કર્મણા ક્ષત્રિયાશ્ચૈતે નિર્ઘૃણા ભોગિભોજિનઃ । જ્ઞાતિસઙ્ક્ષયકર્તૃત્વાદ્બ્રાહ્મણ્યં ન લભન્તિ વૈઃ
આ ક્ષત્રિયોએ ક્રૂરતાથી અને ભોગવિલાસમાં મગ્ન રહીને પોતાના જ કુટુંબનો નાશ કર્યો છે, તેથી તેમને બ્રાહ્મણપદ મળતું નથી.
નામાનિ ચૈષાં વક્ષ્યામિ યથાપ્રાધાન્યતઃ શ્રૃણુ । માતલે શ્લાઘ્યમેતદ્ધિ કુલં વિષ્ણુપરિગ્રહમ્
હવે હું તેમનાં નામ મહત્ત્વના ક્રમ પ્રમાણે કહું છું, સાંભળ માતલિ. આ વંશ બહુ પ્રશંસનીય છે, કારણ કે તે વિષ્ણુ સાથે જોડાયેલો છે.
દૈવતં વિષ્ણુરેતેષાં વિષ્ણુરેવ પરાયણમ્ । હૃદિ ચૈષાં સદા વિષ્ણુર્વિષ્ણુરેવ સદા ગતિઃ
વિષ્ણુ એ તેમનો દેવ છે, અને વિષ્ણુ જ તેમનું અંતિમ આશ્રય છે. તેમનાં હૃદયમાં હંમેશા વિષ્ણુ વસે છે અને વિષ્ણુ જ તેમનો સદાય લક્ષ્ય છે.
સુવર્ણચૂડો નાગાશી દારુણશ્ચણ્ડતુણ્ડકઃ । અનિલશ્ચાનલશ્ચૈવ વિશાલાક્ષોઽથ કુણ્ડલી
સુવર્ણચૂડ, નાગાશી, દારુણ, ચંડતુંડક, અનિલ, અનલ, વિશાલાક્ષ અને કુંડળી,
પઙ્કજિદ્વજ્રવિષ્કમ્ભો વૈનતેયોઽથ વામનઃ । વાતવેગો દિશાચક્ષુર્નિમેષોઽનિમિષસ્તથા
પંકજી, વજ્રવિષ્કંભ, વૈનતેય, વામન, વાતવેગ, દિશાચક્ષુ, નિમેષ અને અનિમિષ,
ત્રિરાવઃ સપ્તરાવશ્ચ વાલ્મીકિર્દીપકસ્તથા । દૈત્યદ્વીપઃ સરિદ્દ્વીપઃ સારસઃ પદ્મકેતનઃ
ત્રિરાવ, સપ્તરાવ, વાલ્મીકિ, દીપક, દૈત્યદ્વીપ, સરિદ્દ્વીપ, સારસ અને પદ્મકેતન,
સુમુખશ્ચિત્રકેતુશ્ચ ચિત્રબર્હસ્તથાઽનઘઃ। મેષહૃત્કુમુદો દક્ષઃ સર્પાન્તઃ સોમભોજનઃ
સુમુખ, ચિત્રકેતુ, ચિત્રબર્હ, અનઘ, મેષહૃત, કુમુદ, દક્ષ, સર્પાંત અને સોમભોજન,
ગુરુભારઃ કપોતશ્ચ સૂર્યનેત્રશ્ચિરાન્તકઃ । વિષ્ણુધર્મા કુમારશ્ચ પરિબર્હો હરિસ્તથા
ગુરુભાર, કપોત, સૂર્યનેત્ર, ચિરાંતક, વિષ્ણુધર્મા, કુમાર, પરિભાર અને હરિ,
સુસ્વરો મધુપર્કશ્ચ હેમવર્ણસ્તથૈવ ચ। માલયો માતરિશ્વા ચ નિશાકરદિવાકરૌ
સુસ્વર, મધુપર્ક, હેમવર્ણ, માલય, માતરિશ્વા, નિશાકર અને દિવાકર,
એતે પ્રદેશમાત્રેણ મયોક્તા ગરુડાત્મજાઃ । પ્રાધાન્યતસ્તે યશસા કીર્તિતાઃ પ્રાણિનશ્ચયે
આ બધા ગરુડના પુત્રો છે, જેમને મેં પ્રદેશ પ્રમાણે નામ આપ્યા છે; તેઓ જીવજાતમાં પોતાની પ્રસિદ્ધિ પ્રમાણે અહીં ઉલ્લેખાયા છે.
યદ્યત્ર ન રુચિઃ કાચિદેહિ ગચ્છાવ માતલે । તં નયિષ્યામિ દેશં ત્વાં વરં યત્રોપલપ્સ્યસે
માતલિ, જો તને ક્યાંય મન ન લાગે તો ચાલ, હું તને એ દેશે લઈ જઈશ જ્યાં તને ઇચ્છિત વરદાન મળશે.
ઇદં રસાતલં નામ સપ્તમં પૃથિવીતલમ્। યત્રાસ્તે સુરભિર્માતા ગવામમૃતસંભવા
આને રસાતલ કહે છે, જે પૃથ્વીનું સાતમું સ્તર છે; અહીં અમૃતમાંથી જન્મેલી ગાયોની માતા સુરભિ વસે છે.
ક્ષરન્તી સતતં ક્ષીરં પૃથિવીસારસંભવમ્ । ષણ્ણં રસાનાં સારેણ રસમેકમનુત્તમમ્
તે સતત દુધ વરસાવે છે, જે પૃથ્વીના સારમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; છ રસના સારથી તે એક ઉત્તમ સ્વાદ આપે છે.
અમૃતેનાભિતૃપ્તસ્ય સારમુદ્ગિરતઃ પુરા। પિતામહસ્ય વદનાદુદતિષ્ઠદનિન્દિતા
પહેલાં, જ્યારે પિતામહ અમૃતથી તૃપ્ત થયા ત્યારે તેમના મુખમાંથી તે સાર બહાર આવ્યો અને નિર્દોષ સુરભિ પ્રગટ થઈ.
યસ્યાઃ ક્ષીરસ્ય ધારાયા નિપતન્ત્યા મહીતલે। હ્રદઃ કૃતઃ ક્ષીરનિધિઃ પવિત્રં પરમુચ્યતે
તેના દુધની ધારા પૃથ્વી પર પડતાં એક સરોવર બન્યું, જે દુધનું ભંડાર છે અને અત્યંત પવિત્ર કહેવાય છે.
પુષ્પિતસ્યેવ ફેનેન પર્યન્તમનુવેષ્ટિતમ્। પિબન્તો નિવસન્ત્યત્ર ફેનપા મુનિસત્તમાઃ
તેના કિનારા ફેનથી ઘેરાયેલા છે, જાણે ફૂલો ખીલી ગયા હોય; અહીં શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ ફેન પીતા અને રહેતા છે.
ફેનપા નામ તે ખ્યાતાઃ ફેનાહારાશ્ચ માતલે। ઉગ્રે તપસિ વર્તન્તે યેષાં બિભ્યતિ દેવતાઃ
માતલિ, તેમને ફેનપા કહે છે, કારણ કે તેઓ ફેન પર જીવતા છે; તેઓ ઘોર તપ કરે છે અને દેવતાઓ પણ તેમનો ભય માને છે.
અસ્યાશ્ચતસ્રો ધેન્વોઽન્યા દિક્ષુ સર્વાસુ માતલે। નિવસન્તિ દિશાં પાલ્યો ધારયન્ત્યોદિશઃસ્મ તાઃ
માતલિ, તેની ચાર બીજી ગાયો છે, જે બધા દિશાઓમાં રહે છે; તે દિશાઓનું રક્ષણ કરે છે અને પ્રદેશોને ધારે છે.
પૂર્વાં દિશં ધારયતે સુરૂપા નામ સૌરભી । દક્ષિણાં હંસિકા કનામ ધારયત્યપરાં દિશમ્
પૂર્વ દિશામાં સુંદર રૂપવાળી સૌરભી નામની ગાય છે, જ્યારે દક્ષિણ દિશામાં હંસિકા નામની ગાય કનામા છે.
પશ્ચિમા વારુણી દિક્ચ ધાર્યતે વૈ સુભદ્રયા। મહાનુભાવયા નિત્યં માતલે વિશ્વરૂપયા
પશ્ચિમ દિશા મહાન શક્તિવાળી અને સર્વ રૂપ ધારણ કરતી સુભદ્રા ગાયે સંભાળી છે, હે માતલિ.
સર્વકામદુઘા નામ ધેનુર્ધારયતે દિશમ્। ઉત્તરાં માતલે ધર્મ્યાં તથૈલવિલસંશ્રિતામ્
હે માતલિ, સર્વ કામ પૂરા કરતી નામવાળી ધર્મમય અને તેલથી શોભિત ઉત્તર દિશા ગાયે સંભાળી છે.
આસાં ત પયસા મિશ્રં પયો નિર્મથ્ય સાગરે । મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા દેવૈરસુરસંહિતૈઃ
આ બધાની દૂધને મિશ્રિત કરીને, દેવો અને અસુરોએ મળીને મંદર પર્વતને મથાની બનાવીને સાગરમાં દૂધ મથાયું હતું.
અદ્ધૃતા વારુણી લક્ષ્મીરમૃતં ચાપિ માતલે। ઉચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચાશ્વરાજો મણિરત્નં ચ કૌસ્તુભમ્
હે માતલિ, ત્યાંથી વારુણી, લક્ષ્મી અને અમૃત પ્રાપ્ત થયું; ઉચ્છૈ:શ્રવા નામનો ઘોડાનો રાજા અને કૌસ્તુભ મણિ પણ મળ્યા.
સુધાહારેષુ ચ સુધાં સ્વધાભોજિષુ ચ સ્વધામ્। અમૃતં ચામૃતાશેષુ સુરભી ક્ષરતે પયઃ
અમૃતની ધારોમાં અમૃત વહે છે; સ્વધા ભોજન કરનારાઓમાં સ્વધા વહે છે; અને અમર લોકોમાં સૌરભી ગાય દૂધ વહાવે છે.
અત્ર ગાથા પુરા ગીતા રસાતલનિવાસિભિઃ । પૌરાણી શ્રૂયતે લોકે ગીયતે યા મનીષિભિઃ
અહીં પાતાળવાસીઓએ પ્રાચીન સમયમાં એક ગાથા ગાઈ હતી; જે પુરાતન શ્લોક આજેય વિદ્વાનો દ્વારા ગવાય છે.
ન નાગલોકે ન સ્વર્ગે ન વિમાને ત્રિવિષ્ટપે। પરિવાસઃ સુખસ્તાદૃક્ રસાતલતલે યથા
નાગલોકમાં, સ્વર્ગમાં કે ત્રિવિષ્ટપના વિમાનમાં પણ એવા સુખદ વાસ મળતો નથી, જેવો પાતાળમાં મળે છે.
ઇયં ભોગવતી નામ પુરી વાસુકિપાલિતા। યાદૃશી દેવરાજસ્ય પુરી વર્યાઽમરાવતી
આ શહેરનું નામ ભોગવતી છે, જેને વાસુકિ રક્ષે છે; તે દેવરાજની અમરાવતી જેટલું જ ભવ્ય છે.
એષ શેષઃ સ્થિતો નાગો યેનેયં ધાર્યતે સદા। તપસા લોકમુખ્યેન પ્રભાવસહિતા મહી
આ છે શેષ નાગ, જેના દ્વારા આ ધરતી હંમેશા ધારણ થાય છે; તે તપથી શક્તિ પામેલો અને સર્વ લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
શ્વેતાચલનિભાકારો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ । સહસ્રં ધારયન્મૂર્ધ્નાં જ્વાલાજિહ્વો મહાબલઃ
તેનું રૂપ સફેદ પર્વત જેવું છે, દેવભૂષણોથી શોભિત છે, તેના માથે હજાર માથાં છે, જ્વાળાજિહ્વા છે અને તે અત્યંત બળવાન છે.
ઇહ નાનાવિધાકારા નાનાવિધવિભૂષણાઃ। સુરસાયાઃ સુતા નાગા નિવસન્તિ ગતવ્યથાઃ
અહીં સુરસા ના પુત્ર નાગો વિવિધ રૂપ અને વિવિધ આભૂષણોથી શોભાયમાન થઈ દુઃખરહિત રીતે વસે છે.