તૌ દૃષ્ટ્વા ક્ષુત્પિપાસાભ્યાં કૃશૌ ધમનિસન્તતૌ । શીતવાતાતપૈશ્ચૈવ કર્શિતૌ પુરુષોત્તમૌ
એમને જોયા, તો તેઓ ભૂખ અને તરસથી દુર્બળ, નસો દેખાતી, અને ઠંડી, પવન તથા ગરમીથી કાંઈક શોષાઈ ગયેલા, એ શ્રેષ્ઠ પુરુષો હતા.
અભિગમ્યોપસઙ્ગૃહ્ય પર્યપૃચ્છદનામયમ્। તમર્ચિત્વા મૂલફલૈરાસનેનોદકેન ચ
એ રાજાએ નજીક જઈને તેમને વંદન કર્યું, તેમની ખેરખબર પુછી; મૂળ, ફળ, બેઠાડું અને પાણી આપી તેમનું સન્માન કર્યું.
ન્યમન્ત્રયેતાં રાજાનં કિં કાર્યં ક્રિયતામિતિ। તતસ્તામાનુપૂર્વી સ પુનરેવાન્વકીર્તયત્
તેઓએ રાજાને આમંત્રણ આપ્યું, 'શું કામ કરવું?' એમ પુછ્યું; પછી રાજાએ ફરીથી આખી વાત ક્રમવાર કહી.
બાહુભ્યાં મે જિતા ભૂમિર્નિહતાઃ સર્વશત્રવઃ। ભવદ્ભ્યાં યુદ્ધમાકાઙ્ક્ષન્નુપયાતોઽસ્મિ પર્વતમ્
'મારા બાહુબળથી મેં ધરતી જીતેલી છે, બધા શત્રુઓને હરાવ્યા છે; હવે તમારું યુદ્ધ મેળવવા માટે હું આ પર્વતે આવ્યો છું.'
આતિથ્યં દીયતામેતત્કાઙ્ક્ષિતં મે ચિરં પ્રતિ
'મને એ આતિથ્ય આપો, જેની હું લાંબા સમયથી ઈચ્છા રાખતો હતો.'
ન હ્યસ્મિન્નાશ્રમે યુદ્ધં કુતઃ શસ્ત્રં કુતોઽનૃજુઃ । અન્યત્ર યુદ્ધમાકાઙ્ક્ષ બહવઃ ક્ષત્રિયાઃ ક્ષિતૌ
'આ આશ્રમમાં યુદ્ધ નથી, અહીં શસ્ત્રો કે અણ્યાય ક્યાંથી આવે? યુદ્ધની ઈચ્છા હોય તો બીજે જા—પૃથ્વી પર ઘણા ક્ષત્રિય છે.'
ઉચ્યમાનસ્તથાઽપિ સ્મ ભૂય એવાભ્યભાષત। પુનઃ પુનઃ ક્ષામ્યમાણઃ સાન્ત્વ્યમાનશ્ચ ભારત
આવું કહેવામાં છતાં પણ, એ વારંવાર બોલતો રહ્યો; વારંવાર માફી માંગવામાં અને સમજાવવામાં આવ્યો, હે ભારત.
દમ્ભોદ્ભવો યુદ્ધમિચ્છન્નાહ્વયત્યેવ તાપસૌ । તતો નરસ્ત્વિષીકાણાં મુષ્ટિમાદાય ભારત
ઘમંડથી જન્મેલો, યુદ્ધની ઈચ્છા રાખતો એ રાજા તપસ્વીઓને વારંવાર લલકારતો રહ્યો; ત્યારે નરે ઘાસના તણખલાં હાથમાં લઈ, હે ભારત—
અબ્રવીદેહિ યુદ્ધ્યસ્વ યુદ્ધકામુક ક્ષત્રિય। સર્વશસ્ત્રાણિ ચાદત્સ્વ યોજયસ્વ ચ વાહિનીમ્
'આ, યુદ્ધ કરવા આવ, યુદ્ધ ઇચ્છનાર ક્ષત્રિય; તારા બધા શસ્ત્રો લઈ લે અને તારી આખી સેના તૈયાર કરી લે.'
અહં હિ તે વિનેષ્યામિ યુદ્ધશ્રદ્ધામિતઃ પરમ્ । `યદાહ્વયસિ દર્પેણ બ્રાહ્મણપ્રમુખાઞ્જનાન્
'હું તારી આ અતિશય યુદ્ધપ્રેમી ભાવનાને નષ્ટ કરી દઈશ; કેમ કે તું ઘમંડથી બ્રાહ્મણો સહિત બધાને લલકારતો છે.'
યદ્યેતદસ્ત્રમસ્માસુ યુક્તં તાપસ મન્યસે। એતેનાપિ ત્વયા યોત્સ્યે યુદ્ધાર્થી હ્યહમાગતઃ
હે તપસ્વી, જો તું આ શસ્ત્ર અમારે સામે યોગ્ય માને છે, તો હું એથી પણ તારી સામે લડવા તૈયાર છું, કારણ કે હું તો યુદ્ધ માટે જ આવ્યો છું.
ઇત્યુક્ત્વા શરવર્ષેણ સર્વતઃ સમવાકિરત્ । દમ્ભોદ્ભવસ્તાપસં તં જિવાંસુઃ સહસૈનિકઃ
આવું કહીને દંભોદ્ભવ પોતાના સૈનિકો સાથે મળીને ચારેય બાજુથી એ તપસ્વી પર બાણોની વરસાદ વરસાવવા લાગ્યો.
તસ્ય તાનસ્યતો ઘોરાનિષૂન્પરતનુચ્છિદઃ। કદર્થીકૃત્ય સ મુનિરિષીકાભિઃ સમાર્પયત્
એ ભયાનક, શરીર કાપી નાખતા બાણોને એ મુનિએ નિષ્ફળ બનાવી દીધા અને પોતે ઇષીકાથી જવાબ આપ્યો.
તતોઽસ્મૌ પ્રાસૃજદ્ધોરમૈષીકમપરાજિતઃ। અસ્ત્રમપ્રતિસન્ધેયં તદુદ્ભુતમિવાભવત્
પછી એ અપરાજિત મુનિએ એક ભયંકર ઇષીકાસ્ત્ર છોડ્યું, જે અણકહ્ય અને અચાનક પ્રગટ થયેલું લાગતું હતું.
તેષામક્ષીણિ કર્ણાંશ્ચ નાસિકાશ્ચૈવ માયયા । નિમિત્તવેધી સ મુનિરીષીકાભિઃ સમાર્પયત્
એ મુનિએ માયાથી એમના કાન અને નાક પર ઇષીકા માર્યા, પણ એ બધાંને કોઈ નુકસાન થયું નહીં.
સ દૃષ્ટ્વા શ્વેતમાકાશમિષીકાભિઃ સમાચિતમ્ । પાદયોર્ન્યપતદ્રાજા સ્વસ્તિ મેસ્ત્વિતિ ચાબ્રવીત્
જ્યારે રાજાએ આકાશમાં સફેદ ઇષીકા છવાયેલી જોઈ, ત્યારે એ મુનિના પગે પડી ગયો અને કહ્યું: 'મારે શાંતિ મળે.'
તમબ્રવીન્નરો રાજઞ્શરણ્યઃ શરણૈષિણામ્ । બ્રહ્મણ્યો ભવ ધર્માત્મા મા ચ સ્મૈવં પુનઃ કૃથાઃ
એ પુરુષે રાજાને કહ્યું: 'હે રાજા, તું શરણાગતોને આશ્રય આપનારો છે; બ્રહ્મનિષ્ઠ અને ધર્મમય રહેજે અને આવું ફરી કદી ન કરજે.'
નૈતાદૃક્પુરુષો રાજન્ક્ષત્રધર્મમનુસ્મરન્। મનસા નૃપશાર્દૂલ ભવેત્પરપુરઞ્જયઃ
હે રાજા, જે પુરુષ ક્ષત્રિયધર્મને યાદ રાખે છે, એ મનથી પણ કદી બીજાને જીતવાનો ઇરાદો રાખતો નથી.
મા ચ દર્પસમાવિષ્ટઃ વા તત્તે રાજન્સમાહિતમ્ ।। કૃતપ્રજ્ઞો વીતલોભો નિરહઙ્કાર આત્મવાન્
હે રાજા, અહંકારથી ભરાઈ ન જા અને મનને ચિંતિત ન થવા દે; બુદ્ધિશાળી, લોભરહિત, નિર્લોભી અને આત્મનિયંત્રિત રહેજે.
દાન્તઃ ક્ષાન્તો મૃદુઃ સૌમ્ય પ્રજાઃ પાલય પાર્થિવ ।। માસ્મ ભૂયઃ ક્ષિપેઃ કંચિદવિદિત્વા બલાબલમ્
સંતુલિત, ક્ષમાશીલ, નમ્ર અને સૌમ્ય બનીને પ્રજાનું રક્ષણ કરજે, હે રાજા; બીજાની શક્તિ-અશક્તિ જાણ્યા વિના ફરી કદી કોઈ પર આક્રમણ ન કરજે.
અનુજ્ઞાતઃ સ્વસ્તિ ગચ્ચ મૈવં ભૂયઃ સમાચરેઃ । કુશલં બ્રાહ્મણાન્પૃચ્છેરાવયોર્વચનાદ્ભૃશમ્
હવે મારી પરવાનગીથી શાંતિથી જઈશ; આવું ફરી કદી ન કરજે; અમારા કહેવા મુજબ બ્રાહ્મણો પાસેથી સુખ-શાંતિ વિશે પૂછજે.
તતો રાજા તયોઃ પાદાવભિવાદ્ય મહાત્મનોઃ । પ્રત્યાજગામ સ્વપુરં ધર્મં ચૈવાચરદ્ભૃશમ્
પછી રાજાએ એ મહાન આત્માઓના પગે વંદન કરીને પોતાના શહેરમાં પાછો ગયો અને ધર્મનું પાલન કરવા લાગ્યો.
સુમહચ્ચાપિ તત્કર્મ યન્નરેણ કૃતં પુરા । તતો ગુણૈઃ સુબહુભિઃ શ્રેષ્ઠો નારાયણોઽભવત્
પૂર્વે જે પુરૂષે એ મહાન કાર્ય કર્યું હતું, એ અત્યંત મહાન હતું; તેથી અનેક ગુણોથી નારાયણ શ્રેષ્ઠ બન્યા.
તસ્માદ્યાવદ્ધનુઃશ્રેષ્ઠે ગાણ્ડીવેઽસ્ત્રં ન યુજ્યતે। તાવત્ત્વં માનમુત્સૃજ્ય ગચ્છ રાજન્ધનઞ્જયમ્
તેથી, જયાં સુધી શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય ગાંડીવમાં શસ્ત્ર જોડાતું નથી, ત્યાં સુધી તું અહંકાર છોડીને ધનંજય પાસે જા, હે રાજા.
કાકુદીકં શુકં નાકમક્ષિસન્તર્જનં તથા। સન્તાનં નર્તકં ઘોરમાસ્યમોદકમષ્ટમમ્
કકુદિક, શુક, નાકમ, અક્ષિસંતર્જન, સંતાન, નૃત્યક, ઘોર અને આસ્યમોદક—આ આઠ છે.
એતૈર્વિદ્ધાઃ સર્વ એવ મરણં યાન્તિ માનવાઃ । ઉન્મત્તાશ્ચ વિચેષ્ટન્તે નષ્ટસંજ્ઞા વિચેતસઃ
જે માણસો એમાંથી ઘાયલ થાય છે, તેઓ મૃત્યુ પામે છે; અને જે પાગલ થાય છે, તેઓ સંજ્ઞાન અને બુદ્ધિ ગુમાવીને ભટકતા રહે છે.
સ્વપન્તિ ચ પ્લવન્તે ચ ચ્છર્દયન્તિ ચ માનવાઃ । મૂત્રયન્તે ચ સતતં રુદન્તિ ચ હસન્તિ ચ
માણસો ઊંઘે છે, તરતા રહે છે, ઉલટી કરે છે, વારંવાર મૂત્ર કરે છે, રડે છે અને હસે છે.
કામક્રોધૌ લોભમોહૌ મદમાનૌ તથૈવ ચ। માત્સર્યાહઙ્કુતી ચૈવ ક્રમાદેત ઉદાહૃતાઃ
ઈચ્છા અને ક્રોધ, લોભ અને મોહ, મદ અને માન, ઈર્ષ્યા અને અહંકાર—આ બધાં ક્રમશઃ ગણાયા છે.
નિર્માતા સર્વલોકાનામીશ્વરઃ સર્વકર્મવિત્। યસ્ય નારાયણો બન્ધુરર્જુનો દુઃસહો યુધિ
જે સર્વ લોકોના સર્જનહાર છે, બધા કર્મો જાણે છે, જેના મિત્ર નારાયણ છે અને સાથી અર્જુન છે—યુદ્ધમાં જેને કોઈ હરાવી શકે નહીં.
કસ્તમુત્સહતે જેતું ત્રિષુ લોકેષુ ભારત। વીરં કપિધ્વજં જિષ્ણું યસ્ય નાસ્તિ સમો યુધિ
હે ભારત, ત્રણેય લોકમાં એવો વીર, કપીધ્વજધારી, વિજયી અર્જુન છે—યુદ્ધમાં જેને સમાન કોઈ નથી—એને જીતવાનો કોણ હિંમત કરી શકે?