ઇતિ બ્રુવન્નન્વચરત્સ રાજા પૃથિવીમિમામ્। દર્પેણ મહતા મત્તઃ કઞ્ચિદન્યમચિન્તયન્
આ રીતે કહેતો એ રાજા મોટા અહંકારમાં મસ્ત થઈ, પૃથ્વી પર ફરતો અને બીજાને કશું જ ગણતો નહોતો.
તં ચ વૈદ્યા અકૃપણા બ્રાહ્મણાઃ સર્વતોઽભયાઃ। પ્રત્યષેધન્ત રાજાનં શ્લાઘમાનં પુનઃ પુનઃ
પણ બધે જ રહેલા નિર્ભય અને વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ, દયાવાન ન બની, વારંવાર એ ગર્વીલા રાજાને અટકાવ્યો.
નિષિધ્યમાનોઽપ્યસકૃત્પૃચ્છત્યેવ સ વૈ દ્વિજાન્ । અતિમાનં શ્રિયા મત્તં તમૂચુર્બ્રાહ્મણાસ્તદા
વારંવાર મનાઈ છતાં, એ રાજા દ્વિજોને પુછતો જ રહ્યો; ધન અને ઘમંડથી મસ્ત થયેલા તેને બ્રાહ્મણોએ ત્યારે સંબોધ્યા.
તપસ્વિનો મહાત્માનો વેદપ્રત્યયદર્શિનઃ । ઉદીર્યમાણં રાજાનં ક્રોધદીપ્તા દ્વિજાતયઃ
મહાન આત્માવાળા, વેદની સત્યતા જાણનારા તપસ્વી દ્વિજોએ, રાજાને વારંવાર બોલાવતા, ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈને કહ્યું.
અનેકજયિનૌ શઙ્ખ્યે યૌ વૈ પુરુષસત્તમૌ । તયોસ્ત્વં ન સમો રાજન્ભવિતાસિ કદાચન
એ બે, અનેક વિજય માટે પ્રસિદ્ધ અને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છે; રાજા, તું ક્યારેય તેમનો સમાન બની શકીશ નહીં.
એવમુક્તઃ સ રાજા તુ પુનઃ પપ્રચ્છ તાન્દ્વિજાન્। ક્વ તૌ વીરૌ ક્વજન્માનૌ કિંકર્માણૌ ચ કૌ ચ તૌ
એવું સાંભળીને પણ રાજાએ ફરીથી બ્રાહ્મણોને પુછ્યું: 'એ વીર ક્યાં છે? તેમનું જન્મ શું છે? તેઓ શું કરે છે અને કોણ છે?'
નરો નારાયણશ્ચૈવ તાપસાવિતિ નઃ શ્રુતમ્। આયાતૌ માનુષે લોકે તાભ્યાં યુદ્ધ્યસ્વ પાર્થિવ
'નર અને નારાયણ, તપસ્વી—આમ અમે સાંભળ્યું છે; તેઓ માનવ લોકમાં આવ્યા છે. હે રાજા, તું તેમનો સામનો કર.'
શ્રૂયેતે તૌ મહાત્માનૌ નરનારાયણાવુભૌ । તપો ઘોરમનિર્દેશ્યં તપ્યેતે ગન્ધમાદને
નર અને નારાયણ, બંને મહાન આત્મા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેઓ ગંધમાદન પર્વત પર કઠોર અને વર્ણનાતીત તપ કરે છે.
સ રાજા મહતીં સેનાં યોજયિત્વા ષડઙ્ગિનીમ્ । અમૃષ્યમાણઃ સંપ્રાયાદ્યત્ર તાવપરાજિતૌ
એ રાજાએ, સહન ન કરી શકીને, વિશાળ છ વિભાગવાળી સેના તૈયાર કરી અને જ્યાં એ બે અજેય હતા ત્યાં જવા નીકળી પડ્યો.
સ ગત્વા વિષમં ઘોરં પર્વતં ગન્ધમાદનમ્। માર્ગમાણોઽન્વગચ્છત્તૌ તાપસૌ વનમાશ્રિતૌ
એ ગંધમાદન પર્વત પર, જે કઠિન અને ભયાનક છે, જઈને, એ તપસ્વીઓને શોધવા લાગ્યો, જે વનમાં રહેતા હતા.
તૌ દૃષ્ટ્વા ક્ષુત્પિપાસાભ્યાં કૃશૌ ધમનિસન્તતૌ । શીતવાતાતપૈશ્ચૈવ કર્શિતૌ પુરુષોત્તમૌ
એમને જોયા, તો તેઓ ભૂખ અને તરસથી દુર્બળ, નસો દેખાતી, અને ઠંડી, પવન તથા ગરમીથી કાંઈક શોષાઈ ગયેલા, એ શ્રેષ્ઠ પુરુષો હતા.
અભિગમ્યોપસઙ્ગૃહ્ય પર્યપૃચ્છદનામયમ્। તમર્ચિત્વા મૂલફલૈરાસનેનોદકેન ચ
એ રાજાએ નજીક જઈને તેમને વંદન કર્યું, તેમની ખેરખબર પુછી; મૂળ, ફળ, બેઠાડું અને પાણી આપી તેમનું સન્માન કર્યું.
ન્યમન્ત્રયેતાં રાજાનં કિં કાર્યં ક્રિયતામિતિ। તતસ્તામાનુપૂર્વી સ પુનરેવાન્વકીર્તયત્
તેઓએ રાજાને આમંત્રણ આપ્યું, 'શું કામ કરવું?' એમ પુછ્યું; પછી રાજાએ ફરીથી આખી વાત ક્રમવાર કહી.
બાહુભ્યાં મે જિતા ભૂમિર્નિહતાઃ સર્વશત્રવઃ। ભવદ્ભ્યાં યુદ્ધમાકાઙ્ક્ષન્નુપયાતોઽસ્મિ પર્વતમ્
'મારા બાહુબળથી મેં ધરતી જીતેલી છે, બધા શત્રુઓને હરાવ્યા છે; હવે તમારું યુદ્ધ મેળવવા માટે હું આ પર્વતે આવ્યો છું.'
આતિથ્યં દીયતામેતત્કાઙ્ક્ષિતં મે ચિરં પ્રતિ
'મને એ આતિથ્ય આપો, જેની હું લાંબા સમયથી ઈચ્છા રાખતો હતો.'
ન હ્યસ્મિન્નાશ્રમે યુદ્ધં કુતઃ શસ્ત્રં કુતોઽનૃજુઃ । અન્યત્ર યુદ્ધમાકાઙ્ક્ષ બહવઃ ક્ષત્રિયાઃ ક્ષિતૌ
'આ આશ્રમમાં યુદ્ધ નથી, અહીં શસ્ત્રો કે અણ્યાય ક્યાંથી આવે? યુદ્ધની ઈચ્છા હોય તો બીજે જા—પૃથ્વી પર ઘણા ક્ષત્રિય છે.'
ઉચ્યમાનસ્તથાઽપિ સ્મ ભૂય એવાભ્યભાષત। પુનઃ પુનઃ ક્ષામ્યમાણઃ સાન્ત્વ્યમાનશ્ચ ભારત
આવું કહેવામાં છતાં પણ, એ વારંવાર બોલતો રહ્યો; વારંવાર માફી માંગવામાં અને સમજાવવામાં આવ્યો, હે ભારત.
દમ્ભોદ્ભવો યુદ્ધમિચ્છન્નાહ્વયત્યેવ તાપસૌ । તતો નરસ્ત્વિષીકાણાં મુષ્ટિમાદાય ભારત
ઘમંડથી જન્મેલો, યુદ્ધની ઈચ્છા રાખતો એ રાજા તપસ્વીઓને વારંવાર લલકારતો રહ્યો; ત્યારે નરે ઘાસના તણખલાં હાથમાં લઈ, હે ભારત—
અબ્રવીદેહિ યુદ્ધ્યસ્વ યુદ્ધકામુક ક્ષત્રિય। સર્વશસ્ત્રાણિ ચાદત્સ્વ યોજયસ્વ ચ વાહિનીમ્
'આ, યુદ્ધ કરવા આવ, યુદ્ધ ઇચ્છનાર ક્ષત્રિય; તારા બધા શસ્ત્રો લઈ લે અને તારી આખી સેના તૈયાર કરી લે.'
અહં હિ તે વિનેષ્યામિ યુદ્ધશ્રદ્ધામિતઃ પરમ્ । `યદાહ્વયસિ દર્પેણ બ્રાહ્મણપ્રમુખાઞ્જનાન્
'હું તારી આ અતિશય યુદ્ધપ્રેમી ભાવનાને નષ્ટ કરી દઈશ; કેમ કે તું ઘમંડથી બ્રાહ્મણો સહિત બધાને લલકારતો છે.'
યદ્યેતદસ્ત્રમસ્માસુ યુક્તં તાપસ મન્યસે। એતેનાપિ ત્વયા યોત્સ્યે યુદ્ધાર્થી હ્યહમાગતઃ
હે તપસ્વી, જો તું આ શસ્ત્ર અમારે સામે યોગ્ય માને છે, તો હું એથી પણ તારી સામે લડવા તૈયાર છું, કારણ કે હું તો યુદ્ધ માટે જ આવ્યો છું.
ઇત્યુક્ત્વા શરવર્ષેણ સર્વતઃ સમવાકિરત્ । દમ્ભોદ્ભવસ્તાપસં તં જિવાંસુઃ સહસૈનિકઃ
આવું કહીને દંભોદ્ભવ પોતાના સૈનિકો સાથે મળીને ચારેય બાજુથી એ તપસ્વી પર બાણોની વરસાદ વરસાવવા લાગ્યો.
તસ્ય તાનસ્યતો ઘોરાનિષૂન્પરતનુચ્છિદઃ। કદર્થીકૃત્ય સ મુનિરિષીકાભિઃ સમાર્પયત્
એ ભયાનક, શરીર કાપી નાખતા બાણોને એ મુનિએ નિષ્ફળ બનાવી દીધા અને પોતે ઇષીકાથી જવાબ આપ્યો.
તતોઽસ્મૌ પ્રાસૃજદ્ધોરમૈષીકમપરાજિતઃ। અસ્ત્રમપ્રતિસન્ધેયં તદુદ્ભુતમિવાભવત્
પછી એ અપરાજિત મુનિએ એક ભયંકર ઇષીકાસ્ત્ર છોડ્યું, જે અણકહ્ય અને અચાનક પ્રગટ થયેલું લાગતું હતું.
તેષામક્ષીણિ કર્ણાંશ્ચ નાસિકાશ્ચૈવ માયયા । નિમિત્તવેધી સ મુનિરીષીકાભિઃ સમાર્પયત્
એ મુનિએ માયાથી એમના કાન અને નાક પર ઇષીકા માર્યા, પણ એ બધાંને કોઈ નુકસાન થયું નહીં.
સ દૃષ્ટ્વા શ્વેતમાકાશમિષીકાભિઃ સમાચિતમ્ । પાદયોર્ન્યપતદ્રાજા સ્વસ્તિ મેસ્ત્વિતિ ચાબ્રવીત્
જ્યારે રાજાએ આકાશમાં સફેદ ઇષીકા છવાયેલી જોઈ, ત્યારે એ મુનિના પગે પડી ગયો અને કહ્યું: 'મારે શાંતિ મળે.'
તમબ્રવીન્નરો રાજઞ્શરણ્યઃ શરણૈષિણામ્ । બ્રહ્મણ્યો ભવ ધર્માત્મા મા ચ સ્મૈવં પુનઃ કૃથાઃ
એ પુરુષે રાજાને કહ્યું: 'હે રાજા, તું શરણાગતોને આશ્રય આપનારો છે; બ્રહ્મનિષ્ઠ અને ધર્મમય રહેજે અને આવું ફરી કદી ન કરજે.'
નૈતાદૃક્પુરુષો રાજન્ક્ષત્રધર્મમનુસ્મરન્। મનસા નૃપશાર્દૂલ ભવેત્પરપુરઞ્જયઃ
હે રાજા, જે પુરુષ ક્ષત્રિયધર્મને યાદ રાખે છે, એ મનથી પણ કદી બીજાને જીતવાનો ઇરાદો રાખતો નથી.
મા ચ દર્પસમાવિષ્ટઃ વા તત્તે રાજન્સમાહિતમ્ ।। કૃતપ્રજ્ઞો વીતલોભો નિરહઙ્કાર આત્મવાન્
હે રાજા, અહંકારથી ભરાઈ ન જા અને મનને ચિંતિત ન થવા દે; બુદ્ધિશાળી, લોભરહિત, નિર્લોભી અને આત્મનિયંત્રિત રહેજે.
દાન્તઃ ક્ષાન્તો મૃદુઃ સૌમ્ય પ્રજાઃ પાલય પાર્થિવ ।। માસ્મ ભૂયઃ ક્ષિપેઃ કંચિદવિદિત્વા બલાબલમ્
સંતુલિત, ક્ષમાશીલ, નમ્ર અને સૌમ્ય બનીને પ્રજાનું રક્ષણ કરજે, હે રાજા; બીજાની શક્તિ-અશક્તિ જાણ્યા વિના ફરી કદી કોઈ પર આક્રમણ ન કરજે.