સ દૃષ્ટ્વા શિરસા ભક્તં ધ્રિયમાણં મહર્ષિણા । તિષ્ઠતા વાયુભક્ષેણ વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા
ત્યારે, મહર્ષિ વિશ્વામિત્રને માથા પાસે અન્ન પકડીને, હવામાંથી જીવતા જોઈ, ધર્મદેવતાએ એ દૃશ્ય જોયું.
પ્રતિગૃહ્ય તતો ધર્મસ્તથૈવોષ્ણં તથા નવમ્ । ભુક્ત્વા પ્રીતોસ્મિ વિપ્રર્ષે તમુક્ત્વા સ મુનિર્ગતઃ
પછી ધર્મદેવતાએ એ જ ગરમ, તાજું ભોજન લીધું, ખાધું અને કહ્યું, 'હું પ્રસન્ન છું,' અને પછી ચાલ્યા ગયા.
ક્ષત્રભાવાદપગતો બ્રાહ્મણત્વમુપાગતઃ। ધર્મસ્ય વચનાત્પ્રીતો વિશ્વામિત્રસ્તથાઽભવત્
પછી વિશ્વામિત્રે ક્ષત્રિયત્વ છોડીને બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું; એ રીતે ધર્મદેવતાના વચનથી તેઓ પ્રસન્ન થયા.
વિશ્વામિત્રસ્તુ શિષ્યસ્ય ગાલવસ્ય તપસ્વિનઃ । શુશ્રૂષયા ચ ભક્ત્યા ચ પ્રીતિમાનિત્યુવાચ હ
વિશ્વામિત્રજી પોતાના તપસ્વી શિષ્ય ગાલવની ભક્તિ અને સેવા જોઈને પ્રસન્ન થયા અને પ્રેમથી તેને સંબોધન કર્યું.
અનુજ્ઞાતો મયા વત્સ યથેષ્ટં ગચ્છ ગવાલવ। ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચેદં ગાલવો મુનિસત્તમમ્
મારે તને અનુમતિ આપી છે, બાલક, હવે તું ગવાલવ પાસે મનગમતું જઈ શકીશ. એમ કહેતાં ગાલવએ મહાન ઋષિ પાસે જવાબ આપ્યો.
પ્રીતો મધુરયા વાચા વિશ્વામિત્રં મહાદ્યુતિમ્ । દક્ષિણાઃ કાઃ પ્રયચ્છામિ ભવતે ગુરુકર્મણિ
ગાલવએ આનંદથી મીઠા શબ્દોમાં તેજસ્વી વિશ્વામિત્રને કહ્યું: 'ગુરુદક્ષિણામાં હું તમને શું આપું?'
દક્ષિણાભિરુપેતં હિ કર્મ સિદ્ધ્યતિ માનદ। દક્ષિણાનાં હિ દાતા વૈ અપવર્ગેણ યુજ્યતે
કોઈ પણ કાર્ય દક્ષિણાથી પૂર્ણ થાય છે, હે માન આપનારા; દક્ષિણા આપનારને તો મોક્ષ પણ મળે છે.
સ્વર્ગે ક્રતુફલં તદ્ધિ દક્ષિણા શાન્તિરુચ્યતે। કિમાહરામિ ગુર્વર્થં બ્રવીતુ ભગવાનિતિ
સ્વર્ગમાં યજ્ઞનું ફળ પણ દક્ષિણા જ કહેવાય છે, એ જ શાંતિનું કારણ છે; ગુરુ માટે હું શું લાવું, કૃપા કરીને કહો.
સ જાનાનસ્તુ ભગવાન્ખિન્નં શુશ્રૂષણેન વૈ। વિશ્વામિત્રસ્તમસકૃદ્ગચ્છ ગચ્છેત્યચોદયત્
વિશ્વામિત્રે જાણ્યું કે ગાલવ સેવા કરતાં થાકી ગયો છે, તેથી તેણે વારંવાર કહ્યું: 'જઈશ, જઈશ.'
અસકૃદ્ગચ્છગચ્છેતિ વિશ્વામિત્રેણ ભાષિતઃ । કિં દદાનીતિ બહુશો ગાલવઃ પ્રત્યભાષત
વિશ્વામિત્રે ઘણી વખત 'જઈશ, જઈશ' કહ્યું, પણ ગાલવ વારંવાર પૂછતો રહ્યો: 'હું શું આપું?'
નિર્બન્ધતસ્તુ બહુશો ગાલવસ્ય તપસ્વિનઃ। કિંચિદાગતસંરમ્ભો વિશ્વામિત્રોઽબ્રવીદિદમ્
ગાલવ ઋષિએ ઘણીવાર આગ્રહ કર્યો, તો વિશ્વામિત્ર થોડા ક્રોધથી બોલ્યા:
એકતઃશ્યામકર્ણાનાં હયાનાં ચન્દ્રવર્ચસામ્। અષ્ટૌ શતાનિ મે દેહિ ગચ્છ ગાલવ મા ચિરમ્
મને એકસાથે આઠસો કાળી કાનવાળા, ચાંદની જેવાં તેજસ્વી ઘોડાં આપ અને વિલંબ કર્યા વિના જા, ગાલવ.
એવમુક્તસ્તદા તેન વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા। નાસ્તે ન શેતે નાહારં કુરુતે ગાલવસ્તદા
વિશ્વામિત્રના આ શબ્દો સાંભળીને ગાલવએ એ સમયે ન આરામ કર્યો, ન ઊંઘ્યો, ન ખાધું.
ત્વગસ્થિભૂતો હરિણાશ્ચિન્તાશોકપરાયણઃ। શોચમાનોઽતિમાત્રં સ દહ્યમાનશ્ચ મન્યુના । ગાલવો દુઃખિતો દુઃખાદ્વિલલાપ સુયોધન
ગાલવ ચિંતાથી અને દુઃખથી સુકાઈ ગયો, ખૂબ જ દુઃખી થઈને, ક્રોધથી બળતો, એણે રડવું શરૂ કર્યું.
કુતઃ પુષ્ટાનિ મિત્રાણિ કુતોઽર્થાઃ સઞ્ચયઃ કૃતઃ । હયાનાં ચન્દ્રશુભ્રાણાં શતાન્યષ્ટૌ કુતો મમ
મને ક્યાંથી પોષાયેલા મિત્ર મળશે, ક્યાંથી ધન મળશે? ચાંદની જેવાં ઘોડાંના આઠસો જથ્થા મને ક્યાંથી મળે?
કુતો મે ભોજને શ્રદ્ધા સુખશ્રદ્ધા કુતશ્ચ મે। શ્રદ્ધા મે જીવિતસ્યાપિ છિન્ના કિં જીવિતેન મે
મારે ખોરાકમાં શ્રદ્ધા ક્યાં રહી? આનંદ ક્યાં રહ્યો? જીવવા માટેની આશા પણ તૂટી ગઈ છે—હવે જીવવાનો શું અર્થ?
અહં પારે સમુદ્રસ્ય પૃથિવ્યા વા પરં પરાત્। ગત્વાઽઽત્માનં વિમુઞ્ચામિ કિં ફલં જીવિતેન મે
હું સમુદ્રની પાર જાઉં કે ધરતીના અંત સુધી, પણ હવે જીવન છોડીને જશ—મારે જીવવાથી શું લાભ?
અદનસ્યાકૃતાર્થસ્ય ત્યક્તસ્ય વિવિધૈઃ ફલૈઃ । ઋણં ધારયમાણસ્ય કુતઃ સુખમનીહયા
જેને ભોજન નથી, ઈચ્છિત ફળ મળ્યાં નથી, બધા સુખો છૂટી ગયા છે અને દેવામાં ડૂબેલો છે, એના જીવનમાં સુખ ક્યાંથી આવે?
સુહૃદાં હિ ધનં ભુક્ત્વા કૃત્વા પ્રણયમીપ્સિતમ્ । પ્રતિકર્તુમશક્તસ્ય જીવિતાન્મરણં વરમ્
મિત્રોના ધનનો ઉપયોગ કરીને અને તેમની મમતા મેળવી, જો પાછું આપી શકાતું ન હોય તો મૃત્યુ જીવનથી શ્રેષ્ઠ છે.
પ્રતિશ્રુત્ય કરિષ્યેતિ કર્તવ્યં તદકુર્વતઃ । મિથ્યાવચનદગ્ધસ્ય ઇષ્ટાપૂર્તં પ્રણશ્યતિ
'હું કરીશ' એમ વચન આપીને પણ ન કરનાર, ખોટા બોલથી દગ્ધ થનારનું બધું પુણ્ય અને સારા કર્મ નાશ પામે છે.
ન રૂપમનૃતસ્યાસ્તિ નાનૃતસ્યાસ્તિ સન્તતિઃ । નાનૃતસ્યાધિપત્યં ચ કુત એવ ગતિઃ શુભા
મોટે બોલવાથી ન તો સૌંદર્ય મળે, ન સંતાન મળે, ન રાજપદ મળે—તો પછી સુખદ અંત ક્યાંથી મળે?
કુતઃ કૃતઘ્નસ્ય યશઃ કુતઃ સ્થાનં કુતઃ સુખમ્। અશ્રદ્ધેયઃ કૃતઘ્નો હિ કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ
અપારિગ્રાહી માટે ન તો યશ છે, ન સ્થાન, ન સુખ; એવો માનવી વિશ્વાસપાત્ર નથી અને તેના માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.
ન જીવત્યધનઃ પાપઃ કુતઃ પાપસ્ય તન્ત્રણમ્। પાપો ધ્રુવમવાપ્નોતિ વિનાશં નાશયન્કૃતમ્
ધન વિના દુષ્ટ માણસ જીવતો નથી; તો દુષ્ટને કેવી રીતે કોઈ ઉપાય મળે? દુષ્ટ તો નિશ્ચિતપણે વિનાશ પામે છે, અને પોતે કરેલું બધું પણ બગાડી નાખે છે.
સોઽહં પાપઃ કૃતઘ્નસ્ય કૃપણશ્ચાનૃતોઽપિ ચ । ગુરોર્યઃ કૃતકાર્યઃ સંસ્તત્કરોમિ ન ભાષિતમ્
હું દુષ્ટ છું, કરેલા ઉપકારને ભૂલનારો છું, દયનિય છું અને ખોટું બોલનાર પણ છું; ગુરુજી માટે મેં સેવા કરી છે, પણ એ વાત હું કહતો નથી.
સોઽહં પ્રાણાન્વિમોક્ષ્યામિ કૃત્વા યત્નમનુત્તમમ્ । અર્થિતા ન મયા કાચિત્કૃતપૂર્વા દિવૌકસામ્
હવે હું શ્રેષ્ઠ પ્રયત્ન કરીને પોતાનું જીવન ત્યજી દઈશ; સ્વર્ગમાં વસતા દેવતાઓ પાસે મેં ક્યારેય કંઈ માગ્યું નથી.
માનયન્તિ ચ માં સર્વે ત્રિદશા યજ્ઞસંસ્તરે। અહં તુ વિબુધશ્રેષ્ઠં દેવં ત્રિભુવનેશ્વરમ્ । વિષ્ણું ગચ્છામ્યહં કૃષ્ણં ગતિં ગતિમતાં વરમ્
યજ્ઞમાં બધા દેવતાઓ મને માન આપે છે; પણ હું તો ત્રણેય લોકના સ્વામી, વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ, refugesમાં શ્રેષ્ઠ એવા કૃષ્ણ, વિષ્ણુ પાસે જાઉં છું.
ભોગા યસ્માત્પ્રતિષ્ઠન્તે વ્યાપ્ય સર્વાન્સુરાસુરાન્। પ્રણતો દ્રષ્ટુમિચ્છામિ કૃષ્ણં યોગિનમવ્યયમ્
કારણ કે આનંદ-ભોગ તો બધા દેવ અને દાનવોમાં વ્યાપી રહ્યા છે, તેથી હું અવિનાશી, યોગી એવા કૃષ્ણને ભક્તિપૂર્વક મળવા ઈચ્છું છું.
એવમુક્તે સખા તસ્ય ગરુડો વિનતાત્મજઃ । દર્શયામાસ તં પ્રાહ સંહૃષ્ટઃ પ્રિયકામ્યયા
આવું કહેતાં જ, વિનતા પુત્ર ગરુડ એ મિત્ર રૂપે પ્રગટ થયો અને પ્રેમથી ખુશ થઈને તેને સંબોધન કર્યું.
સહૃદ્ભવાન્મમ મતઃ સુહૃદાં ચ મતઃ સુહૃત્। ઈપ્સિતેનાભિલાષેણ યોક્તવ્યો વિભવે સતિ
મિત્ર તો હૃદયથી જન્મે છે અને સારા મિત્રોને પણ મિત્ર માનવામાં આવે છે; જ્યારે સંપત્તિ મળે ત્યારે મનગમતી ઈચ્છા સાથે જોડાવું જોઈએ.
વિભવશ્ચાસ્તિ મે વિપ્ર વાસવાવરજો દ્વિજ । પૂર્વમુક્તસ્ત્વદર્થં ચ કૃતઃ કામશ્ચ તેન મે
મારે પાસે સંપત્તિ છે, હે બ્રાહ્મણ, હું ઇન્દ્રનો નાના ભાઈ છું; પહેલાં કહેલું એ પ્રમાણે, તારા માટે મારી ઈચ્છા પૂરી થઈ છે.