દિવસસ્યાષ્ટમે ભાગે મન્દીભવતિ ભાસ્કરે। સ કાલઃ કુતપો નામ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્
દિવસના આઠમા ભાગે જ્યારે સૂર્યનું તેજ ધીરે થાય છે, એ સમય કૂતપ કહેવાય છે; પિતૃઓને એ સમયે આપેલું કદી નષ્ટ થતું નથી.
તિલાઃ પિશાચાદ્રક્ષન્તિ દર્ભા રક્ષન્તિ રાક્ષસાત્। રક્ષન્તિ શ્રોત્રિયાઃ પઙ્ક્તિં યતિભિર્ભુક્તમક્ષયમ્
તિલ પિશાચોથી બચાવે છે, દર્ભ રાક્ષસોથી રક્ષા કરે છે અને શ્રોત્રીય બ્રાહ્મણો વંશની રક્ષા કરે છે; યતિઓએ જે ભોજન કર્યું હોય તે કદી નષ્ટ થતું નથી.
લબ્ધ્વા પાત્રં તુ વિદ્વાંસં શ્રોત્રિયં સુવ્રતં શુચિમ્। સ કાલઃ કાલતો દત્તં નાન્યથા કાલ ઇષ્યતે
જ્યારે કોઈ યોગ્ય, વિદ્વાન, વેદપારંગત, સદ્ગુણવંત અને શુદ્ધ વ્યક્તિ મળે ત્યારે યોગ્ય સમયે દાન આપવું જોઈએ; બીજું કોઈ સમય યોગ્ય માનવામાં આવતો નથી.
એવમુક્ત્વા યયાતિસ્તુ પુનઃ પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્। સર્વે હ્યવભૃથસ્નાતાસ્ત્વરધ્વં કાર્યગૌરવાત્
આ રીતે કહીને બુદ્ધિશાળી યયાતિએ ફરી કહ્યું: તમે બધા અવભૃથસ્નાન કરી લીધું છે, હવે કાર્યની મહત્તા માટે ઝડપથી આગળ વધો.
આતિષ્ઠ સ્વરથં રાજન્વિક્રમસ્વ વિહાયસમ્। વયમપ્યનુયાસ્યામો યદા કાલો ભવિષ્યતિ
રાજા, તમારો રથ ચઢો અને આકાશમાં જાઓ; જ્યારે યોગ્ય સમય આવશે, ત્યારે અમે પણ તમારું અનુસરણ કરીશું.
સર્વૈરિદાનીં ગન્તવ્યં સહ સ્વર્ગજિતો વયમ્। એષ નો વિરજાઃ પન્થા દૃશ્યતે દેવસદ્મનઃ
હવે આપણે સૌ સ્વર્ગ જીતનારા એકસાથે જઈએ; આ નિર્મળ માર્ગ છે, જે દેવલોક તરફ જાય છે, તે આપણને દેખાય છે.
અષ્ટકશ્ચ શિબિશ્ચૈવ કાશેયશ્ચ પ્રતર્દનઃ। ઐક્ષ્વાકવો વસુમનાશ્ચત્વારો ભૂમિપાસ્તદા। સર્વે હ્યવભૃથસ્નાતાઃ સ્વર્ગતાઃ સાધવઃ સહ
અષ્ટક, શિબી, કાશેય અને પ્રતિર્દન—આ ઇક્ષ્વાકુ વંશના ચાર રાજા અને વસુમન—બધાએ યજ્ઞ પછી અવભૃથસ્નાન કર્યું અને સૌ સજ્જન સ્વર્ગ પામ્યા.
તેઽધિરુહ્ય રથાન્સર્વે પ્રયાતા નૃપસ્તમાઃ। આક્રમન્તો દિવં ભાભિર્ધર્મેણાવૃત્ય રોદસી
બધા મહાન રાજાઓએ પોતાના રથ ચઢ્યા અને તેજથી ભરેલા ધર્મથી પૃથ્વી અને આકાશને આવરી લેતાં સ્વર્ગ તરફ ગયા.
અહં મન્યે પૂર્વમેકોઽસ્મિ ગન્તા સખા ચેન્દ્રઃ સર્વથા મે મહાત્મા। કસ્માદેવં શિબિરૌશીનરોઽય- મેકોઽત્યગાત્સર્વવેગેન વાહાન્
મને લાગ્યું કે હું પહેલો જ જઈશ અને મારા મિત્ર મહાત્મા ઇન્દ્ર મારી સાથે રહેશે; પણ ઉશીનરરાજ શિબીએ તો પોતાના ઘોડાઓને પૂરજોશમાં દોડાવીને સૌને પાછળ છોડી દીધા, એવું કેમ?
અદદદ્યાચમાનાય યાવદ્વિત્તમવિન્દત। ઉશીનરસ્ય પુત્રોઽયં તસ્માચ્છ્રેષ્ઠોહિ વઃ શિબિઃ
જે કોઈએ માગ્યું, તેને જેટલું સંપત્તિ મળ્યું તેટલું શિબીએ આપ્યું; એ ઉશીનરનો પુત્ર છે—એટલે તમે સૌમાં શ્રેષ્ઠ શિબી છે.
દાનં તપઃ સંત્યમથાઽપિ ધર્મો હ્રીઃ શ્રીઃ ક્ષમા સૌમ્યમથો વિધિત્સા। રાજન્નેતાન્યપ્રમેયાણિ રાજ્ઞઃ શિબેઃ સ્થિતાન્યપ્રતિમસ્ય બુદ્ધ્યા
દાન, તપ, સત્ય, ધર્મ, લાજ, વૈભવ, ક્ષમા, સૌમ્યતા અને સદ્કાર્યની ઇચ્છા—આ બધાં અનંત ગુણો, રાજા, એ અપૂર્વ બુદ્ધિવાળા શિબીમાં સ્થિર હતા.
એવં વૃત્તો હ્રીનિષેવશ્ચ યસ્મા- ત્તસ્માચ્છિબિરત્યગાદ્વૈ રથેન
શિબીનું વર્તન આવું હતું અને તે હંમેશા લાજાળુ રહ્યો; તેથી જ એ રથ પર ચઢીને અમને પાછળ છોડી ગયો.
પૃચ્છામિ ત્વાં નૃપતે બ્રૂહિ સત્યં કુતશ્ચ કશ્ચાસિ સુતશ્ચ કસ્ય। કૃતં ત્વયા યદ્ધિ ન તસ્ય કર્તા લોકે ત્વદન્યઃ ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણો વા
હું તને પૂછું છું, રાજા, સાચું કહેજે: તું ક્યાંનો છે, કોણ છે અને કોનો પુત્ર છે? તું જે કર્યું એ તો દુનિયામાં બીજો કોઈ ક્ષત્રિય કે બ્રાહ્મણ કરી શક્યો નથી.
યયાતિરસ્મિ નહુષસ્ય પુત્રઃ પૂરોઃ પિતા સાર્વબૌમસ્ત્વિહાસમ્। ગુહ્યં ચાર્થં મામકેભ્યો બ્રવીમિ માતામહોઽહં ભવતાં પ્રકાશમ્
હું યયાતિ છું, નહુષનો પુત્ર, પુરુનો પિતા અને અહીં સર્વ પૃથ્વીનો રાજા; હું તને ખુલ્લેઆમ એક ગુપ્ત વાત કહું છું—હું તારો માતામહ છું.
સર્વામિમાં પૃથિવીં નિર્જિગાય દત્ત્વા પ્રતસ્થે વિપિનં બ્રાહ્મણેભ્યઃ। મેધ્યાનશ્વાનેકશતાન્સુરૂપાં- સ્તદા દેવાઃ પુણ્યભાજો ભવન્તિ
મેં આખી પૃથ્વી જીતીને બ્રાહ્મણોને આપી અને પછી વનમાં ગયો; એકસો ઉત્તમ, શુદ્ધ અને સુંદર ઘોડા પણ આપ્યા—ત્યારે દેવતાઓ પુણ્યના ભાગી બન્યા.
અદામહં પૃથિવીં બ્રાહ્મણેભ્યઃ પૂર્ણામિમામખિલાં વાહનેન। ગોભિઃ સુવર્ણેન ધનૈશ્ચ મુખ્યૈ- સ્તદાઽદદં ગાઃ શથમર્બુદાનિ
મેં આખી પૃથ્વી, ગાયો, સોનુ અને શ્રેષ્ઠ ધનસંપત્તિ સહિત બ્રાહ્મણોને આપી; અને પછી મેં કરોડો ગાયો પણ દાનમાં આપી.
સત્યેન મે દ્યૌશ્ચ વસુન્ધરા ચ તથૈવાગ્નિજ્વર્લતે માનુષેષુ। ન મે વૃથા વ્યાહૃતમેવ વાક્યં સત્યં હિ સન્તઃ પ્રતિપૂજયન્તિ
મારા સત્યના બળે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી, અને માનવોમાં અગ્નિ પણ સ્થિર છે; મેં ક્યારેય ખોટું બોલ્યું નથી, કેમ કે સજ્જન લોકો સત્યને હંમેશા માન આપે છે.
યદષ્ટક પ્રબ્રવીમીહ સત્યં પ્રતર્દનં ચૌષદશ્વિં તથૈવ। સર્વે ચ લોકા મુનયશ્ચ દેવાઃ સત્યેન પૂજ્યા ઇતિ મે મનોગતમ્
અષ્ટક, હું અહીં જે કહું છું એ સત્ય છે, પ્રતિર્દન અને ઉશદશ્વિને પણ એ જ કહું છું; બધા લોક, ઋષિ અને દેવતાઓ સત્યથી પૂજનીય થાય છે—મારી મનમાં એ જ વિશ્વાસ છે.
યો નઃ સ્વર્ગજિતઃ સર્વાન્યથાવૃત્તં નિવેદયેત્। અનસૂયુર્દ્વિજાગ્ર્યેભ્યઃ સ લભેન્નઃ સલોકતામ્
અમારા પૈકી જે કોઈ સ્વર્ગ જીતનાર સાચી વાત સિવાય બીજું કંઈક નિર્દોષપણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને કહેશે, એ અમારો લોક ક્યારેય પામી શકશે નહીં.
એવં રાજા સ મહાત્મા હ્યતીવ સ્વૈર્દૌહિત્રૈસ્તારિતોઽમિત્રસાહ। ત્યક્ત્વા મહીં પરમોદારકર્મા સ્વર્ગં ગતઃ કર્મભિર્વ્યાપ્ય પૃથ્વીમ્
આ રીતે એ મહાત્મા રાજા પોતાના દૌહિત્રો દ્વારા પાર ઉતારાયો, પૃથ્વીનો ત્યાગ કરીને ઉત્તમ કર્મો કર્યા અને પોતાના કર્મોથી પૃથ્વી ભરાઈ ગઈ, પછી સ્વર્ગ પામ્યા.
પુત્રં યયાતેઃ પ્રબૂહિ પૂરું ધર્મભૃતાં વરમ્। આનુપૂર્વ્યેણ યે ચાન્યે પૂરોર્વંશવિવર્ધનાઃ
યયાતિના પુત્ર પુરુ વિશે કહો, જે ધર્મમાં સર્વોત્તમ હતા. અને પછી ક્રમવાર એ બીજા લોકો વિશે પણ કહો, જેમણે પુરુના વંશને વધાર્યો.
વિસ્તરેણ પુનર્બ્રૂહિ દૌષ્યન્તેર્જનમેજયાત્। સંબભૂવ યથા રાજા ભરતો દ્વિજસત્તમ
હવે ફરીથી વિગતે કહો, દૌષ્યંતના પુત્ર જનમેજયમાંથી રાજા ભરત કેવી રીતે જન્મ્યા.
પૂરુર્નૃપતિશાર્દૂલો યથૈવાસ્ય પિતા નૃપ। ધર્મનિત્યઃ સ્થિતો રાજ્યે શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ
પુરુ, રાજાઓમાં વાઘ જેવો, પોતાના પિતાની જેમ જ હતા. તેઓ હંમેશા ધર્મમાં સ્થિર, રાજ્યમાં સ્થાપિત અને પરાક્રમે ઇન્દ્ર સમાન હતા.
પ્રવીરેશ્વરરૌદ્રાશ્વાસ્ત્રયઃ પુત્રા મહારથાઃ। પૂરોઃ પૌષ્ટ્યામજાયન્ત પ્રવીરો વંશકૃત્તતઃ
પુરુને પોતાની રાણી પૌષ્ટ્યા પાસેથી ત્રણ મહાન પુત્રો થયા—પ્રવીર, ઇશ્વર અને રૌદ્રાશ્વ. એ બધા મહાન રથીઓ હતા. એમાંથી પ્રવીર વંશકર્તા બન્યા.
મનસ્યુરભવત્તસ્માચ્છૂરસેનીસુતઃ પ્રભુઃ। પૃથિવ્યાશ્ચતુરન્તાયા ગોપ્તા રાજીવલોચનઃ
પ્રવીરથી શૂરસેનીના પુત્ર મનસ્યુનો જન્મ થયો. મનસ્યુ કમળની આંખો ધરાવતા, ચારે બાજુથી ધરતીના રક્ષક અને શક્તિશાળી હતા.
શક્તઃ સંહનનો વાગ્મી સૌવીરીતનયાસ્ત્રયઃ। મનસ્યોરભવન્પુત્રાઃ શૂરાઃ સર્વે મહારથાઃ
મનસ્યુને સૌવીર રાજાની પુત્રી પાસેથી ત્રણ પુત્રો—શક્ત, સંહનન અને વાગ્મી—થયા. એ બધા શૂરવીર અને મહાન રથીઓ હતા.
અન્વગ્ભાનુપ્રભૃતયો મિશ્રકેશ્યાં મનસ્વિનઃ। રૌદ્રાશ્વસ્ય મહેષ્વાસા દશાપ્સરસિ સૂનવઃ
રૌદ્રાશ્વને અપ્સરા મિશ્રકેશી પાસેથી અન્વગ્ભાનુ વગેરે દસ બુદ્ધિશાળી પુત્રો થયા, જે બધા મહાન ધનુર્ધર હતા.
યજ્વાનો જજ્ઞિરે શૂરાઃ પ્રજાવન્તો બહુશ્રુતાઃ। સર્વે સર્વાસ્ત્રવિદ્વાસઃ સર્વે ધર્મપરાયણાઃ
એ બધા યજ્ઞકર્તા, શૂરવીર, સંતાનવંત, અનેક શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત, સર્વ શસ્ત્રોમાં પારંગત અને ધર્મપ્રેમી હતા.
ઋચેયુરથ કક્ષેયુઃ કૃકણેયુશ્ચ વીર્યવાન્। સ્થણ્ડિલેયુર્વનેયુશ્ચ જલેયુશ્ચ મહાયશાઃ
એમાં ઋચેયુ, કક્ષેયુ, શક્તિશાળી કૃકણેયુ, સ્થંડિલેયુ, વનેયુ અને મહાપ્રસિદ્ધ જલેયુ હતા.
તેજેયુર્બલાવાન્ધીમાન્સત્યેયુશ્ચન્દ્રવિક્રમઃ। ધર્મેયુઃ સન્નતેયુશ્ચ દશમો દેવવિક્રમઃ
તેમાં તેજેયુ, બલવાન અને બુદ્ધિશાળી; સત્યેયુ, ચંદ્ર જેવી વિક્રમવાળા; ધર્મેયુ, સન્નતેયુ અને દસમા દેવવિક્રમ હતા.