યદ્યત્ર ન રુચિઃ કાચિદેહિ ગચ્છાવ માતલે । તં નયિષ્યામિ દેશં ત્વાં વરં યત્રોપલપ્સ્યસે
માતલિ, જો તને ક્યાંય મન ન લાગે તો ચાલ, હું તને એ દેશે લઈ જઈશ જ્યાં તને ઇચ્છિત વરદાન મળશે.
ઇદં રસાતલં નામ સપ્તમં પૃથિવીતલમ્। યત્રાસ્તે સુરભિર્માતા ગવામમૃતસંભવા
આને રસાતલ કહે છે, જે પૃથ્વીનું સાતમું સ્તર છે; અહીં અમૃતમાંથી જન્મેલી ગાયોની માતા સુરભિ વસે છે.
ક્ષરન્તી સતતં ક્ષીરં પૃથિવીસારસંભવમ્ । ષણ્ણં રસાનાં સારેણ રસમેકમનુત્તમમ્
તે સતત દુધ વરસાવે છે, જે પૃથ્વીના સારમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; છ રસના સારથી તે એક ઉત્તમ સ્વાદ આપે છે.
અમૃતેનાભિતૃપ્તસ્ય સારમુદ્ગિરતઃ પુરા। પિતામહસ્ય વદનાદુદતિષ્ઠદનિન્દિતા
પહેલાં, જ્યારે પિતામહ અમૃતથી તૃપ્ત થયા ત્યારે તેમના મુખમાંથી તે સાર બહાર આવ્યો અને નિર્દોષ સુરભિ પ્રગટ થઈ.
યસ્યાઃ ક્ષીરસ્ય ધારાયા નિપતન્ત્યા મહીતલે। હ્રદઃ કૃતઃ ક્ષીરનિધિઃ પવિત્રં પરમુચ્યતે
તેના દુધની ધારા પૃથ્વી પર પડતાં એક સરોવર બન્યું, જે દુધનું ભંડાર છે અને અત્યંત પવિત્ર કહેવાય છે.
પુષ્પિતસ્યેવ ફેનેન પર્યન્તમનુવેષ્ટિતમ્। પિબન્તો નિવસન્ત્યત્ર ફેનપા મુનિસત્તમાઃ
તેના કિનારા ફેનથી ઘેરાયેલા છે, જાણે ફૂલો ખીલી ગયા હોય; અહીં શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ ફેન પીતા અને રહેતા છે.
ફેનપા નામ તે ખ્યાતાઃ ફેનાહારાશ્ચ માતલે। ઉગ્રે તપસિ વર્તન્તે યેષાં બિભ્યતિ દેવતાઃ
માતલિ, તેમને ફેનપા કહે છે, કારણ કે તેઓ ફેન પર જીવતા છે; તેઓ ઘોર તપ કરે છે અને દેવતાઓ પણ તેમનો ભય માને છે.
અસ્યાશ્ચતસ્રો ધેન્વોઽન્યા દિક્ષુ સર્વાસુ માતલે। નિવસન્તિ દિશાં પાલ્યો ધારયન્ત્યોદિશઃસ્મ તાઃ
માતલિ, તેની ચાર બીજી ગાયો છે, જે બધા દિશાઓમાં રહે છે; તે દિશાઓનું રક્ષણ કરે છે અને પ્રદેશોને ધારે છે.
પૂર્વાં દિશં ધારયતે સુરૂપા નામ સૌરભી । દક્ષિણાં હંસિકા કનામ ધારયત્યપરાં દિશમ્
પૂર્વ દિશામાં સુંદર રૂપવાળી સૌરભી નામની ગાય છે, જ્યારે દક્ષિણ દિશામાં હંસિકા નામની ગાય કનામા છે.
પશ્ચિમા વારુણી દિક્ચ ધાર્યતે વૈ સુભદ્રયા। મહાનુભાવયા નિત્યં માતલે વિશ્વરૂપયા
પશ્ચિમ દિશા મહાન શક્તિવાળી અને સર્વ રૂપ ધારણ કરતી સુભદ્રા ગાયે સંભાળી છે, હે માતલિ.
સર્વકામદુઘા નામ ધેનુર્ધારયતે દિશમ્। ઉત્તરાં માતલે ધર્મ્યાં તથૈલવિલસંશ્રિતામ્
હે માતલિ, સર્વ કામ પૂરા કરતી નામવાળી ધર્મમય અને તેલથી શોભિત ઉત્તર દિશા ગાયે સંભાળી છે.
આસાં ત પયસા મિશ્રં પયો નિર્મથ્ય સાગરે । મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા દેવૈરસુરસંહિતૈઃ
આ બધાની દૂધને મિશ્રિત કરીને, દેવો અને અસુરોએ મળીને મંદર પર્વતને મથાની બનાવીને સાગરમાં દૂધ મથાયું હતું.
અદ્ધૃતા વારુણી લક્ષ્મીરમૃતં ચાપિ માતલે। ઉચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચાશ્વરાજો મણિરત્નં ચ કૌસ્તુભમ્
હે માતલિ, ત્યાંથી વારુણી, લક્ષ્મી અને અમૃત પ્રાપ્ત થયું; ઉચ્છૈ:શ્રવા નામનો ઘોડાનો રાજા અને કૌસ્તુભ મણિ પણ મળ્યા.
સુધાહારેષુ ચ સુધાં સ્વધાભોજિષુ ચ સ્વધામ્। અમૃતં ચામૃતાશેષુ સુરભી ક્ષરતે પયઃ
અમૃતની ધારોમાં અમૃત વહે છે; સ્વધા ભોજન કરનારાઓમાં સ્વધા વહે છે; અને અમર લોકોમાં સૌરભી ગાય દૂધ વહાવે છે.
અત્ર ગાથા પુરા ગીતા રસાતલનિવાસિભિઃ । પૌરાણી શ્રૂયતે લોકે ગીયતે યા મનીષિભિઃ
અહીં પાતાળવાસીઓએ પ્રાચીન સમયમાં એક ગાથા ગાઈ હતી; જે પુરાતન શ્લોક આજેય વિદ્વાનો દ્વારા ગવાય છે.
ન નાગલોકે ન સ્વર્ગે ન વિમાને ત્રિવિષ્ટપે। પરિવાસઃ સુખસ્તાદૃક્ રસાતલતલે યથા
નાગલોકમાં, સ્વર્ગમાં કે ત્રિવિષ્ટપના વિમાનમાં પણ એવા સુખદ વાસ મળતો નથી, જેવો પાતાળમાં મળે છે.
ઇયં ભોગવતી નામ પુરી વાસુકિપાલિતા। યાદૃશી દેવરાજસ્ય પુરી વર્યાઽમરાવતી
આ શહેરનું નામ ભોગવતી છે, જેને વાસુકિ રક્ષે છે; તે દેવરાજની અમરાવતી જેટલું જ ભવ્ય છે.
એષ શેષઃ સ્થિતો નાગો યેનેયં ધાર્યતે સદા। તપસા લોકમુખ્યેન પ્રભાવસહિતા મહી
આ છે શેષ નાગ, જેના દ્વારા આ ધરતી હંમેશા ધારણ થાય છે; તે તપથી શક્તિ પામેલો અને સર્વ લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
શ્વેતાચલનિભાકારો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ । સહસ્રં ધારયન્મૂર્ધ્નાં જ્વાલાજિહ્વો મહાબલઃ
તેનું રૂપ સફેદ પર્વત જેવું છે, દેવભૂષણોથી શોભિત છે, તેના માથે હજાર માથાં છે, જ્વાળાજિહ્વા છે અને તે અત્યંત બળવાન છે.
ઇહ નાનાવિધાકારા નાનાવિધવિભૂષણાઃ। સુરસાયાઃ સુતા નાગા નિવસન્તિ ગતવ્યથાઃ
અહીં સુરસા ના પુત્ર નાગો વિવિધ રૂપ અને વિવિધ આભૂષણોથી શોભાયમાન થઈ દુઃખરહિત રીતે વસે છે.
મણિસ્વસ્તિકચક્રાઙ્કાઃ કમણ્ડલુકલક્ષણાઃ। સહસ્રસંખ્યા બલિન સર્વે રૌદ્રાઃ સ્વભાવતઃ
મણિ, સ્વસ્તિક અને ચક્રના ચિહ્નો ધરાવનારા, કમંડલુ જેવા લક્ષણવાળા, હજારોની સંખ્યામાં, બળવાન અને સ્વભાવથી ભયાનક છે.
સહસ્રશિરસઃ કેચિત્કેચિત્પઞ્ચશતાનનાઃ । શતશીર્ષાસ્તથા કેચિત્કેચિત્રિશિરસોઽપિ ચ
કેટલાક પાસે હજાર માથાં છે, કેટલાક પાસે પાંચસો ચહેરા, કેટલાક પાસે શત માથાં છે અને કેટલાક પાસે ત્રણ માથાં છે.
દ્વિપઞ્ચશિરસઃ કેચિત્કેચિત્સપ્તસુખાસ્તથા। મહાભોગા મહાકાયાઃ પર્વતાભોગભોગિનઃ
કેટલાક પાસે પચાસ માથાં છે, કેટલાક પાસે સાત સુખી છે; તેઓના ફણાં અને શરીર વિશાળ છે અને તેમના ભોગ પર્વત જેવા છે.
બહૂનીહ સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ। નાગાનામેકવંશાનાં યથાશ્રેષ્ઠં તુ મે શ્રુણુ
અહીં અનેક હજાર, લાખો અને કરોડો એક જ વંશના નાગો છે; તેમા શ્રેષ્ઠ નાગોનું નામ મને સાંભળો.
વાસુકિસ્તક્ષકશ્ચૈવ કર્કોટકધનઞ્જયૌ। કાલીયો નહુષશ્ચૈવ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ
વાસુકિ, તક્ષક, કર્કોટક, ધનંજય, કાલિય, નહુષ અને કમ્બલ તથા અશ્વતર બંને.
બાહ્યકુણ્ડો મણિર્નાગસ્તથૈવાપૂરણઃ ખગઃ। વામનશ્ચૈલપત્રશ્ચ કુકુરઃ કુકુણસ્તથા
બાહ્યકુંડ, મણિ, નાગ, અપૂરણ, ખગ, વામન, ઐલપત્ર, કુકુર અને કુકુણ પણ છે.
આર્યકો નન્દકશ્ચૈવ તથા કલશપોતકૌ । કૈલાસકઃ પિઞ્જરકો નાગશ્ચૈરાવતસ્તથા
આર્યક, નંદક, તેમજ કલશપોત અને કૈલાસક, પિન્જરક, નાગ અને ઐરાવત – આ બધા ત્યાં હાજર હતા.
સુમનોમુખો દધિમુખઃ શઙ્ખો નન્દોપનન્દકૌ । આપ્તઃ કોટરકશ્ચૈવ શિખી નિષ્ઠૂરિકસ્તથા
સુમનમુખ, દધિમુખ, શંખ, નંદોપાનંદ, આપ્ત, કોટરક, શિખી અને નિષ્ઠૂરિક પણ ત્યાં હતા.
તિત્તિરિર્હસ્તિભદ્રશ્ચ કુમુદો માલ્યપિણ્ડકઃ। દ્વૌ પદ્મૌ પુણ્ડરીકશ્ચ પુષ્પો મુદ્ગરપર્ણકઃ
તિત્તિરી, હસ્તિભદ્ર, કુમુદ, માલ્યપિંડક, બે પદ્મ, પુંડરીક, પુષ્પ અને મુદ્ગરપર્ણક પણ ત્યાં હાજર હતા.
કરવીરઃ પીઠરકઃ સંવૃત્તો વૃત્ત એવ ચ। પિણ્ડારો બિલ્વપત્રશ્ચ મૂષિકાદઃ શિરીષકઃ
કરવીર, પીઠરક, સંવૃત્ત, વૃત્ત, પિંડાર, બિલ્વપત્ર, મૂષિકાદ અને શિરીષક પણ ત્યાં હતા.