લબ્ધ્વા વરં તુ સુમુખઃ સુમુખઃ સંબભૂવ હ। કૃતદારો યથાકામં જગામ ચ ગૃહાન્પ્રતિ
વર મળ્યા પછી સુમુખ સાચા અર્થમાં સુમુખ થયો. તેણે મનગમતી પત્ની કરી અને પોતાના ઘરે ગયો.
નારદસ્ત્વાર્યકશ્ચૈવ કૃતકાર્યૌ મુદા યુતૌ । અભિજગ્મતુરભ્યર્ચ્ય દેવરાજં મહાદ્યુતિમ્
નારદ અને આર્યક, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને આનંદથી, તેજસ્વી દેવરાજની પૂજા કરીને પાછા ગયા.
ગરુડસ્તત્ર શુશ્રાવ યથાવૃત્તં મહાબલઃ । આયુઃપ્રદાનં શક્રેણ કૃતં નાગસ્ય ભારત
ત્યાં મહાબળવાન ગરુડએ સાંભળ્યું કે શક્રે એ નાગને આયુષ્ય આપ્યું છે, હે ભારત.
પક્ષવાતેન મહતા રુદ્ધ્વા ત્રિભુવનં ખગઃ। સુપર્ણઃ પરમક્રુદ્ધો વાસવં સમુપાદ્રવત્
પંખોની ભારે પવનથી ત્રણેય લોકને રોકી, સુપર્ણ ખૂબ જ ક્રોધથી વાસવ પાસે દોડી ગયો.
ભગવન્કિમવજ્ઞાનાદ્વૃત્તિઃ પ્રતિહતા મમ। કામકારવરં દત્ત્વા પુનશ્ચલિતવાનસિ
હે ભગવાન, શું અપમાનથી મારી રોજી-રોટી અટકાવી છે? ઇચ્છા પૂરી કરવાનો વર આપ્યા પછી ફરી પાછા ખેંચી લીધો.
નિસર્ગાત્સર્વભૂતાનાં સર્વભૂતેશ્વરેણ મે। આહારો વિહિતો ધાત્રા કિમર્થં વાર્યતે ત્વયા
બધા જીવના સ્વભાવ પ્રમાણે અને સર્વના સ્વામી દ્વારા મારા માટે આહાર નિર્ધારિત થયો છે. તો પછી તમે કેમ રોકો છો?
વૃતશ્ચૈષ મહાનાગઃ સ્થાપિતઃ સમયશ્ચ મે। અનેન ચ મયા દેવ ભર્તવ્યઃ પ્રસવો મહાન્
આ મહાનાગ પસંદ થયો છે અને મારી સાથે સંમતિ પણ થઈ છે. એથી, હે દેવ, મને મોટો વંશ પોષવો છે.
એતસ્મિંસ્તુ તથાભૂતે નાન્યં હિંસિતુમુત્સહે । ક્રીડસે કામકારેણ દેવરાજ યથેચ્છકમ્
આ સ્થિતિમાં હું બીજાને નુકસાન કરી શકતો નથી. હે દેવરાજ, તમે તમારી ઇચ્છા પ્રમાણે રમો છો.
સોઽહં પ્રાણાન્વિમોક્ષ્યામિ તથા પરિજનો મમ। યે ચ ભૃત્યા મમ ગૃહે પ્રીતિમાન્ભવ વાસવ
હવે હું પણ અને મારા પરિવારજનો પણ પ્રાણ ત્યાગી દઈશું. મારા ઘરના બધા ભૃત્યો પણ. હે વાસવ, તું પ્રસન્ન રહેજે.
શ્રુત્વા સુપર્ણવચનં સુમુખો દુર્મુખસ્તદા। ત્યક્ત્વા રૂપં વિવર્ણસ્તુ સર્પરૂપધરોઽભવત્ । ગત્વા વિષ્ણુસમીપં તુ પાદપીઠં સમાશ્લિષત્
સુપર્ણના વચન સાંભળી, સુમુખ અને દુર્મુખે પોતાનું રૂપ છોડી, વાદળી થઈ, સાપનું રૂપ ધારણ કર્યું અને વિષ્ણુ પાસે જઈ, તેમના પાદપીઠને ચુંટી લીધું.
ન મત્કૃતં વૈનતેય ન માં ક્રોદ્ધું ત્વમર્હસિ। દત્તાભયઃ સ સુમુખો વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના । શ્રત્વા પુરન્દરેણોક્તમુવાચ વિનતાસુતઃ
વિનતાના પુત્ર, આ મારાથી થયેલું નથી, અને તું મારા પર ગુસ્સો પણ ન કરવો જોઈએ; તે દયાળુ વ્યક્તિને મહાન વિષ્ણુએ સુરક્ષાનું વચન આપ્યું હતું. પુરંદરે જે કહ્યું તે સાંભળીને વિનતાપુત્રે ઉત્તર આપ્યો.
એતચ્ચૈવાહમર્હામિ ભૂયશ્ચ બલવૃત્રહન્। ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરો યોઽહં પરભૃત્યત્વમાગતઃ
હે વૃત્રને મારનાર, આ પણ હું સહન કરી શકું છું અને વધુ પણ; હું ત્રણે લોકનો સ્વામી છું છતાં આજે બીજાની સેવા કરવા આવ્યો છું.
ત્વયિ તિષ્ઠતિ દેવેશ ન વિષ્ણુઃ કારણં મમ। ત્રૈલોક્યરાજરાજ્યં હિ ત્વયિ વાસવ શાશ્વતમ્
હે દેવોના રાજા, જયાં સુધી તું અહીં છે, ત્યાં સુધી વિષ્ણુ મારા માટે કારણ નથી; ત્રણે લોકનું શાશ્વત રાજપણું તો તારા પર જ આધાર રાખે છે, હે વાસવ.
મમાપિ દક્ષસ્ય સુતા જનની કશ્યપઃ પિતા। અહમત્યુત્સહે લોકાન્સમન્તાદ્વોઢુમોજસા
મારી માતા પણ દક્ષની દીકરી છે અને કશ્યપ મારા પિતા છે; મારી પણ એટલી શક્તિ છે કે હું આખા જગતને સહેજે ઉઠાવી શકું છું.
અસહ્યં સર્વભૂતાનાં મમાપિ વિપુલં બલમ્। મયાઽપિ સુમહત્કર્મ કૃતં દૈતેયવિગ્રહે
મારી શક્તિ બધાં જીવ માટે અસહ્ય અને વિશાળ છે; દૈત્યોથી થયેલા યુદ્ધમાં પણ મેં અનેક મહાન કાર્યો કર્યા છે.
શ્રુતશ્રીઃ શ્રુતસેનશ્ચ વિવસ્વાન્રોચનામુખઃ । પ્રસ્રુતઃ કાલકાક્ષશ્ચ મયાઽપિ દિતિજા હતાઃ
શ્રુતશ્રી, શ્રુતસેન, વિવસ્વાન, રોચનામુખ, પ્રસ્રુત અને કાલકાક્ષ—આ બધા દૈત્યોને પણ મેં જ મારે છે.
યત્તુ ધ્વજસ્થાનગતો યત્નાત્પરિચરામ્યહમ્। વહામિ ચૈવાનુજં તે તેન મામવમન્યસે
હું તારા ધ્વજ પર ઊભો રહીને તને શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવા કરું છું અને તારા નાના ભાઈને પણ વહેંચું છું, એ કારણે તું મને ઓછું ગણે છે.
કોઽન્યો ભારસહો હ્યસ્તિ કોઽન્યોસ્તિ બલવત્તરઃ । મયા યોઽહં વિશિષ્ટઃ સન્વહામીમં સબાન્ધવં
આવો ભાર કોણ ઉઠાવી શકે છે? કે મને કરતાં વધારે શક્તિશાળી બીજું કોણ છે? છતાં હું વિશિષ્ટ હોઈને પણ તેને અને તેના સગાંને વહેંચું છું.
અવજ્ઞાય તુ યત્તેઽહં ભોજનાદ્વ્યપરોપિતઃ । તેન મે ગૌરવં નષ્ટં ત્વત્તશ્ચાસ્માચ્ચ વાસવ
પણ, તું મને અવગણીને ખોરાકથી વંચિત કર્યો છે, એથી મારું માન તારા અને મારા બંને તરફથી ગુમાયું છે, હે વાસવ.
અદિત્યાં ય ઇમે જાતા બલવિક્રમશાલિનઃ । ત્વમેષાં કિલ સર્વેષાં બલેન બલવત્તરઃ
અદિતીના જે સંતાન છે, જે શક્તિશાળી અને પરાક્રમી છે, એમાં તું બધાથી વધારે શક્તિશાળી ગણાય છે.
સોઽહં પક્ષૈકદેશેન વહામિ ત્વાં ગતક્લમઃ । વિમૃશ ત્વં શનૈસ્તાત કોઽન્વત્ર બલવાનિતિ
છતાં પણ, હું તો ફક્ત મારા એક પાંખના ભાગથી તને થાક વિના વહેંચું છું; હવે તું જ વિચારીને કહેજે, અહીં સાચો શક્તિશાળી કોણ છે.
સ તસ્ય વચનં શ્રુત્વા ખગસ્યોદર્કદારુણમ્। અક્ષોભ્યં ક્ષોભયંસ્તાર્ક્ષ્યમુવાચ રથચક્રભૃત્
આકાશમાં વિહરનારા તારા કઠોર અને અડગ વચન સાંભળીને રથના ચક્ર ધારકએ તાર્ખ્યને ઉશ્કેરતા કહ્યું.
ગરુત્મન્મન્યસેત્માનં બલવન્તં સુદુર્બલમ્ । અલમસ્મત્સમક્ષં તે સ્તોતુમાત્માનમણ્ડજ
હે ગરુડ, તું પોતાને શક્તિશાળી માને છે, પણ વાસ્તવમાં તું બહુ નબળો છે; હવે અમારી સામે તારી જ વખાણ કરવી પૂરતી છે, હે અંડજ.
ત્રૈલોક્યમપિ મે કૃત્સ્નમશક્તં દેહધારણે। અહમેવાત્મનાત્માનં વહામિ ત્વાં ચ ધારયે
આખા ત્રણે લોક પણ મારા શરીરનું ભારણ સહન કરી શકતા નથી; હું તો મારી પોતાની શક્તિએ પોતાને અને તને પણ સહન કરું છું.
ન ત્વં વહસિ માં દોર્ભ્યાં મોઘં તવ વિકત્થનમ્ ।' ઇમં તાવન્મમૈકં ત્વં બાહું સવ્યેતરં વહ। યદ્યેનં ધારયસ્યેકં સફલં તે વિકત્થિતમ્
તું મને હાથથી વહેંચતો નથી, તારી ડંકો મારવી વ્યર્થ છે; હવે તું મારા એક જ હાથને, જમણા કે ડાબા, ઉઠાવી બતાવ; જો એ પણ તું સહન કરી શકે તો તારી ડંકો સાચી ગણાશે.
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાંસ્તસ્ય સ્કન્ધે બાહું સમાસજત્ । `આરોપિતં સમુદ્વોઢું ભારં તં નાશકદ્બલાત્ ।' નિપપાત સ ભારાર્તો વિહલો નષ્ટચેતનઃ
આ રીતે કહીને ભગવાને પોતાનો હાથ ગરુડના ખભા પર મૂક્યો; પણ એ હાથ મૂકતાં જ ગરુડ એ ભાર ઉઠાવી શક્યો નહીં. ભારે દુઃખથી તે પડી ગયો અને અચેતન થઈ ગયો.
યાવાન્હિ ભારઃ કૃત્સ્નાયાઃ પૃથિવ્યાઃ પર્વતૈઃ સહ । એકસ્યા દેહશાખાયાસ્તાવદ્ભારમમન્યત
જેમ આખી ધરતી અને તેના પર્વતોનો ભાર એક ડાળ પર આવી ગયો હોય, એમ એના શરીરના એક ભાગ પર એવો ભાર લાગ્યો.
ન ત્વેનં પીડયામાસ બલેન બલવત્તરઃ। તતો હિ જીવિતં તસ્ય ન વ્યનીનશદચ્યુતઃ
છતાં પણ, વધુ શક્તિશાળી હોવા છતાં, તેણે પોતાની શક્તિથી તેને દબાવ્યો નહીં; એટલે અચ્યૂતના કારણે ગરુડનું જીવન નાશ પામ્યું નહીં.
વ્યાત્તાસ્યઃ સ્રસ્તકાયશ્ચ વિચેતા વિહ્વલઃ ખગઃ । મુમોચ પત્રાણિ તદા ગુરુભારપ્રપીડિતઃ
મોઢું ખુલ્લું, શરીર ઢીલું, મન ગૂંચવાયેલું અને દુઃખી, એ પંખીએ ભારે ભારથી પીડાઈને પોતાના પાંખો છોડી દીધા.
સ વિષ્ણું શિરસા પક્ષી પ્રણમ્ય વિનતાસુતઃ। વિચેતા વિહ્વલો દીનઃ કિંચિદ્વચનમબ્રવીત્
વિનતા પુત્ર એ પંખીએ, શિર્ષ નમાવીને વિષ્ણુને વંદન કર્યું. એ સમયે તે ગૂંચવાયેલો, વ્યાકુળ અને દુઃખી હતો, અને થોડાં શબ્દો બોલ્યો.