સોઽહં પક્ષૈકદેશેન વહામિ ત્વાં ગતક્લમઃ । વિમૃશ ત્વં શનૈસ્તાત કોઽન્વત્ર બલવાનિતિ
છતાં પણ, હું તો ફક્ત મારા એક પાંખના ભાગથી તને થાક વિના વહેંચું છું; હવે તું જ વિચારીને કહેજે, અહીં સાચો શક્તિશાળી કોણ છે.
સ તસ્ય વચનં શ્રુત્વા ખગસ્યોદર્કદારુણમ્। અક્ષોભ્યં ક્ષોભયંસ્તાર્ક્ષ્યમુવાચ રથચક્રભૃત્
આકાશમાં વિહરનારા તારા કઠોર અને અડગ વચન સાંભળીને રથના ચક્ર ધારકએ તાર્ખ્યને ઉશ્કેરતા કહ્યું.
ગરુત્મન્મન્યસેત્માનં બલવન્તં સુદુર્બલમ્ । અલમસ્મત્સમક્ષં તે સ્તોતુમાત્માનમણ્ડજ
હે ગરુડ, તું પોતાને શક્તિશાળી માને છે, પણ વાસ્તવમાં તું બહુ નબળો છે; હવે અમારી સામે તારી જ વખાણ કરવી પૂરતી છે, હે અંડજ.
ત્રૈલોક્યમપિ મે કૃત્સ્નમશક્તં દેહધારણે। અહમેવાત્મનાત્માનં વહામિ ત્વાં ચ ધારયે
આખા ત્રણે લોક પણ મારા શરીરનું ભારણ સહન કરી શકતા નથી; હું તો મારી પોતાની શક્તિએ પોતાને અને તને પણ સહન કરું છું.
ન ત્વં વહસિ માં દોર્ભ્યાં મોઘં તવ વિકત્થનમ્ ।' ઇમં તાવન્મમૈકં ત્વં બાહું સવ્યેતરં વહ। યદ્યેનં ધારયસ્યેકં સફલં તે વિકત્થિતમ્
તું મને હાથથી વહેંચતો નથી, તારી ડંકો મારવી વ્યર્થ છે; હવે તું મારા એક જ હાથને, જમણા કે ડાબા, ઉઠાવી બતાવ; જો એ પણ તું સહન કરી શકે તો તારી ડંકો સાચી ગણાશે.
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાંસ્તસ્ય સ્કન્ધે બાહું સમાસજત્ । `આરોપિતં સમુદ્વોઢું ભારં તં નાશકદ્બલાત્ ।' નિપપાત સ ભારાર્તો વિહલો નષ્ટચેતનઃ
આ રીતે કહીને ભગવાને પોતાનો હાથ ગરુડના ખભા પર મૂક્યો; પણ એ હાથ મૂકતાં જ ગરુડ એ ભાર ઉઠાવી શક્યો નહીં. ભારે દુઃખથી તે પડી ગયો અને અચેતન થઈ ગયો.
યાવાન્હિ ભારઃ કૃત્સ્નાયાઃ પૃથિવ્યાઃ પર્વતૈઃ સહ । એકસ્યા દેહશાખાયાસ્તાવદ્ભારમમન્યત
જેમ આખી ધરતી અને તેના પર્વતોનો ભાર એક ડાળ પર આવી ગયો હોય, એમ એના શરીરના એક ભાગ પર એવો ભાર લાગ્યો.
ન ત્વેનં પીડયામાસ બલેન બલવત્તરઃ। તતો હિ જીવિતં તસ્ય ન વ્યનીનશદચ્યુતઃ
છતાં પણ, વધુ શક્તિશાળી હોવા છતાં, તેણે પોતાની શક્તિથી તેને દબાવ્યો નહીં; એટલે અચ્યૂતના કારણે ગરુડનું જીવન નાશ પામ્યું નહીં.
વ્યાત્તાસ્યઃ સ્રસ્તકાયશ્ચ વિચેતા વિહ્વલઃ ખગઃ । મુમોચ પત્રાણિ તદા ગુરુભારપ્રપીડિતઃ
મોઢું ખુલ્લું, શરીર ઢીલું, મન ગૂંચવાયેલું અને દુઃખી, એ પંખીએ ભારે ભારથી પીડાઈને પોતાના પાંખો છોડી દીધા.
સ વિષ્ણું શિરસા પક્ષી પ્રણમ્ય વિનતાસુતઃ। વિચેતા વિહ્વલો દીનઃ કિંચિદ્વચનમબ્રવીત્
વિનતા પુત્ર એ પંખીએ, શિર્ષ નમાવીને વિષ્ણુને વંદન કર્યું. એ સમયે તે ગૂંચવાયેલો, વ્યાકુળ અને દુઃખી હતો, અને થોડાં શબ્દો બોલ્યો.
ભગવઁલ્લોકસારસ્ય સદૃશેન વપુષ્મતા। ભુજેન સ્વૈરમુક્તેન નિષ્પિષ્ટોઽસ્મિ મહીતલે
હે ભગવાન, આપના વિશ્વની જેમ તેજસ્વી અને શક્તિશાળી હાથથી હું જમીન પર દબાઈ ગયો છું.
ક્ષન્તુમર્હસિ મે દેવ વિહ્વલસ્યાલ્પચેતસઃ। બલદાહવિદગ્ધસ્ય પક્ષિણો ધ્વજવાસિનઃ
હે દેવ, હું ગૂંચવાયેલો અને ઓછા બુદ્ધિનો છું, આપની શક્તિની આગથી દાઝાયેલો પંખી છું, આપ મને માફ કરો.
ન હિ જ્ઞાતં બલં દેવ મયા તે પરમ વિભો। તેન મન્યામ્યહં વીર્યમાત્મનો ન સમં પરૈઃ
હે પ્રભુ, આપની મહાન શક્તિ મને ખબર નહોતી, એટલે હું માનતો હતો કે મારી તાકાત બીજાથી વધારે છે.
તતશ્ચક્રે સ ભગવાન્પ્રસાદં વૈ ગરુત્મતઃ। મૈવં ભૂય ઇતિ સ્નેહાત્તદા ચૈનમુવાચ હ
પછી ભગવાને પ્રેમથી વિનતાપુત્ર ગરુડને કૃપા આપી અને કહ્યું: 'આવું ફરી ન થાય.'
પાદાઙ્ગુષ્ઠેન ચિક્ષેપ સુમુખં ગરુડોરસિ। તતઃ પ્રભૃતિ રાજેન્દ્ર સહસર્પેણ વર્તતે
ભગવાને પોતાના પગરખાંના અંગૂઠાથી ગરુડના છાતી પર સ્પર્શ કર્યો. ત્યારથી, હે રાજા, ગરુડ સાપ સાથે રહે છે.
એવં વિષ્ણુબલાક્રાન્તો ગર્વનાશમુપાગતઃ। ગરુડો બલવાન્રાજન્વૈનતેયો મહાયશાઃ
આ રીતે, વિષ્ણુની શક્તિથી દબાઈને, વિખ્યાત અને શક્તિશાળી વિનતાપુત્ર ગરુડનો અહંકાર નાશ પામ્યો.
તથા ત્વમપિ ગાન્ધારે યાવત્પાણ્ડુસુતાન્રણે। નાસાદયસિ તાન્વીરાંસ્તાવજ્જીવસિ પુત્રક
એ જ રીતે, હે ગાંધારના રાજકુમાર, જ્યાં સુધી તું યુદ્ધમાં પાંડુપુત્રોને મળતો નથી, ત્યાં સુધી તું જીવતો રહેશે, બેટા.
ભીમઃ પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠો વાયુપુત્રો મહાબલઃ । ધનઞ્જયશ્ચેન્દ્રસુતો ન હન્યાતાં તુ કં રણે
ભીમ, પ્રહારમાં શ્રેષ્ઠ અને વાયુપુત્ર મહાબલી, તથા ઇન્દ્રપુત્ર ધનંજય—યુદ્ધમાં એ બંને કોઈને પણ મારી શકશે નહીં.
વિષ્ણુર્વાયુશ્ચ શક્રશ્ચ ધર્મસ્તૌ ચાશ્વિનાવુભૌ । એતે દેવાસ્ત્વયા કેન હેતુના વીક્ષિતું ક્ષમાઃ
વિષ્ણુ, વાયુ, શક્ર, ધર્મ અને બંને અશ્વિનીકુમાર—તારા દ્વારા આવા દેવોને સામનો કરવાનો કોઈ કારણ બની શકે?
તદલં તે વિરોધેન શમં ગચ્છ નૃપાત્મજ । વાસુદેવેન તીર્થેન કુલં રક્ષિતુમર્હસિ
આપનો વિરોધ હવે પૂરતો થયો, શાંતિ મેળવો, હે રાજકુમાર. વાસુદેવને આશ્રય માનો અને પોતાનું કુળ બચાવો.
પ્રત્યક્ષદર્શી સર્વસ્ય નારદોઽયં મહાતપાઃ । માહાત્મ્યસ્ય તદા વિષ્ણોઃ સોઽયં ચક્રગદાધરઃ
આ નારદ મહાત્મા, સર્વજ્ઞાની અને સર્વેના સાક્ષી, વિષ્ણુના મહિમાને પોતાના નેત્રે જોયા છે—એ જ ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર છે.
દુર્યોધનસ્તુ તચ્છ્રુત્વા નિશ્વસન્ભૃકુટીમુખઃ। રાધેયમભિસંપ્રેક્ષ્ય જહાસ સ્વનવત્તદા
પણ દુર્યોધન એ સાંભળી, ઊંડો શ્વાસ લીધો, ભ્રૂકુટિ ચઢાવી, રાધેયા તરફ જોઈને એ સમયે જોરથી હસ્યો.
કદર્થીકૃત્ય તદ્વાક્યમૃષેઃ કણ્વસ્ય દુર્મતિઃ । ઊરું ગજકરાકારં તાડયન્નિદમબ્રવીત્
મૂર્ખ દુર્યોધને કણ્વ ઋષિના શબ્દો અવગણ્યા અને પોતાનો હાથીની સુંડ જેવો જાંઘે ચોટ મારીને કહ્યું:
યથૈવેશ્વરસૃષ્ટોઽસ્મિ યદ્ભાવિ યા ચ મે ગતિઃ। તથા મહર્ષે વર્તામિ કિં પ્રલાપઃ કરિષ્યતિ
જેમ ભગવાને મને બનાવ્યો, જેવું ભાગ્ય લખાયું છે અને મારી જે ગતિ છે, એ પ્રમાણે હું વર્તું છું, મહર્ષિ. તમારી વાતો શું બદલી શકે?
તતઃ કણ્વોઽબ્રવીત્ક્રુદ્ધો દુર્યોધનમપણ્ડિતમ્ । યસ્માદૂકં તાડયસિ ઊરૌ મૃત્યુર્ભવિષ્યતિ
પછી કણ્વ ઋષિ ગુસ્સે થઈને મૂર્ખ દુર્યોધનને કહ્યું: 'જેમ તું પોતાની જાંઘે માર્યો છે, એ જાંઘે તારો મૃત્યુ આવશે.'
અનર્થે જાતિનિર્બન્ધં પરાર્થે લોભમોહિતમ્। અનાર્યકેષ્વભિરતં મરણે કૃતનિશ્ચયમ્
અનર્થમાં જકડાયેલો, પરના માટે લોભ અને મોહમાં ફસાયેલો, અધર્મમાં રુચિ ધરાવતો અને મૃત્યુ માટે નક્કી થયેલો,
જ્ઞાતીનાં દુઃખકર્તારં બન્ધૂનાં શોકવર્ધનમ્ । સુહૃદાં ક્લેશદાતારં દ્વિષતાં હર્ષવર્ધનમ્
જે પોતાના જ જાતિજનને દુઃખ આપે છે, સગાંઓનું શોક વધારશે, મિત્રોનું મન દુઃખાવે છે અને દુશ્મનોને આનંદ આપે છે—
કથં નૈનં વિમાર્ગસ્થં વારયન્તીહ બાન્ધવાઃ। સૌહૃદાદ્વા સુહૃત્સ્નિગ્ધો ભગવાન્વા પિતામહઃ
પછી એવા માર્ગભ્રષ્ટને તેના સગાંઓ કેમ રોકતા નથી? શું મિત્રતા કે સ્નેહથી, કે પછી પિતામહનો દયાળુ સ્વભાવ જોઈને?
ઉક્તં ભગવતા વાક્યમુક્તં ભીષ્મેણ યત્ક્ષમમ્। ઉક્તં બહુવિધં ચૈવ નારદેનાપિ તચ્છૃણુ
ભગવાને જે વાત કહી, ભીષ્મપિતામહે યોગ્ય જે કહ્યું, અને નારદજીના અનેક ઉપદેશ—આ બધું ધ્યાનથી સાંભળ.
દુર્લભો વૈ સુહૃચ્છ્રોતા દુર્લભશ્ચ હિતઃ સુહૃત્। તિષ્ઠતે હિ સુહ્યદ્યત્ર ન બન્ધુસ્તત્ર તિષ્ઠતે
સાચો મિત્ર, જે સારો ઉપદેશ આપે, બહુ દુર્લભ છે; અને હિતેચ્છુ મિત્ર પણ દુર્લભ છે. જ્યાં સાચો મિત્ર ઊભો હોય, ત્યાં સગો ટકતો નથી.