અત્ર રાક્ષસરાજેન પૌલસ્ત્યેન મહાત્મના । રાવણેન તપઃ કૃત્વા સુરેભ્યોઽમરતા વૃતા
અહીં રાક્ષસોના રાજા, મહાન આત્માવાળા પૌલસ્ત્યપુત્ર રાવણે તપ કર્યાં અને દેવતાઓ પાસેથી અમરતા મેળવી.
અત્ર વૃત્તેન વૃત્રોઽપિ શક્રશત્રુત્વમેયિવાન્ । અત્ર સર્વાસવઃ પ્રાપ્તાઃ પુનર્ગચ્છન્તિ પઞ્ચધા
અહીં પોતાના વર્તનથી વૃત્ર પણ ઇન્દ્રનો દુશ્મન બન્યો; અહીં સર્વ પ્રાણશક્તિઓ પ્રાપ્ત થાય છે અને પછી પાંચ ભાગે પાછી જાય છે.
અત્ર દુષ્કૃતકર્માણો નરાઃ પચ્યન્તિ ગાલવ । અત્ર વૈતરણી નામ નદી વૈતરણૈર્વૃતા
અહીં, ગાલવ, દુષ્કર્મ કરનાર મનુષ્યો દુઃખ ભોગવે છે; અહીં વૈતરણી નામની નદી વહે છે, જે વૈતરણીઓથી ઘેરાયેલી છે.
અત્ર ગત્વા સુખસ્યાન્તં દુઃખસ્યાન્તં પ્રપદ્યતે। અત્રાવૃત્તો દિનકરઃ સુરસં ક્ષરતે પયઃ
અહીં આવીને મનુષ્ય સુખનો અંત અને દુઃખનો અંત પામે છે; અહીં સૂર્ય પાછો વળી દેવતાઓ માટે અમૃત વરસાવે છે.
કાષ્ઠાં ચાસાદ્ય વાસિષ્ઠીં હિમમુત્સૃજતે પુનઃ। અત્રાહં ગાલવ પુરા ક્ષુધાઽઽર્તઃ પરિચિન્તયન્
વસિષ્ઠીની સીમા પર પહોંચીને ફરીથી હિમ છોડાય છે; અહીં, ગાલવ, હું એક વખત ભૂખથી પીડાઈને ઊંડા વિચારોમાં પડ્યો હતો.
લબ્ધવાન્યુધ્યમાનૌ દ્વૌ બૃહન્તૌ ગજકચ્છપૌ । અત્ર ચક્રધનુર્નામ સૂર્યાઞ્જાતો મહાનૃષિઃ
હું પ્રયત્ન કરીને બે મહાન પ્રાણીઓ—હાથી અને કાચબો—મેળવ્યા હતા; અહીં ચક્રધન્વન નામના મહર્ષિ સૂર્યમાંથી જન્મ્યા હતા.
વિદુર્યં કપિલં દેવં યેનાર્તાઃ સગરાત્મજાઃ । અત્ર સિદ્ધાઃ શિવા નામ બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ
અહીં, સાગરપુત્રોએ વિદુરપુત્ર કપિલદેવને ઓળખ્યા હતા; અહીં સિદ્ધ અને શુભ બ્રાહ્મણો, જેઓ વેદોમાં પારંગત છે, રહે છે.
અધીત્ય સકલાન્વેદાઁલ્લેભિરે મોક્ષમક્ષયમ્। અત્ર ભોગવતી નામ પુરી વાસુકિપાલિતા
અહીં સર્વ વેદો ભણીને તેઓ અક્ષય મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે; અહીં વાસુકિ શાસિત ભોગવતી નામની નગરી છે.
તક્ષકેણ ચ નાગેન તથૈવૈરાવતેન ચ। અત્ર નિર્યાણકાલેઽપિ તમઃ સંપ્રાપ્યતે મહત્
અહીં તક્ષક અને એરાવત નામના સાપો વસે છે; અહીંથી વિદાય લેતી વેળાએ પણ મોટું અંધકાર મળે છે.
અભેદ્યં ભાસ્કરેણાપિ સ્વયં વા કૃષ્ણવર્ત્મના । એષ તસ્યાપિ તે માર્ગઃ પરિચારસ્ય ગાલવ । બ્રૂહિ મે યદિ ગન્તવ્યં પ્રતીચીં શૃણુ ચાપરામ્
આ માર્ગ સૂર્યથી પણ ભેદી શકાયો નથી, અને કૃષ્ણના માર્ગથી પણ નહીં; ગાલવ, આ જ તારો યાત્રાનો માર્ગ છે. જો તારે જવું હોય તો કહેજે અને પશ્ચિમ દિશા વિશે પણ સાંભળ.
ઇયં દિગ્દિયિતા રાજ્ઞો વરુણસ્ય તુ ગોપતેઃ । સદા સલિલરાજસ્ય પ્રતિષ્ઠા ચાદિરેવ ચ
આ દિશા જલરાજા વરુણની છે; હંમેશા પાણીના રાજાની આ સીમા અને આધાર છે.
અત્ર પશ્ચાદહઃ સૂર્યો વિસર્જયતિ ગાઃ સ્વયમ્ । પશ્ચિમેત્યભિવિખ્યાતા દિગિયં દ્વિજસત્તમ
અહીં દિવસના અંતે સૂર્ય પોતે પોતાની કિરણો પાછી ખેંચે છે; આ દિશા પશ્ચિમ તરીકે જાણીતી છે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
યાદસામત્ર રાજ્યેન સલિલસ્ય ચ ગુપ્તયે । કશ્યપો ભગવાન્દેવો વરુણં સ્માભ્યષેચયત્
અહીં જલચર પ્રજાઓના રાજ્ય અને પાણીની રક્ષા માટે ભગવંત કશ્યપે વરુણને રાજા બનાવ્યા હતા.
અત્ર પીત્વા સમસ્તાન્વૈ વરુણસ્ય રસાંસ્તુ ષટ્ । જાયતે તરુણઃ સોમઃ શુક્લસ્યાદૌ તમિસ્રહા
અહીં વરુણના છેય રસો પીધા પછી, શુક્લપક્ષના આરંભે, યુવાન સોમ જન્મે છે અને અંધકાર દૂર કરે છે.
અત્ર પઞ્ચાત્કૃતા દૈત્યા વાયુના સંયતાસ્તદા । નિશ્ચસન્તો મહાવાતૈરર્દિતાઃ સુષુપુર્દ્વિજ
અહીં વાયુએ પાંચ રીતે દૈત્યોને બાંધ્યા હતા; મહાવાતોથી પીડાઈ, તેઓ પડીને ઊંઘી ગયા, બ્રાહ્મણ.
અત્ર સૂર્યં પ્રણયિનં પ્રતિગૃહ્ણાતિ પર્વતઃ । અસ્તો નામ યતઃ સન્ધ્યા પશ્ચિમા પ્રતિસર્યતિ
અહીં પર્વત પોતાના પ્રિય સૂર્યને સ્વીકારી લે છે; અહીંથી 'અસ્ત' નામે ઓળખાતી જગ્યા પરથી પશ્ચિમ સંધ્યા ફેલાય છે.
અતો રાત્રિશ્ચ નિદ્રા ચ નિર્ગતા દિવસક્ષયે। જાયતે જીવલોકસ્ય હર્તુમર્ધમિવાયુષઃ
આથી, દિવસ પૂરો થાય ત્યારે રાત અને ઊંઘ આવે છે, જાણે જીવંત પ્રાણીઓનું અડધું આયુષ્ય લઈ જાય છે.
અત્ર દેવીં દિતિં સુપ્તામાત્મપ્રસવધારિણીમ્ । વિગર્ભામકરોચ્છક્રો યત્ર જાતો મરુદ્ગણઃ
અહીં, જ્યારે દિતિ દેવી પોતાની સંતાનને ગર્ભમાં રાખીને ઊંઘી રહી હતી, ત્યારે ઇન્દ્રે તેને નિસંતાન કરી દીધી અને ત્યાં જ મરુદ્ગણો જન્મ્યા.
અત્ર મૂલં હિમવતો મન્દરં યાતિ શાશ્વતમ્ । અપિ વર્ષસહસ્રેણ ન ચાસ્યાન્તોઽધિગમ્યતે
અહીં હિમવંતનું શાશ્વત મૂળ, એટલે કે મન્દર પર્વત છે; હજાર વર્ષ વરસાદ પડ્યો હોય તોયે તેનો અંત મળતો નથી.
અત્ર કાઞ્ચનશૈલસ્ય કાઞ્ચનામ્બુરુહસ્ય ચ। ઉદધેસ્તીરમાસાદ્ય સુરભિઃ ક્ષરતે પયઃ
અહીં, સમુદ્રના કિનારે, સુવર્ણ પર્વત અને સુવર્ણ કમળ પાસે, સુરભી ગાય પોતાનું દૂધ વહાવે છે.
અત્ર મધ્યે સમુદ્રસ્ય કબન્ધઃ પ્રતિદૃશ્યતે। સ્વર્ભાનોઃ સૂર્યકલ્પસ્ય સોમસૂર્યૌ જિઘાંસતઃ
અહીં, સમુદ્રના મધ્યમાં, કબંધ દેખાય છે, જ્યાં સ્વર્ભાનુ ચંદ્ર અને સૂર્યને પકડવા ઈચ્છે છે અને તેમનાં તેજને ટક્કર આપે છે.
સુવર્ણશિરસોઽપ્યત્ર હરિરોમ્ણઃ પ્રગાયતઃ । અદૃશ્યસ્યાપ્રમેયસ્ય શ્રૂયતે વિપુલો ધ્વનિઃ
અહીં પણ, સુવર્ણમસ્તક વાળા હરિરોમાનો, જે અદૃશ્ય અને અપરિમિત છે, તેનો મોટો અવાજ ગુંજે છે.
અત્ર ધ્વજવતી નામ કુમારી હરિમેધસઃ। આકાશે તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ તસ્થૌ સૂર્યસ્ય શાસનાત્
અહીં ધ્વજવતી નામની કન્યા, હરિમેધસની પુત્રી, સૂર્યના આદેશે આકાશમાં સ્થિર રહી છે.
અત્ર વાયુસ્તથા વહ્નિરાપઃ ખં ચાપિ ગાલવ । આહ્નિકં ચૈવ નૈશં ચ દુઃખં સ્પર્શં વિમુઞ્ચતિ
અહીં, ગાલવ, પવન, અગ્નિ, પાણી અને આકાશ, તેમજ દિવસ અને રાત, પોતાનું દુઃખદ સ્પર્શ છોડે છે.
અતઃપ્રભૃતિ સૂર્યસ્ય તિર્યગાવર્તતે ગતિઃ। અત્ર જ્યોતીંષિ સર્વાણિ વિશન્ત્યાદિત્યમણ્ડલમ્
અહીંથી સૂર્યની ગતિ તિરછી થાય છે; અહીં બધા પ્રકાશો સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશે છે.
અષ્ટાવિંશતિરાત્રં ચ ક્રમ્ય સહ ભાનુના। નિષ્પતન્તિ પુનઃ સૂર્યાત્સોમસંયોગયોગતઃ
અઠ્ઠાવીસ રાતો સુધી સૂર્ય સાથે રહીને, પછી ચંદ્ર સાથેના સંયોગથી તેઓ ફરી સૂર્યમાંથી બહાર આવે છે.
અત્ર નિત્યં સ્રવન્તીનાં પ્રભવઃ સાગરોદયઃ । અત્ર લોકત્રયસ્યાપસ્તિષ્ઠન્તિ વરુણાલયે
અહીં સદા વહેતી નદીઓનું મૂળ અને ઉદય છે; અહીં, વરુણના નિવાસસ્થાને, ત્રણેય લોકની નદીઓ એકઠી રહે છે.
અત્ર પન્નગરાજસ્યાપ્યનન્તસ્ય નિવેશનમ્ । અનાદિનિધનસ્યાત્ર વિષ્ણોઃ સ્થાનમનુત્તમમ્
અહીં અનંત, પન્નગરાજનું નિવાસ છે; અને અહીં અનાદિ-અનંત શ્રીવિષ્ણુનું શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે.
અત્રાનલસખસ્યાપિ પવનસ્ય નિવેશનમ્। મહર્ષેઃ કશ્યપસ્યાત્ર મારીચસ્ય નિવેશનમ્
અહીં અગ્નિના મિત્ર પવનદેવનું નિવાસ છે અને મહર્ષિ કશ્યપ, મરીચિના પુત્રનું નિવાસ પણ અહીં છે.
એષ તે પશ્ચિમો માર્ગો દિગ્દ્વારેણ પ્રકીર્તિતઃ। બ્રૂહિ ગાલવ ગચ્છાવો બુદ્ધિઃ કા દ્વિજસત્તમ
આ તને પશ્ચિમ દિશાનો માર્ગ છે, જે દિશાઓના દ્વાર તરીકે ઓળખાય છે; બોલ ગાલવ, આપણે ચાલીએ—તારી શું ઇચ્છા છે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ?