અત્ર લોકત્રયસ્યાસ્ય પિતૃપક્ષઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ। અત્રોષ્મપાણાં દેવાનાં નિવાસઃ શ્રૂયતે દ્વિજ
અહીં ત્રણેય લોકના પિતૃઓનું સ્થાન નિર્ધારિત છે; અને અહીં ઉષ્માપ પાનારા દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે, એવું કહેવાય છે.
અત્ર વિશ્વે સદા દેવાઃ પિતૃભિઃ સાર્ધમાસતે। ઇજ્યમાનાઃ સ્મ લોકેષુ સંપ્રાપ્તાસ્તુલ્યભાગતામ્
અહીં સર્વે વિશ્વદેવો હંમેશા પિતૃઓ સાથે રહે છે; અને લોકોએ તેમની પૂજા કરી છે, તેથી તેઓએ સમાન ફળ પ્રાપ્ત કર્યું છે.
એતદ્દ્વિતીયં દેવસ્ય દ્વારમાચક્ષતે દ્વિજ। ત્રુટિશો લવશશ્ચાપિ ગણ્યતે કાલનિશ્ચયઃ
આ, હે બ્રાહ્મણ, દેવતાનું બીજું દ્વાર કહેવાય છે; અહીં સમયનું માપન ક્ષણ અને લવના ભાગમાં થાય છે.
અત્ર દેવર્ષયો નિત્યં પિતૃલોકર્ષયસ્તથા। તથા રાજર્ષયઃ સર્વે નિવસન્તિ ગતવ્યથાઃ
અહીં દેવર્ષિ, પિતૃલોકના ઋષિ અને સર્વે રાજર્ષિઓ સદાય સુખી અને દુઃખરહિત નિવાસ કરે છે.
અત્ર ધર્મશ્ચ સત્યં ચ કર્મ ચાત્ર નિગદ્યતે। ગતિરેષા દ્વિજશ્રેષ્ઠ કર્મણામવસાયિનામ્
અહીં ધર્મ, સત્ય અને કર્મની વાત થાય છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ માર્ગ છે, જેમના કર્મ પૂર્ણ થયા છે તેમના માટે.
એષા દિક્સા દ્વિજશ્રેષ્ઠ યાં સર્વઃ પ્રતિપદ્યતે। વૃતા ત્વનવબોધેન સુખં તેન ન ગમ્યતે
આ દક્ષિણ દિશા છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જેમાં સૌને જવું પડે છે; પણ અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલા માટે અહીંથી સુખ પ્રાપ્ત થતું નથી.
નૈર્ઋતાનાં સહસ્રામિ બહૂન્યત્ર દ્વિજર્ષભ । સૃષ્ટાનિ પ્રતિકૂલાનિ દ્રષ્ટવ્યાન્યકૃતાત્મભિઃ
અહીં, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અનેક નૈરૃત જાતિના દુશ્મન પ્રાણીઓ છે, જે દુષ્ટ મનવાળા લોકોને દેખાય છે.
અત્ર મન્દરકુઞ્જેષુ વિપ્રર્ષિસદનેષુ ચ। ગાયન્તિ ગાથા ગન્ધર્વાશ્ચિત્તબુદ્ધિહરા દ્વિજ
અહીં મંદાર પર્વતના વન અને વિદ્વાન ઋષિઓના આશ્રમોમાં, ગંધર્વો મન અને બુદ્ધિને મોહિત કરી દેતી ગાથાઓ ગાય છે, હે બ્રાહ્મણ.
અત્ર સામાનિ ગાથાભિઃ શ્રુત્વા ગીતાનિ રૈવતઃ । ગતદારો ગતામાત્યો ગતરાજ્યો વનં ગતઃ
અહીં રૈવત રાજાએ ગીતો અને ગાથાઓ સાંભળી, પત્ની, મંત્રી અને રાજ્ય ગુમાવીને, વનમાં જવાનું પસંદ કર્યું.
અત્ર સાવર્મિના ચૈવ યવક્રીતાત્મજેન ચ। મર્યાદા સ્થાપિતા બ્રહ્મન્યાં સૂર્યો નાતિવર્તતે
અહીં સાવર્ણિ અને યવક્રીતના પુત્રે બ્રહ્માના પ્રદેશમાં એવી સીમા સ્થાપી કે, સૂર્ય પણ તેને પાર કરી શકતો નથી.
અત્ર રાક્ષસરાજેન પૌલસ્ત્યેન મહાત્મના । રાવણેન તપઃ કૃત્વા સુરેભ્યોઽમરતા વૃતા
અહીં રાક્ષસોના રાજા, મહાન આત્માવાળા પૌલસ્ત્યપુત્ર રાવણે તપ કર્યાં અને દેવતાઓ પાસેથી અમરતા મેળવી.
અત્ર વૃત્તેન વૃત્રોઽપિ શક્રશત્રુત્વમેયિવાન્ । અત્ર સર્વાસવઃ પ્રાપ્તાઃ પુનર્ગચ્છન્તિ પઞ્ચધા
અહીં પોતાના વર્તનથી વૃત્ર પણ ઇન્દ્રનો દુશ્મન બન્યો; અહીં સર્વ પ્રાણશક્તિઓ પ્રાપ્ત થાય છે અને પછી પાંચ ભાગે પાછી જાય છે.
અત્ર દુષ્કૃતકર્માણો નરાઃ પચ્યન્તિ ગાલવ । અત્ર વૈતરણી નામ નદી વૈતરણૈર્વૃતા
અહીં, ગાલવ, દુષ્કર્મ કરનાર મનુષ્યો દુઃખ ભોગવે છે; અહીં વૈતરણી નામની નદી વહે છે, જે વૈતરણીઓથી ઘેરાયેલી છે.
અત્ર ગત્વા સુખસ્યાન્તં દુઃખસ્યાન્તં પ્રપદ્યતે। અત્રાવૃત્તો દિનકરઃ સુરસં ક્ષરતે પયઃ
અહીં આવીને મનુષ્ય સુખનો અંત અને દુઃખનો અંત પામે છે; અહીં સૂર્ય પાછો વળી દેવતાઓ માટે અમૃત વરસાવે છે.
કાષ્ઠાં ચાસાદ્ય વાસિષ્ઠીં હિમમુત્સૃજતે પુનઃ। અત્રાહં ગાલવ પુરા ક્ષુધાઽઽર્તઃ પરિચિન્તયન્
વસિષ્ઠીની સીમા પર પહોંચીને ફરીથી હિમ છોડાય છે; અહીં, ગાલવ, હું એક વખત ભૂખથી પીડાઈને ઊંડા વિચારોમાં પડ્યો હતો.
લબ્ધવાન્યુધ્યમાનૌ દ્વૌ બૃહન્તૌ ગજકચ્છપૌ । અત્ર ચક્રધનુર્નામ સૂર્યાઞ્જાતો મહાનૃષિઃ
હું પ્રયત્ન કરીને બે મહાન પ્રાણીઓ—હાથી અને કાચબો—મેળવ્યા હતા; અહીં ચક્રધન્વન નામના મહર્ષિ સૂર્યમાંથી જન્મ્યા હતા.
વિદુર્યં કપિલં દેવં યેનાર્તાઃ સગરાત્મજાઃ । અત્ર સિદ્ધાઃ શિવા નામ બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ
અહીં, સાગરપુત્રોએ વિદુરપુત્ર કપિલદેવને ઓળખ્યા હતા; અહીં સિદ્ધ અને શુભ બ્રાહ્મણો, જેઓ વેદોમાં પારંગત છે, રહે છે.
અધીત્ય સકલાન્વેદાઁલ્લેભિરે મોક્ષમક્ષયમ્। અત્ર ભોગવતી નામ પુરી વાસુકિપાલિતા
અહીં સર્વ વેદો ભણીને તેઓ અક્ષય મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે; અહીં વાસુકિ શાસિત ભોગવતી નામની નગરી છે.
તક્ષકેણ ચ નાગેન તથૈવૈરાવતેન ચ। અત્ર નિર્યાણકાલેઽપિ તમઃ સંપ્રાપ્યતે મહત્
અહીં તક્ષક અને એરાવત નામના સાપો વસે છે; અહીંથી વિદાય લેતી વેળાએ પણ મોટું અંધકાર મળે છે.
અભેદ્યં ભાસ્કરેણાપિ સ્વયં વા કૃષ્ણવર્ત્મના । એષ તસ્યાપિ તે માર્ગઃ પરિચારસ્ય ગાલવ । બ્રૂહિ મે યદિ ગન્તવ્યં પ્રતીચીં શૃણુ ચાપરામ્
આ માર્ગ સૂર્યથી પણ ભેદી શકાયો નથી, અને કૃષ્ણના માર્ગથી પણ નહીં; ગાલવ, આ જ તારો યાત્રાનો માર્ગ છે. જો તારે જવું હોય તો કહેજે અને પશ્ચિમ દિશા વિશે પણ સાંભળ.
ઇયં દિગ્દિયિતા રાજ્ઞો વરુણસ્ય તુ ગોપતેઃ । સદા સલિલરાજસ્ય પ્રતિષ્ઠા ચાદિરેવ ચ
આ દિશા જલરાજા વરુણની છે; હંમેશા પાણીના રાજાની આ સીમા અને આધાર છે.
અત્ર પશ્ચાદહઃ સૂર્યો વિસર્જયતિ ગાઃ સ્વયમ્ । પશ્ચિમેત્યભિવિખ્યાતા દિગિયં દ્વિજસત્તમ
અહીં દિવસના અંતે સૂર્ય પોતે પોતાની કિરણો પાછી ખેંચે છે; આ દિશા પશ્ચિમ તરીકે જાણીતી છે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
યાદસામત્ર રાજ્યેન સલિલસ્ય ચ ગુપ્તયે । કશ્યપો ભગવાન્દેવો વરુણં સ્માભ્યષેચયત્
અહીં જલચર પ્રજાઓના રાજ્ય અને પાણીની રક્ષા માટે ભગવંત કશ્યપે વરુણને રાજા બનાવ્યા હતા.
અત્ર પીત્વા સમસ્તાન્વૈ વરુણસ્ય રસાંસ્તુ ષટ્ । જાયતે તરુણઃ સોમઃ શુક્લસ્યાદૌ તમિસ્રહા
અહીં વરુણના છેય રસો પીધા પછી, શુક્લપક્ષના આરંભે, યુવાન સોમ જન્મે છે અને અંધકાર દૂર કરે છે.
અત્ર પઞ્ચાત્કૃતા દૈત્યા વાયુના સંયતાસ્તદા । નિશ્ચસન્તો મહાવાતૈરર્દિતાઃ સુષુપુર્દ્વિજ
અહીં વાયુએ પાંચ રીતે દૈત્યોને બાંધ્યા હતા; મહાવાતોથી પીડાઈ, તેઓ પડીને ઊંઘી ગયા, બ્રાહ્મણ.
અત્ર સૂર્યં પ્રણયિનં પ્રતિગૃહ્ણાતિ પર્વતઃ । અસ્તો નામ યતઃ સન્ધ્યા પશ્ચિમા પ્રતિસર્યતિ
અહીં પર્વત પોતાના પ્રિય સૂર્યને સ્વીકારી લે છે; અહીંથી 'અસ્ત' નામે ઓળખાતી જગ્યા પરથી પશ્ચિમ સંધ્યા ફેલાય છે.
અતો રાત્રિશ્ચ નિદ્રા ચ નિર્ગતા દિવસક્ષયે। જાયતે જીવલોકસ્ય હર્તુમર્ધમિવાયુષઃ
આથી, દિવસ પૂરો થાય ત્યારે રાત અને ઊંઘ આવે છે, જાણે જીવંત પ્રાણીઓનું અડધું આયુષ્ય લઈ જાય છે.
અત્ર દેવીં દિતિં સુપ્તામાત્મપ્રસવધારિણીમ્ । વિગર્ભામકરોચ્છક્રો યત્ર જાતો મરુદ્ગણઃ
અહીં, જ્યારે દિતિ દેવી પોતાની સંતાનને ગર્ભમાં રાખીને ઊંઘી રહી હતી, ત્યારે ઇન્દ્રે તેને નિસંતાન કરી દીધી અને ત્યાં જ મરુદ્ગણો જન્મ્યા.
અત્ર મૂલં હિમવતો મન્દરં યાતિ શાશ્વતમ્ । અપિ વર્ષસહસ્રેણ ન ચાસ્યાન્તોઽધિગમ્યતે
અહીં હિમવંતનું શાશ્વત મૂળ, એટલે કે મન્દર પર્વત છે; હજાર વર્ષ વરસાદ પડ્યો હોય તોયે તેનો અંત મળતો નથી.
અત્ર કાઞ્ચનશૈલસ્ય કાઞ્ચનામ્બુરુહસ્ય ચ। ઉદધેસ્તીરમાસાદ્ય સુરભિઃ ક્ષરતે પયઃ
અહીં, સમુદ્રના કિનારે, સુવર્ણ પર્વત અને સુવર્ણ કમળ પાસે, સુરભી ગાય પોતાનું દૂધ વહાવે છે.