પ્રત્યક્ષદર્શી સર્વસ્ય નારદોઽયં મહાતપાઃ । માહાત્મ્યસ્ય તદા વિષ્ણોઃ સોઽયં ચક્રગદાધરઃ
આ નારદ મહાત્મા, સર્વજ્ઞાની અને સર્વેના સાક્ષી, વિષ્ણુના મહિમાને પોતાના નેત્રે જોયા છે—એ જ ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર છે.
દુર્યોધનસ્તુ તચ્છ્રુત્વા નિશ્વસન્ભૃકુટીમુખઃ। રાધેયમભિસંપ્રેક્ષ્ય જહાસ સ્વનવત્તદા
પણ દુર્યોધન એ સાંભળી, ઊંડો શ્વાસ લીધો, ભ્રૂકુટિ ચઢાવી, રાધેયા તરફ જોઈને એ સમયે જોરથી હસ્યો.
કદર્થીકૃત્ય તદ્વાક્યમૃષેઃ કણ્વસ્ય દુર્મતિઃ । ઊરું ગજકરાકારં તાડયન્નિદમબ્રવીત્
મૂર્ખ દુર્યોધને કણ્વ ઋષિના શબ્દો અવગણ્યા અને પોતાનો હાથીની સુંડ જેવો જાંઘે ચોટ મારીને કહ્યું:
યથૈવેશ્વરસૃષ્ટોઽસ્મિ યદ્ભાવિ યા ચ મે ગતિઃ। તથા મહર્ષે વર્તામિ કિં પ્રલાપઃ કરિષ્યતિ
જેમ ભગવાને મને બનાવ્યો, જેવું ભાગ્ય લખાયું છે અને મારી જે ગતિ છે, એ પ્રમાણે હું વર્તું છું, મહર્ષિ. તમારી વાતો શું બદલી શકે?
તતઃ કણ્વોઽબ્રવીત્ક્રુદ્ધો દુર્યોધનમપણ્ડિતમ્ । યસ્માદૂકં તાડયસિ ઊરૌ મૃત્યુર્ભવિષ્યતિ
પછી કણ્વ ઋષિ ગુસ્સે થઈને મૂર્ખ દુર્યોધનને કહ્યું: 'જેમ તું પોતાની જાંઘે માર્યો છે, એ જાંઘે તારો મૃત્યુ આવશે.'
અનર્થે જાતિનિર્બન્ધં પરાર્થે લોભમોહિતમ્। અનાર્યકેષ્વભિરતં મરણે કૃતનિશ્ચયમ્
અનર્થમાં જકડાયેલો, પરના માટે લોભ અને મોહમાં ફસાયેલો, અધર્મમાં રુચિ ધરાવતો અને મૃત્યુ માટે નક્કી થયેલો,
જ્ઞાતીનાં દુઃખકર્તારં બન્ધૂનાં શોકવર્ધનમ્ । સુહૃદાં ક્લેશદાતારં દ્વિષતાં હર્ષવર્ધનમ્
જે પોતાના જ જાતિજનને દુઃખ આપે છે, સગાંઓનું શોક વધારશે, મિત્રોનું મન દુઃખાવે છે અને દુશ્મનોને આનંદ આપે છે—
કથં નૈનં વિમાર્ગસ્થં વારયન્તીહ બાન્ધવાઃ। સૌહૃદાદ્વા સુહૃત્સ્નિગ્ધો ભગવાન્વા પિતામહઃ
પછી એવા માર્ગભ્રષ્ટને તેના સગાંઓ કેમ રોકતા નથી? શું મિત્રતા કે સ્નેહથી, કે પછી પિતામહનો દયાળુ સ્વભાવ જોઈને?
ઉક્તં ભગવતા વાક્યમુક્તં ભીષ્મેણ યત્ક્ષમમ્। ઉક્તં બહુવિધં ચૈવ નારદેનાપિ તચ્છૃણુ
ભગવાને જે વાત કહી, ભીષ્મપિતામહે યોગ્ય જે કહ્યું, અને નારદજીના અનેક ઉપદેશ—આ બધું ધ્યાનથી સાંભળ.
દુર્લભો વૈ સુહૃચ્છ્રોતા દુર્લભશ્ચ હિતઃ સુહૃત્। તિષ્ઠતે હિ સુહ્યદ્યત્ર ન બન્ધુસ્તત્ર તિષ્ઠતે
સાચો મિત્ર, જે સારો ઉપદેશ આપે, બહુ દુર્લભ છે; અને હિતેચ્છુ મિત્ર પણ દુર્લભ છે. જ્યાં સાચો મિત્ર ઊભો હોય, ત્યાં સગો ટકતો નથી.
શ્રોતવ્યમપિ પશ્યાપિ સુહૃદાં કુરુનન્દન। ન કર્તવ્યશ્ચ નિર્બન્ધો નિર્બન્ધો હિ સુદારુણઃ
કુરુકુળના આનંદ, સાંભળવું કે જોવું હોય તો પણ, દબાણ કરવું નહીં જોઈએ; કારણ કે દબાણ બહુ કઠોર હોય છે.
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ । યથા નિર્બન્ધતઃ પ્રાપ્તો ગાલવેન પરાજયઃ
આ વિષયમાં એક પ્રાચીન વાર્તા કહે છે—કે કેવી રીતે ગાલવને દબાણના કારણે હાર ભોગવવી પડી.
વિશ્વામિત્રં તપસ્યન્તં ધર્મો જિજ્ઞાસયા પુરા । અભ્યગચ્છત્સ્વયં ભૂત્વા વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ
પહેલાં ધર્મદેવતા, પરીક્ષા લેવા ઇચ્છી, મહર્ષિ વશિષ્ઠનું રૂપ ધારણ કરીને, તપસ્વી વિશ્વામિત્ર પાસે આવ્યા.
સપ્તર્ષીણામન્યતમં વેષમાસ્થાય ભારત। બભુક્ષુઃ ક્ષુધિતો રાજન્નાશ્રમં કૌશિકસ્ય તુ
ભારત, સાત ઋષિઓમાંના એકનું વેશ ધારણ કરીને, ભૂખ્યા અને ખાવાની ઈચ્છા સાથે, તેઓ કૌશિકના આશ્રમમાં ગયા.
વિશ્વામિત્રોઽથ સંભ્રાન્તઃ શ્રપયામાસ વૈ ચરુમ્ । પરમાન્નસ્ય યત્નેન ન ચ તં પ્રત્યપાલયત્
પછી વિશ્વામિત્રજી ઘબડી ગયા અને શ્રેષ્ઠ અન્નથી શ્રેષ્ઠ ભોજન તૈયાર કરવા લાગ્યા, પણ એ ભોજન તેમને આપી શક્યા નહીં.
અન્નં તેન યદા ભુક્તમન્યૈર્દત્તં તપસ્વિભિઃ । અથ ગૃહ્ણાન્નમત્યુષ્ણં વિશ્વામિત્રોઽપ્યુપાગમત્
જ્યારે એ અન્ન બીજા તપસ્વીઓએ ખાધું, જેમને એ અન્ન આપ્યું હતું, ત્યારે વિશ્વામિત્ર પણ બાકી રહેલું, ખૂબ જ ગરમ અન્ન લેવા ગયા.
ભુક્તં મે તિષ્ઠ તાવત્ત્વમિત્યુક્ત્વા ભગવાન્યયૌ । વિશ્વામિત્રસ્તતો રાજન્સ્થિત એવ મહાદ્યુતિઃ
ભગવાને કહ્યું, 'હું ખાઈ લીધો, તું અહીં ઊભો રહેજે,' અને ચાલ્યા ગયા; વિશ્વામિત્ર મહાતેજસ્વી ત્યાં જ ઊભા રહ્યા.
ભક્તં પ્રગૃહ્ય મૂર્ધ્ના વૈ બાહુભ્યાં સંશિતવ્રતઃ । સ્થિતઃ સ્થાણુરિવાભ્યાશે નિશ્ચેષ્ટો મારુતાશનઃ
મજબૂત સંકલ્પ સાથે, હાથમાં ભોજન લઈને, માથા પાસે રાખીને, હવામાંથી જ જીવતા, વિશ્વામિત્રજી એકદમ સ્થિર ઊભા રહ્યા.
તસ્ય શુશ્રૂષણે યત્નમકરોદ્ગાલવો મુનિઃ । ગૌરવાદ્બહુમાનાચ્ચ હાર્દેન પ્રિયકામ્યયા
ગાલવ મુનિએ માન, આદર અને હૃદયપૂર્વકના પ્રેમથી, તેમની સેવા કરવા માટે પૂરો પ્રયત્ન કર્યો.
અથ વર્ષશતે પૂર્ણે ધર્મઃ પુનરુપાગમત્। વાસિષ્ઠં વેષમાસ્થાય કૌશિકં ભોજનેપ્સયા
પછી, જ્યારે સો વર્ષ પૂરા થયા, ધર્મદેવતા ફરી વશિષ્ઠનું રૂપ ધારણ કરીને, કૌશિક પાસે ભોજન માગવા આવ્યા.
સ દૃષ્ટ્વા શિરસા ભક્તં ધ્રિયમાણં મહર્ષિણા । તિષ્ઠતા વાયુભક્ષેણ વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા
ત્યારે, મહર્ષિ વિશ્વામિત્રને માથા પાસે અન્ન પકડીને, હવામાંથી જીવતા જોઈ, ધર્મદેવતાએ એ દૃશ્ય જોયું.
પ્રતિગૃહ્ય તતો ધર્મસ્તથૈવોષ્ણં તથા નવમ્ । ભુક્ત્વા પ્રીતોસ્મિ વિપ્રર્ષે તમુક્ત્વા સ મુનિર્ગતઃ
પછી ધર્મદેવતાએ એ જ ગરમ, તાજું ભોજન લીધું, ખાધું અને કહ્યું, 'હું પ્રસન્ન છું,' અને પછી ચાલ્યા ગયા.
ક્ષત્રભાવાદપગતો બ્રાહ્મણત્વમુપાગતઃ। ધર્મસ્ય વચનાત્પ્રીતો વિશ્વામિત્રસ્તથાઽભવત્
પછી વિશ્વામિત્રે ક્ષત્રિયત્વ છોડીને બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું; એ રીતે ધર્મદેવતાના વચનથી તેઓ પ્રસન્ન થયા.
વિશ્વામિત્રસ્તુ શિષ્યસ્ય ગાલવસ્ય તપસ્વિનઃ । શુશ્રૂષયા ચ ભક્ત્યા ચ પ્રીતિમાનિત્યુવાચ હ
વિશ્વામિત્રજી પોતાના તપસ્વી શિષ્ય ગાલવની ભક્તિ અને સેવા જોઈને પ્રસન્ન થયા અને પ્રેમથી તેને સંબોધન કર્યું.
અનુજ્ઞાતો મયા વત્સ યથેષ્ટં ગચ્છ ગવાલવ। ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચેદં ગાલવો મુનિસત્તમમ્
મારે તને અનુમતિ આપી છે, બાલક, હવે તું ગવાલવ પાસે મનગમતું જઈ શકીશ. એમ કહેતાં ગાલવએ મહાન ઋષિ પાસે જવાબ આપ્યો.
પ્રીતો મધુરયા વાચા વિશ્વામિત્રં મહાદ્યુતિમ્ । દક્ષિણાઃ કાઃ પ્રયચ્છામિ ભવતે ગુરુકર્મણિ
ગાલવએ આનંદથી મીઠા શબ્દોમાં તેજસ્વી વિશ્વામિત્રને કહ્યું: 'ગુરુદક્ષિણામાં હું તમને શું આપું?'
દક્ષિણાભિરુપેતં હિ કર્મ સિદ્ધ્યતિ માનદ। દક્ષિણાનાં હિ દાતા વૈ અપવર્ગેણ યુજ્યતે
કોઈ પણ કાર્ય દક્ષિણાથી પૂર્ણ થાય છે, હે માન આપનારા; દક્ષિણા આપનારને તો મોક્ષ પણ મળે છે.
સ્વર્ગે ક્રતુફલં તદ્ધિ દક્ષિણા શાન્તિરુચ્યતે। કિમાહરામિ ગુર્વર્થં બ્રવીતુ ભગવાનિતિ
સ્વર્ગમાં યજ્ઞનું ફળ પણ દક્ષિણા જ કહેવાય છે, એ જ શાંતિનું કારણ છે; ગુરુ માટે હું શું લાવું, કૃપા કરીને કહો.
સ જાનાનસ્તુ ભગવાન્ખિન્નં શુશ્રૂષણેન વૈ। વિશ્વામિત્રસ્તમસકૃદ્ગચ્છ ગચ્છેત્યચોદયત્
વિશ્વામિત્રે જાણ્યું કે ગાલવ સેવા કરતાં થાકી ગયો છે, તેથી તેણે વારંવાર કહ્યું: 'જઈશ, જઈશ.'
અસકૃદ્ગચ્છગચ્છેતિ વિશ્વામિત્રેણ ભાષિતઃ । કિં દદાનીતિ બહુશો ગાલવઃ પ્રત્યભાષત
વિશ્વામિત્રે ઘણી વખત 'જઈશ, જઈશ' કહ્યું, પણ ગાલવ વારંવાર પૂછતો રહ્યો: 'હું શું આપું?'