શ્રોતવ્યમપિ પશ્યાપિ સુહૃદાં કુરુનન્દન। ન કર્તવ્યશ્ચ નિર્બન્ધો નિર્બન્ધો હિ સુદારુણઃ
કુરુકુળના આનંદ, સાંભળવું કે જોવું હોય તો પણ, દબાણ કરવું નહીં જોઈએ; કારણ કે દબાણ બહુ કઠોર હોય છે.
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ । યથા નિર્બન્ધતઃ પ્રાપ્તો ગાલવેન પરાજયઃ
આ વિષયમાં એક પ્રાચીન વાર્તા કહે છે—કે કેવી રીતે ગાલવને દબાણના કારણે હાર ભોગવવી પડી.
વિશ્વામિત્રં તપસ્યન્તં ધર્મો જિજ્ઞાસયા પુરા । અભ્યગચ્છત્સ્વયં ભૂત્વા વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ
પહેલાં ધર્મદેવતા, પરીક્ષા લેવા ઇચ્છી, મહર્ષિ વશિષ્ઠનું રૂપ ધારણ કરીને, તપસ્વી વિશ્વામિત્ર પાસે આવ્યા.
સપ્તર્ષીણામન્યતમં વેષમાસ્થાય ભારત। બભુક્ષુઃ ક્ષુધિતો રાજન્નાશ્રમં કૌશિકસ્ય તુ
ભારત, સાત ઋષિઓમાંના એકનું વેશ ધારણ કરીને, ભૂખ્યા અને ખાવાની ઈચ્છા સાથે, તેઓ કૌશિકના આશ્રમમાં ગયા.
વિશ્વામિત્રોઽથ સંભ્રાન્તઃ શ્રપયામાસ વૈ ચરુમ્ । પરમાન્નસ્ય યત્નેન ન ચ તં પ્રત્યપાલયત્
પછી વિશ્વામિત્રજી ઘબડી ગયા અને શ્રેષ્ઠ અન્નથી શ્રેષ્ઠ ભોજન તૈયાર કરવા લાગ્યા, પણ એ ભોજન તેમને આપી શક્યા નહીં.
અન્નં તેન યદા ભુક્તમન્યૈર્દત્તં તપસ્વિભિઃ । અથ ગૃહ્ણાન્નમત્યુષ્ણં વિશ્વામિત્રોઽપ્યુપાગમત્
જ્યારે એ અન્ન બીજા તપસ્વીઓએ ખાધું, જેમને એ અન્ન આપ્યું હતું, ત્યારે વિશ્વામિત્ર પણ બાકી રહેલું, ખૂબ જ ગરમ અન્ન લેવા ગયા.
ભુક્તં મે તિષ્ઠ તાવત્ત્વમિત્યુક્ત્વા ભગવાન્યયૌ । વિશ્વામિત્રસ્તતો રાજન્સ્થિત એવ મહાદ્યુતિઃ
ભગવાને કહ્યું, 'હું ખાઈ લીધો, તું અહીં ઊભો રહેજે,' અને ચાલ્યા ગયા; વિશ્વામિત્ર મહાતેજસ્વી ત્યાં જ ઊભા રહ્યા.
ભક્તં પ્રગૃહ્ય મૂર્ધ્ના વૈ બાહુભ્યાં સંશિતવ્રતઃ । સ્થિતઃ સ્થાણુરિવાભ્યાશે નિશ્ચેષ્ટો મારુતાશનઃ
મજબૂત સંકલ્પ સાથે, હાથમાં ભોજન લઈને, માથા પાસે રાખીને, હવામાંથી જ જીવતા, વિશ્વામિત્રજી એકદમ સ્થિર ઊભા રહ્યા.
તસ્ય શુશ્રૂષણે યત્નમકરોદ્ગાલવો મુનિઃ । ગૌરવાદ્બહુમાનાચ્ચ હાર્દેન પ્રિયકામ્યયા
ગાલવ મુનિએ માન, આદર અને હૃદયપૂર્વકના પ્રેમથી, તેમની સેવા કરવા માટે પૂરો પ્રયત્ન કર્યો.
અથ વર્ષશતે પૂર્ણે ધર્મઃ પુનરુપાગમત્। વાસિષ્ઠં વેષમાસ્થાય કૌશિકં ભોજનેપ્સયા
પછી, જ્યારે સો વર્ષ પૂરા થયા, ધર્મદેવતા ફરી વશિષ્ઠનું રૂપ ધારણ કરીને, કૌશિક પાસે ભોજન માગવા આવ્યા.
સ દૃષ્ટ્વા શિરસા ભક્તં ધ્રિયમાણં મહર્ષિણા । તિષ્ઠતા વાયુભક્ષેણ વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા
ત્યારે, મહર્ષિ વિશ્વામિત્રને માથા પાસે અન્ન પકડીને, હવામાંથી જીવતા જોઈ, ધર્મદેવતાએ એ દૃશ્ય જોયું.
પ્રતિગૃહ્ય તતો ધર્મસ્તથૈવોષ્ણં તથા નવમ્ । ભુક્ત્વા પ્રીતોસ્મિ વિપ્રર્ષે તમુક્ત્વા સ મુનિર્ગતઃ
પછી ધર્મદેવતાએ એ જ ગરમ, તાજું ભોજન લીધું, ખાધું અને કહ્યું, 'હું પ્રસન્ન છું,' અને પછી ચાલ્યા ગયા.
ક્ષત્રભાવાદપગતો બ્રાહ્મણત્વમુપાગતઃ। ધર્મસ્ય વચનાત્પ્રીતો વિશ્વામિત્રસ્તથાઽભવત્
પછી વિશ્વામિત્રે ક્ષત્રિયત્વ છોડીને બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું; એ રીતે ધર્મદેવતાના વચનથી તેઓ પ્રસન્ન થયા.
વિશ્વામિત્રસ્તુ શિષ્યસ્ય ગાલવસ્ય તપસ્વિનઃ । શુશ્રૂષયા ચ ભક્ત્યા ચ પ્રીતિમાનિત્યુવાચ હ
વિશ્વામિત્રજી પોતાના તપસ્વી શિષ્ય ગાલવની ભક્તિ અને સેવા જોઈને પ્રસન્ન થયા અને પ્રેમથી તેને સંબોધન કર્યું.
અનુજ્ઞાતો મયા વત્સ યથેષ્ટં ગચ્છ ગવાલવ। ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચેદં ગાલવો મુનિસત્તમમ્
મારે તને અનુમતિ આપી છે, બાલક, હવે તું ગવાલવ પાસે મનગમતું જઈ શકીશ. એમ કહેતાં ગાલવએ મહાન ઋષિ પાસે જવાબ આપ્યો.
પ્રીતો મધુરયા વાચા વિશ્વામિત્રં મહાદ્યુતિમ્ । દક્ષિણાઃ કાઃ પ્રયચ્છામિ ભવતે ગુરુકર્મણિ
ગાલવએ આનંદથી મીઠા શબ્દોમાં તેજસ્વી વિશ્વામિત્રને કહ્યું: 'ગુરુદક્ષિણામાં હું તમને શું આપું?'
દક્ષિણાભિરુપેતં હિ કર્મ સિદ્ધ્યતિ માનદ। દક્ષિણાનાં હિ દાતા વૈ અપવર્ગેણ યુજ્યતે
કોઈ પણ કાર્ય દક્ષિણાથી પૂર્ણ થાય છે, હે માન આપનારા; દક્ષિણા આપનારને તો મોક્ષ પણ મળે છે.
સ્વર્ગે ક્રતુફલં તદ્ધિ દક્ષિણા શાન્તિરુચ્યતે। કિમાહરામિ ગુર્વર્થં બ્રવીતુ ભગવાનિતિ
સ્વર્ગમાં યજ્ઞનું ફળ પણ દક્ષિણા જ કહેવાય છે, એ જ શાંતિનું કારણ છે; ગુરુ માટે હું શું લાવું, કૃપા કરીને કહો.
સ જાનાનસ્તુ ભગવાન્ખિન્નં શુશ્રૂષણેન વૈ। વિશ્વામિત્રસ્તમસકૃદ્ગચ્છ ગચ્છેત્યચોદયત્
વિશ્વામિત્રે જાણ્યું કે ગાલવ સેવા કરતાં થાકી ગયો છે, તેથી તેણે વારંવાર કહ્યું: 'જઈશ, જઈશ.'
અસકૃદ્ગચ્છગચ્છેતિ વિશ્વામિત્રેણ ભાષિતઃ । કિં દદાનીતિ બહુશો ગાલવઃ પ્રત્યભાષત
વિશ્વામિત્રે ઘણી વખત 'જઈશ, જઈશ' કહ્યું, પણ ગાલવ વારંવાર પૂછતો રહ્યો: 'હું શું આપું?'
નિર્બન્ધતસ્તુ બહુશો ગાલવસ્ય તપસ્વિનઃ। કિંચિદાગતસંરમ્ભો વિશ્વામિત્રોઽબ્રવીદિદમ્
ગાલવ ઋષિએ ઘણીવાર આગ્રહ કર્યો, તો વિશ્વામિત્ર થોડા ક્રોધથી બોલ્યા:
એકતઃશ્યામકર્ણાનાં હયાનાં ચન્દ્રવર્ચસામ્। અષ્ટૌ શતાનિ મે દેહિ ગચ્છ ગાલવ મા ચિરમ્
મને એકસાથે આઠસો કાળી કાનવાળા, ચાંદની જેવાં તેજસ્વી ઘોડાં આપ અને વિલંબ કર્યા વિના જા, ગાલવ.
એવમુક્તસ્તદા તેન વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા। નાસ્તે ન શેતે નાહારં કુરુતે ગાલવસ્તદા
વિશ્વામિત્રના આ શબ્દો સાંભળીને ગાલવએ એ સમયે ન આરામ કર્યો, ન ઊંઘ્યો, ન ખાધું.
ત્વગસ્થિભૂતો હરિણાશ્ચિન્તાશોકપરાયણઃ। શોચમાનોઽતિમાત્રં સ દહ્યમાનશ્ચ મન્યુના । ગાલવો દુઃખિતો દુઃખાદ્વિલલાપ સુયોધન
ગાલવ ચિંતાથી અને દુઃખથી સુકાઈ ગયો, ખૂબ જ દુઃખી થઈને, ક્રોધથી બળતો, એણે રડવું શરૂ કર્યું.
કુતઃ પુષ્ટાનિ મિત્રાણિ કુતોઽર્થાઃ સઞ્ચયઃ કૃતઃ । હયાનાં ચન્દ્રશુભ્રાણાં શતાન્યષ્ટૌ કુતો મમ
મને ક્યાંથી પોષાયેલા મિત્ર મળશે, ક્યાંથી ધન મળશે? ચાંદની જેવાં ઘોડાંના આઠસો જથ્થા મને ક્યાંથી મળે?
કુતો મે ભોજને શ્રદ્ધા સુખશ્રદ્ધા કુતશ્ચ મે। શ્રદ્ધા મે જીવિતસ્યાપિ છિન્ના કિં જીવિતેન મે
મારે ખોરાકમાં શ્રદ્ધા ક્યાં રહી? આનંદ ક્યાં રહ્યો? જીવવા માટેની આશા પણ તૂટી ગઈ છે—હવે જીવવાનો શું અર્થ?
અહં પારે સમુદ્રસ્ય પૃથિવ્યા વા પરં પરાત્। ગત્વાઽઽત્માનં વિમુઞ્ચામિ કિં ફલં જીવિતેન મે
હું સમુદ્રની પાર જાઉં કે ધરતીના અંત સુધી, પણ હવે જીવન છોડીને જશ—મારે જીવવાથી શું લાભ?
અદનસ્યાકૃતાર્થસ્ય ત્યક્તસ્ય વિવિધૈઃ ફલૈઃ । ઋણં ધારયમાણસ્ય કુતઃ સુખમનીહયા
જેને ભોજન નથી, ઈચ્છિત ફળ મળ્યાં નથી, બધા સુખો છૂટી ગયા છે અને દેવામાં ડૂબેલો છે, એના જીવનમાં સુખ ક્યાંથી આવે?
સુહૃદાં હિ ધનં ભુક્ત્વા કૃત્વા પ્રણયમીપ્સિતમ્ । પ્રતિકર્તુમશક્તસ્ય જીવિતાન્મરણં વરમ્
મિત્રોના ધનનો ઉપયોગ કરીને અને તેમની મમતા મેળવી, જો પાછું આપી શકાતું ન હોય તો મૃત્યુ જીવનથી શ્રેષ્ઠ છે.
પ્રતિશ્રુત્ય કરિષ્યેતિ કર્તવ્યં તદકુર્વતઃ । મિથ્યાવચનદગ્ધસ્ય ઇષ્ટાપૂર્તં પ્રણશ્યતિ
'હું કરીશ' એમ વચન આપીને પણ ન કરનાર, ખોટા બોલથી દગ્ધ થનારનું બધું પુણ્ય અને સારા કર્મ નાશ પામે છે.