સર્વકામદુઘા નામ ધેનુર્ધારયતે દિશમ્। ઉત્તરાં માતલે ધર્મ્યાં તથૈલવિલસંશ્રિતામ્
હે માતલિ, સર્વ કામ પૂરા કરતી નામવાળી ધર્મમય અને તેલથી શોભિત ઉત્તર દિશા ગાયે સંભાળી છે.
આસાં ત પયસા મિશ્રં પયો નિર્મથ્ય સાગરે । મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા દેવૈરસુરસંહિતૈઃ
આ બધાની દૂધને મિશ્રિત કરીને, દેવો અને અસુરોએ મળીને મંદર પર્વતને મથાની બનાવીને સાગરમાં દૂધ મથાયું હતું.
અદ્ધૃતા વારુણી લક્ષ્મીરમૃતં ચાપિ માતલે। ઉચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચાશ્વરાજો મણિરત્નં ચ કૌસ્તુભમ્
હે માતલિ, ત્યાંથી વારુણી, લક્ષ્મી અને અમૃત પ્રાપ્ત થયું; ઉચ્છૈ:શ્રવા નામનો ઘોડાનો રાજા અને કૌસ્તુભ મણિ પણ મળ્યા.
સુધાહારેષુ ચ સુધાં સ્વધાભોજિષુ ચ સ્વધામ્। અમૃતં ચામૃતાશેષુ સુરભી ક્ષરતે પયઃ
અમૃતની ધારોમાં અમૃત વહે છે; સ્વધા ભોજન કરનારાઓમાં સ્વધા વહે છે; અને અમર લોકોમાં સૌરભી ગાય દૂધ વહાવે છે.
અત્ર ગાથા પુરા ગીતા રસાતલનિવાસિભિઃ । પૌરાણી શ્રૂયતે લોકે ગીયતે યા મનીષિભિઃ
અહીં પાતાળવાસીઓએ પ્રાચીન સમયમાં એક ગાથા ગાઈ હતી; જે પુરાતન શ્લોક આજેય વિદ્વાનો દ્વારા ગવાય છે.
ન નાગલોકે ન સ્વર્ગે ન વિમાને ત્રિવિષ્ટપે। પરિવાસઃ સુખસ્તાદૃક્ રસાતલતલે યથા
નાગલોકમાં, સ્વર્ગમાં કે ત્રિવિષ્ટપના વિમાનમાં પણ એવા સુખદ વાસ મળતો નથી, જેવો પાતાળમાં મળે છે.
ઇયં ભોગવતી નામ પુરી વાસુકિપાલિતા। યાદૃશી દેવરાજસ્ય પુરી વર્યાઽમરાવતી
આ શહેરનું નામ ભોગવતી છે, જેને વાસુકિ રક્ષે છે; તે દેવરાજની અમરાવતી જેટલું જ ભવ્ય છે.
એષ શેષઃ સ્થિતો નાગો યેનેયં ધાર્યતે સદા। તપસા લોકમુખ્યેન પ્રભાવસહિતા મહી
આ છે શેષ નાગ, જેના દ્વારા આ ધરતી હંમેશા ધારણ થાય છે; તે તપથી શક્તિ પામેલો અને સર્વ લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
શ્વેતાચલનિભાકારો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ । સહસ્રં ધારયન્મૂર્ધ્નાં જ્વાલાજિહ્વો મહાબલઃ
તેનું રૂપ સફેદ પર્વત જેવું છે, દેવભૂષણોથી શોભિત છે, તેના માથે હજાર માથાં છે, જ્વાળાજિહ્વા છે અને તે અત્યંત બળવાન છે.
ઇહ નાનાવિધાકારા નાનાવિધવિભૂષણાઃ। સુરસાયાઃ સુતા નાગા નિવસન્તિ ગતવ્યથાઃ
અહીં સુરસા ના પુત્ર નાગો વિવિધ રૂપ અને વિવિધ આભૂષણોથી શોભાયમાન થઈ દુઃખરહિત રીતે વસે છે.
મણિસ્વસ્તિકચક્રાઙ્કાઃ કમણ્ડલુકલક્ષણાઃ। સહસ્રસંખ્યા બલિન સર્વે રૌદ્રાઃ સ્વભાવતઃ
મણિ, સ્વસ્તિક અને ચક્રના ચિહ્નો ધરાવનારા, કમંડલુ જેવા લક્ષણવાળા, હજારોની સંખ્યામાં, બળવાન અને સ્વભાવથી ભયાનક છે.
સહસ્રશિરસઃ કેચિત્કેચિત્પઞ્ચશતાનનાઃ । શતશીર્ષાસ્તથા કેચિત્કેચિત્રિશિરસોઽપિ ચ
કેટલાક પાસે હજાર માથાં છે, કેટલાક પાસે પાંચસો ચહેરા, કેટલાક પાસે શત માથાં છે અને કેટલાક પાસે ત્રણ માથાં છે.
દ્વિપઞ્ચશિરસઃ કેચિત્કેચિત્સપ્તસુખાસ્તથા। મહાભોગા મહાકાયાઃ પર્વતાભોગભોગિનઃ
કેટલાક પાસે પચાસ માથાં છે, કેટલાક પાસે સાત સુખી છે; તેઓના ફણાં અને શરીર વિશાળ છે અને તેમના ભોગ પર્વત જેવા છે.
બહૂનીહ સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ। નાગાનામેકવંશાનાં યથાશ્રેષ્ઠં તુ મે શ્રુણુ
અહીં અનેક હજાર, લાખો અને કરોડો એક જ વંશના નાગો છે; તેમા શ્રેષ્ઠ નાગોનું નામ મને સાંભળો.
વાસુકિસ્તક્ષકશ્ચૈવ કર્કોટકધનઞ્જયૌ। કાલીયો નહુષશ્ચૈવ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ
વાસુકિ, તક્ષક, કર્કોટક, ધનંજય, કાલિય, નહુષ અને કમ્બલ તથા અશ્વતર બંને.
બાહ્યકુણ્ડો મણિર્નાગસ્તથૈવાપૂરણઃ ખગઃ। વામનશ્ચૈલપત્રશ્ચ કુકુરઃ કુકુણસ્તથા
બાહ્યકુંડ, મણિ, નાગ, અપૂરણ, ખગ, વામન, ઐલપત્ર, કુકુર અને કુકુણ પણ છે.
આર્યકો નન્દકશ્ચૈવ તથા કલશપોતકૌ । કૈલાસકઃ પિઞ્જરકો નાગશ્ચૈરાવતસ્તથા
આર્યક, નંદક, તેમજ કલશપોત અને કૈલાસક, પિન્જરક, નાગ અને ઐરાવત – આ બધા ત્યાં હાજર હતા.
સુમનોમુખો દધિમુખઃ શઙ્ખો નન્દોપનન્દકૌ । આપ્તઃ કોટરકશ્ચૈવ શિખી નિષ્ઠૂરિકસ્તથા
સુમનમુખ, દધિમુખ, શંખ, નંદોપાનંદ, આપ્ત, કોટરક, શિખી અને નિષ્ઠૂરિક પણ ત્યાં હતા.
તિત્તિરિર્હસ્તિભદ્રશ્ચ કુમુદો માલ્યપિણ્ડકઃ। દ્વૌ પદ્મૌ પુણ્ડરીકશ્ચ પુષ્પો મુદ્ગરપર્ણકઃ
તિત્તિરી, હસ્તિભદ્ર, કુમુદ, માલ્યપિંડક, બે પદ્મ, પુંડરીક, પુષ્પ અને મુદ્ગરપર્ણક પણ ત્યાં હાજર હતા.
કરવીરઃ પીઠરકઃ સંવૃત્તો વૃત્ત એવ ચ। પિણ્ડારો બિલ્વપત્રશ્ચ મૂષિકાદઃ શિરીષકઃ
કરવીર, પીઠરક, સંવૃત્ત, વૃત્ત, પિંડાર, બિલ્વપત્ર, મૂષિકાદ અને શિરીષક પણ ત્યાં હતા.
દિલીપઃ શઙ્ખશીર્ષશ્ચ જ્યોતિષ્કોઽથાપરાજિતઃ । કૌરવ્યો ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ કુહુરઃ કૃશકસ્તથા
દિલીપ, શંખશીર્ષ, જ્યોતિષ્ક, અપરાજિત, કૌરવ્ય, ધૃતરાષ્ટ્ર, કુહુર અને કૃશક – એ બધા પણ ત્યાં હતા.
વિરજા ધારણશ્ચૈવ સુબાહુર્મુખરો જયઃ । બધિરાન્ધૌ વિશુણ્ડિશ્ચ વિરસઃ સુરસસ્તથા
વિરજા, ધારણ, સુબાહુ, મુખર, જય, બધીર, અંધ, વિશુંડી, વિરસ અને સુરસ પણ ત્યાં હાજર હતા.
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ કશ્યપસ્યાત્મજાઃ સ્મૃતાઃ । માતલે પશ્ય યદ્યત્ર કશ્ચિત્તે રોચતે વરઃ
આ બધા અને બીજા પણ ઘણા કશ્યપના પુત્રો તરીકે ઓળખાય છે. માતલિ, જો તારા મનને કોઈ પસંદ આવે તો જોઈ લે.
માતલિસ્ત્વેકમવ્યગ્રઃ સતતં સંનિરીક્ષ્ય વૈ। પપ્રચ્છ નારદં તત્ર પ્રીતિમાનિવ ચાભવત્
માતલિએ બધીને શાંતિથી નિહાળી, પછી ત્યાં નારદને પૂછ્યું અને તે ખુશ દેખાતો હતો.
સ્થિતો ય એષ પુરતઃ કૌરવ્યસ્યાર્યકસ્ય તુ। દ્યુતિમાન્દર્શનીયશ્ચ કસ્યૈષ કુલનન્દનઃ
આર્યક કૌરવ્યની આગળ જે તેજસ્વી અને સુંદર યુવાન ઊભો છે, એ કોણ છે? એ કયા કુળનો દીકરો છે?
કઃ પિતા જનની ચાસ્ય કતમસ્યૈષ ભોગિનઃ। વંશસ્ય કસ્યૈષ મહાન્કેતુભૂત ઇવ સ્થિતઃ
એના પિતા કોણ છે અને માતા કોણ છે? એ કયા નાગનો વંશજ છે? એ કયા કુળમાં જન્મેલો છે, જે અહીં મહાન ધ્વજ સમાન ઊભો છે?
પ્રણિધાનેન ધૈર્યેણ રૂપેણ વયસા ચ મે। મનઃ પ્રવિષ્ટો દેવર્ષે ગુણકેશ્યાઃ પતિર્વરઃ
એની લગન, ધૈર્ય, રૂપ અને ઉમર જોઈને, હે દેવર્ષિ, મારું મન એની તરફ આકર્ષાય છે – એ ગુણકેશી માટે ઉત્તમ પતિ છે.
માતલિં પ્રીતમનસં દૃષ્ટ્વા સુમુખદર્શનાત્। નિવેદયામાસ તદા માહાત્મ્યં જન્મ કર્મ ચ
માતલિને ખુશ અને પ્રસન્ન ચહેરે જોઈને, નારદએ પછી એના મહિમા, જન્મ અને કાર્યોનું વર્ણન કર્યું.
ઐરાવતકુલે જાતઃ સુમુખો નામ નાગરાટ્। આર્યકસ્ય મતઃ પૌત્રો દૌહિત્રો વામનસ્ય ચ
ઐરાવતના વંશમાં જન્મેલો, સુમુખ નામનો નાગરાજ છે, જે આર્યકનો પૌત્ર અને વામનનો દોહિત્ર ગણાય છે.
એતસ્ય હિ પિતા નાગશ્ચિકુરો નામ માતલે। નચિરાદ્વૈતનેયેન પઞ્ચત્વમુપપાદિતઃ
એના પિતા ચિકુર નામના નાગ હતા, હે માતલિ, જેમને થોડા સમય પહેલા ગરુડએ મારી નાખ્યા હતા.