ઇયં દિગ્દિયિતા રાજ્ઞો વરુણસ્ય તુ ગોપતેઃ । સદા સલિલરાજસ્ય પ્રતિષ્ઠા ચાદિરેવ ચ
આ દિશા જલરાજા વરુણની છે; હંમેશા પાણીના રાજાની આ સીમા અને આધાર છે.
અત્ર પશ્ચાદહઃ સૂર્યો વિસર્જયતિ ગાઃ સ્વયમ્ । પશ્ચિમેત્યભિવિખ્યાતા દિગિયં દ્વિજસત્તમ
અહીં દિવસના અંતે સૂર્ય પોતે પોતાની કિરણો પાછી ખેંચે છે; આ દિશા પશ્ચિમ તરીકે જાણીતી છે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
યાદસામત્ર રાજ્યેન સલિલસ્ય ચ ગુપ્તયે । કશ્યપો ભગવાન્દેવો વરુણં સ્માભ્યષેચયત્
અહીં જલચર પ્રજાઓના રાજ્ય અને પાણીની રક્ષા માટે ભગવંત કશ્યપે વરુણને રાજા બનાવ્યા હતા.
અત્ર પીત્વા સમસ્તાન્વૈ વરુણસ્ય રસાંસ્તુ ષટ્ । જાયતે તરુણઃ સોમઃ શુક્લસ્યાદૌ તમિસ્રહા
અહીં વરુણના છેય રસો પીધા પછી, શુક્લપક્ષના આરંભે, યુવાન સોમ જન્મે છે અને અંધકાર દૂર કરે છે.
અત્ર પઞ્ચાત્કૃતા દૈત્યા વાયુના સંયતાસ્તદા । નિશ્ચસન્તો મહાવાતૈરર્દિતાઃ સુષુપુર્દ્વિજ
અહીં વાયુએ પાંચ રીતે દૈત્યોને બાંધ્યા હતા; મહાવાતોથી પીડાઈ, તેઓ પડીને ઊંઘી ગયા, બ્રાહ્મણ.
અત્ર સૂર્યં પ્રણયિનં પ્રતિગૃહ્ણાતિ પર્વતઃ । અસ્તો નામ યતઃ સન્ધ્યા પશ્ચિમા પ્રતિસર્યતિ
અહીં પર્વત પોતાના પ્રિય સૂર્યને સ્વીકારી લે છે; અહીંથી 'અસ્ત' નામે ઓળખાતી જગ્યા પરથી પશ્ચિમ સંધ્યા ફેલાય છે.
અતો રાત્રિશ્ચ નિદ્રા ચ નિર્ગતા દિવસક્ષયે। જાયતે જીવલોકસ્ય હર્તુમર્ધમિવાયુષઃ
આથી, દિવસ પૂરો થાય ત્યારે રાત અને ઊંઘ આવે છે, જાણે જીવંત પ્રાણીઓનું અડધું આયુષ્ય લઈ જાય છે.
અત્ર દેવીં દિતિં સુપ્તામાત્મપ્રસવધારિણીમ્ । વિગર્ભામકરોચ્છક્રો યત્ર જાતો મરુદ્ગણઃ
અહીં, જ્યારે દિતિ દેવી પોતાની સંતાનને ગર્ભમાં રાખીને ઊંઘી રહી હતી, ત્યારે ઇન્દ્રે તેને નિસંતાન કરી દીધી અને ત્યાં જ મરુદ્ગણો જન્મ્યા.
અત્ર મૂલં હિમવતો મન્દરં યાતિ શાશ્વતમ્ । અપિ વર્ષસહસ્રેણ ન ચાસ્યાન્તોઽધિગમ્યતે
અહીં હિમવંતનું શાશ્વત મૂળ, એટલે કે મન્દર પર્વત છે; હજાર વર્ષ વરસાદ પડ્યો હોય તોયે તેનો અંત મળતો નથી.
અત્ર કાઞ્ચનશૈલસ્ય કાઞ્ચનામ્બુરુહસ્ય ચ। ઉદધેસ્તીરમાસાદ્ય સુરભિઃ ક્ષરતે પયઃ
અહીં, સમુદ્રના કિનારે, સુવર્ણ પર્વત અને સુવર્ણ કમળ પાસે, સુરભી ગાય પોતાનું દૂધ વહાવે છે.
અત્ર મધ્યે સમુદ્રસ્ય કબન્ધઃ પ્રતિદૃશ્યતે। સ્વર્ભાનોઃ સૂર્યકલ્પસ્ય સોમસૂર્યૌ જિઘાંસતઃ
અહીં, સમુદ્રના મધ્યમાં, કબંધ દેખાય છે, જ્યાં સ્વર્ભાનુ ચંદ્ર અને સૂર્યને પકડવા ઈચ્છે છે અને તેમનાં તેજને ટક્કર આપે છે.
સુવર્ણશિરસોઽપ્યત્ર હરિરોમ્ણઃ પ્રગાયતઃ । અદૃશ્યસ્યાપ્રમેયસ્ય શ્રૂયતે વિપુલો ધ્વનિઃ
અહીં પણ, સુવર્ણમસ્તક વાળા હરિરોમાનો, જે અદૃશ્ય અને અપરિમિત છે, તેનો મોટો અવાજ ગુંજે છે.
અત્ર ધ્વજવતી નામ કુમારી હરિમેધસઃ। આકાશે તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ તસ્થૌ સૂર્યસ્ય શાસનાત્
અહીં ધ્વજવતી નામની કન્યા, હરિમેધસની પુત્રી, સૂર્યના આદેશે આકાશમાં સ્થિર રહી છે.
અત્ર વાયુસ્તથા વહ્નિરાપઃ ખં ચાપિ ગાલવ । આહ્નિકં ચૈવ નૈશં ચ દુઃખં સ્પર્શં વિમુઞ્ચતિ
અહીં, ગાલવ, પવન, અગ્નિ, પાણી અને આકાશ, તેમજ દિવસ અને રાત, પોતાનું દુઃખદ સ્પર્શ છોડે છે.
અતઃપ્રભૃતિ સૂર્યસ્ય તિર્યગાવર્તતે ગતિઃ। અત્ર જ્યોતીંષિ સર્વાણિ વિશન્ત્યાદિત્યમણ્ડલમ્
અહીંથી સૂર્યની ગતિ તિરછી થાય છે; અહીં બધા પ્રકાશો સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશે છે.
અષ્ટાવિંશતિરાત્રં ચ ક્રમ્ય સહ ભાનુના। નિષ્પતન્તિ પુનઃ સૂર્યાત્સોમસંયોગયોગતઃ
અઠ્ઠાવીસ રાતો સુધી સૂર્ય સાથે રહીને, પછી ચંદ્ર સાથેના સંયોગથી તેઓ ફરી સૂર્યમાંથી બહાર આવે છે.
અત્ર નિત્યં સ્રવન્તીનાં પ્રભવઃ સાગરોદયઃ । અત્ર લોકત્રયસ્યાપસ્તિષ્ઠન્તિ વરુણાલયે
અહીં સદા વહેતી નદીઓનું મૂળ અને ઉદય છે; અહીં, વરુણના નિવાસસ્થાને, ત્રણેય લોકની નદીઓ એકઠી રહે છે.
અત્ર પન્નગરાજસ્યાપ્યનન્તસ્ય નિવેશનમ્ । અનાદિનિધનસ્યાત્ર વિષ્ણોઃ સ્થાનમનુત્તમમ્
અહીં અનંત, પન્નગરાજનું નિવાસ છે; અને અહીં અનાદિ-અનંત શ્રીવિષ્ણુનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે.
અત્રાનલસખસ્યાપિ પવનસ્ય નિવેશનમ્। મહર્ષેઃ કશ્યપસ્યાત્ર મારીચસ્ય નિવેશનમ્
અહીં અગ્નિના મિત્ર પવનદેવનું નિવાસ છે અને મહર્ષિ કશ્યપ, મરીચિના પુત્રનું નિવાસ પણ અહીં છે.
એષ તે પશ્ચિમો માર્ગો દિગ્દ્વારેણ પ્રકીર્તિતઃ। બ્રૂહિ ગાલવ ગચ્છાવો બુદ્ધિઃ કા દ્વિજસત્તમ
આ તને પશ્ચિમ દિશાનો માર્ગ છે, જે દિશાઓના દ્વાર તરીકે ઓળખાય છે; બોલ ગાલવ, આપણે ચાલીએ—તારી શું ઇચ્છા છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ?
યસ્માદુત્તાર્યતે પાપાદ્યસ્માન્નિશ્રેયસોઽશ્રુતે । અસ્માદુત્તારણબલાદુત્તરેત્યુચ્યતે દ્વિજ ।। 1
પાપ અને શ્રેષ્ઠ કલ્યાણથી પાર ઉતારવાનું જે બળ છે, એના કારણે આ દિશાને 'ઉત્તર' કહેવામાં આવે છે, દ્વિજ.
ઉત્તરસ્ય હિરણ્યસ્ય પરિવાપસ્ય ગાલવ । માર્ગઃ પશ્ચિમપૂર્વાભ્યાં દિગ્ભ્યાં વૈ મધ્યમઃ સ્મૃતઃ
સુવર્ણવલયના ઉત્તર તરફ, ગાલવ, પશ્ચિમ અને પૂર્વ દિશાની વચ્ચેનો માર્ગ મધ્યમ ગણાય છે.
અસ્યાં દિશિ વરિષ્ઠાયામુત્તરાયાં દ્વિજર્ષભ । નાસૌમ્યો નાવિધેયાત્મા નાધર્મો વસતે જનઃ
આ ઉત્તમ ઉત્તર દિશામાં, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અહીં કોઈ નિર્દય, અવિનયી કે અધર્મી માણસ રહેતો નથી.
અત્ર નારાયણઃ કૃષ્ણો જિષ્ણુશ્ચૈવ નરોત્તમઃ । બદર્યામાશ્રમપદે તથા બ્રહ્મા ચ શાશ્વતઃ
અહીં, નારાયણ, કૃષ્ણ અને વિજયી શ્રેષ્ઠ પુરુષો બદરી આશ્રમમાં રહે છે અને શાશ્વત બ્રહ્મા પણ અહીં વસે છે.
અત્ર વૈ હિમવત્પૃષ્ઠે નિત્યમાસ્તે મહેશ્વરઃ। `પ્રકૃત્યા પુરુષઃ સાર્ધં યુગાન્તાગ્નિસમપ્રભઃ
અહીં હિમાલયની ચોટી પર મહેશ્વર સદા વસે છે, પ્રકૃતિ અને પુરુષ સાથે, યુગના અંતે જેવો અગ્નિ તેજસ્વી હોય છે એવાં તેજથી ચમકે છે.
ન સ દૃશ્યો મુનિગણૈસ્તથા દેવૈઃ સવાસવૈઃ । ગન્ધર્વયક્ષસિદ્ધૈર્વા નરનારાયણાદૃતે
મુનિગણો, દેવો અને ઇન્દ્ર સહિત, ગંધર્વ, યક્ષ કે સિદ્ધો પણ તેને જોઈ શકતા નથી; માત્ર નર અને નારાયણને જ એ દર્શન આપે છે.
અત્ર વિષ્ણુઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રચરણોઽવ્યયઃ । સહસ્રશિરસઃ શ્રીમાનેકઃ પશ્યતિ માયયા
અહીં વિષ્ણુ, હજાર આંખો અને પગવાળા, અવિનાશી અને હજારો માથાવાળા, પોતાની માયાથી બધું જોઈ શકે છે.
અત્ર રાજ્યેન વિપ્રાણાં ચન્દ્રમાશ્ચાભ્યષિચ્યત । અત્ર ગઙ્ગાં મહાદેવઃ પતન્તીં ગગનાચ્ચ્યુતામ્
અહીં બ્રાહ્મણોના રાજા તરીકે ચંદ્રને અભિષેક કર્યો હતો; અહીં મહાદેવએ આકાશમાંથી પડતી ગંગાને સ્વીકારી હતી.
પ્રતિગૃહ્ય દદૌ લોકે માનુષે બ્રહ્મવિત્તમ । અત્ર દેવ્યા તપસ્તપ્તં મહેશ્વરપરીપ્સયા
તેને સ્વીકારીને, મહાદેવએ ગંગાને મનુષ્યલોકમાં આપી; અહીં દેવી મહેશ્વરને મેળવવા માટે તપ કરે છે.
અત્ર કામશ્ચ રોષશ્ચ શૈલશ્ચોમા ચ સંબભુઃ । અત્ર રાક્ષસયક્ષાણાં ગન્ધર્વાણાં ચ ગાલવ
અહીં કામ, ક્રોધ, પર્વત અને ઉમા જન્મ્યા; અહીં રાક્ષસ, યક્ષ અને ગંધર્વો વસે છે, ગાલવ.