ
સુવર્ણવલયના ઉત્તર તરફ, ગાલવ, પશ્ચિમ અને પૂર્વ દિશાની વચ્ચેનો માર્ગ મધ્યમ ગણાય છે.
અસ્યાં દિશિ વરિષ્ઠાયામુત્તરાયાં દ્વિજર્ષભ । નાસૌમ્યો નાવિધેયાત્મા નાધર્મો વસતે જનઃ
આ ઉત્તમ ઉત્તર દિશામાં, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અહીં કોઈ નિર્દય, અવિનયી કે અધર્મી માણસ રહેતો નથી.
અત્ર નારાયણઃ કૃષ્ણો જિષ્ણુશ્ચૈવ નરોત્તમઃ । બદર્યામાશ્રમપદે તથા બ્રહ્મા ચ શાશ્વતઃ
અહીં, નારાયણ, કૃષ્ણ અને વિજયી શ્રેષ્ઠ પુરુષો બદરી આશ્રમમાં રહે છે અને શાશ્વત બ્રહ્મા પણ અહીં વસે છે.
અત્ર વૈ હિમવત્પૃષ્ઠે નિત્યમાસ્તે મહેશ્વરઃ। `પ્રકૃત્યા પુરુષઃ સાર્ધં યુગાન્તાગ્નિસમપ્રભઃ
અહીં હિમાલયની ચોટી પર મહેશ્વર સદા વસે છે, પ્રકૃતિ અને પુરુષ સાથે, યુગના અંતે જેવો અગ્નિ તેજસ્વી હોય છે એવાં તેજથી ચમકે છે.
ન સ દૃશ્યો મુનિગણૈસ્તથા દેવૈઃ સવાસવૈઃ । ગન્ધર્વયક્ષસિદ્ધૈર્વા નરનારાયણાદૃતે
મુનિગણો, દેવો અને ઇન્દ્ર સહિત, ગંધર્વ, યક્ષ કે સિદ્ધો પણ તેને જોઈ શકતા નથી; માત્ર નર અને નારાયણને જ એ દર્શન આપે છે.
અત્ર વિષ્ણુઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રચરણોઽવ્યયઃ । સહસ્રશિરસઃ શ્રીમાનેકઃ પશ્યતિ માયયા
અહીં વિષ્ણુ, હજાર આંખો અને પગવાળા, અવિનાશી અને હજારો માથાવાળા, પોતાની માયાથી બધું જોઈ શકે છે.
અત્ર રાજ્યેન વિપ્રાણાં ચન્દ્રમાશ્ચાભ્યષિચ્યત । અત્ર ગઙ્ગાં મહાદેવઃ પતન્તીં ગગનાચ્ચ્યુતામ્
અહીં બ્રાહ્મણોના રાજા તરીકે ચંદ્રને અભિષેક કર્યો હતો; અહીં મહાદેવએ આકાશમાંથી પડતી ગંગાને સ્વીકારી હતી.
પ્રતિગૃહ્ય દદૌ લોકે માનુષે બ્રહ્મવિત્તમ । અત્ર દેવ્યા તપસ્તપ્તં મહેશ્વરપરીપ્સયા
તેને સ્વીકારીને, મહાદેવએ ગંગાને મનુષ્યલોકમાં આપી; અહીં દેવી મહેશ્વરને મેળવવા માટે તપ કરે છે.
અત્ર કામશ્ચ રોષશ્ચ શૈલશ્ચોમા ચ સંબભુઃ । અત્ર રાક્ષસયક્ષાણાં ગન્ધર્વાણાં ચ ગાલવ
અહીં કામ, ક્રોધ, પર્વત અને ઉમા જન્મ્યા; અહીં રાક્ષસ, યક્ષ અને ગંધર્વો વસે છે, ગાલવ.
આધિપત્યેન કૈલાસે ધનદોઽપ્યભિષેચિતઃ। અત્ર ચૈત્રરથં રમ્યમત્ર વૈખાનસાશ્રમઃ
અહીં કૈલાસ પર ધનદાય કુબેરને અધિપતિ બનાવવામાં આવ્યો; અહીં સુખદ ચૈત્રરથ વન છે અને અહીં વૈખાનસ ઋષિઓનો આશ્રમ છે.
અત્ર મન્દાકિની ચૈવ મન્દરશ્ચ દ્વિજર્ષભ । અત્ર સૌગન્ધિકવનં નૈર્ઋતૈરભિરક્ષ્યતે
અહીં મંદાકિની નદી અને મંદર પર્વત છે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ; અહીં સૌગંધિક વન દક્ષિણદિશાના આત્માઓ દ્વારા રક્ષાય છે.
શાદ્વલં કદલીસ્કન્ધમત્ર સન્તાનકા નગાઃ। અત્ર સંયમનિત્યાનાં સિદ્ધાનાં સ્વૈરચારિણામ્
અહીં લીલાં ઘાસના મેદાન, કેળાના થડ અને સંતાનક વૃક્ષો છે; અહીં સંયમમાં રહેનારા, સ્વેચ્છાએ ફરતા સિદ્ધો વસે છે.
વિમાનાન્યુનુરૂપાણિ કામભોગ્યાનિ ગાલવ । અત્ર તે ઋષયઃ સપ્ત દેવી ચારુન્ધતી તથા
અહીં, ગાલવ, ઇચ્છા મુજબ ભોગવટા માટે સુન્દર વિમાનો છે; અહીં સાત ઋષિઓ અને દેવી અરુંધતી પણ વસે છે.
અત્ર તિષ્ઠતિ વૈ રાત્રિન્દિવાપ્યત્રાવતિષ્ઠતે। અત્ર યજ્ઞં સમાસાદ્ય ધ્રુવં સ્થાતા પિતામહઃ
અહીં રાત-દિવસ સ્થિર રહે છે; અહીં પિતામહ યજ્ઞ પ્રાપ્ત કરીને અડગ રહે છે.
જ્યોતીંષિ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ પરિવર્તન્તિ નિત્યશઃ । અત્ર ગઙ્ગામહાદ્વારં રક્ષન્તિ દ્વિજસત્તમ
અહીં ચંદ્ર, સૂર્ય અને તારાઓ સદા ફરતા રહે છે; અહીં, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ગંગાના મહાદ્વારની રક્ષા થાય છે.
ધામા નામ મહાત્માનો મુનયઃ સત્યવાદિનઃ । ન તેષાં જ્ઞાયતે મૂર્તિર્નાકૃતિર્ન તપશ્ચિતમ્
અહીં ધામા નામના મહાત્મા અને સત્યવંત ઋષિઓ વસે છે; તેમનું સ્વરૂપ, આકાર કે તપ કોઈ જાણતું નથી.
પરિવર્તસહસ્રામિ કામભોજ્યાનનિ ગાલવ । યથાયથા પ્રવિશતિ તસ્માત્પરતરં નરઃ
અહીં હજારો સુખદ ભોગસ્થળો છે, ગાલવ; માણસ જેમ-જેમ અંદર જાય છે, તેમ-તેમ વધુ ઉન્નતિ પામે છે.
તથાતથા દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રવિલીયતિ ગાલવ । નૈતત્કેનચિદન્યેન ગતપૂર્વં દ્વિજર્ષભ
એ જ રીતે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તે વધુ અને વધુ લીન થતો જાય છે, ગાલવ; અહીં પહેલાં કોઈ પણ આવ્યો નથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
ઋતે નારાયણં દેવં નરં વા જિષ્ણુમવ્યયમ્ । અત્ર કૈલાસમિત્યુક્તં સ્થાનમૈલવિલસ્ય તત્
નારાયણ દેવ કે અવિનાશી નર સિવાય બીજું કોઈ અહીં પહોંચી શકતું નથી; આ સ્થાન કૈલાસ કહેવાય છે, ઇલવિલાના પુત્રનું નિવાસસ્થાન.