સેયમાપન્મહાઘોરા કુરુષ્વેવ સમુત્થિતા । કર્ણદુર્યોધનકૃતા સર્વે હ્યેતે તદન્વયાઃ
આ ભયંકર આપત્તિ કુરુઓમાં જ ઊભી થઈ છે, જે કર્ણ અને દુર્યોધનના કારણે છે; બાકીના બધા તેમના અનુયાયી છે.
વ્યસને ક્લિશ્યમાનં હિ યો મિત્રં નાભિપદ્યતે । અનુનીય યથાશક્તિ તં નૃશંસં વિદુર્બુધાઃ
જે મિત્ર મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે, શક્ય તેટલું સમજાવ્યા પછી પણ, તેની પાસે ન જાય, તેને જ્ઞાની લોકો નિર્દય કહે છે.
આકેશગ્રહણાન્મિત્રમકાર્યાત્સંનિવર્તયન્। અવાચ્યઃ કસ્યચિદ્ભવતિ કૃતયત્નો યથાબલમ્
મિત્રને ખોટા કાર્યથી અટકાવવા માટે, જો કોઈએ આખો પ્રયત્ન કર્યો હોય—even વાળ પકડીને અટકાવ્યું હોય—પણ સફળ ન થાય, તો તેને કોઈ દોષ આપતો નથી.
તત્સમર્થં શુભં વાક્યં ધર્માર્થસહિતં હિતમ્। ધાર્તરાષ્ટ્રઃ સહામાત્યો ગ્રહીતું વિદુરાર્હતિ
હે વિદુર, તારે જે શુભ, યોગ્ય અને હિતકારી વાત કરી છે, તે ધૃતરાષ્ટ્ર અને તેના મંત્રીઓએ સ્વીકારવી યોગ્ય છે.
હિતં હિ ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં પાણ્ડવાનાં તથૈવ ચ । પૃથિવ્યાં ક્ષત્રિયાણાં ચ યતિષ્યેઽહમમાયયા
હું નિષ્કપટપણે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો, પાંડવો અને પૃથ્વી上的 ક્ષત્રિયોનું હિત કરવા પ્રયત્ન કરીશ.
હિતે પ્રયતમાનં માં શઙ્કેદ્દુર્યોધનો યદિ। હૃદયસ્ય ચ મે પ્રીતિરાનૃણ્યં ચ ભવિષ્યતિ
જો દુર્યોધન મને શંકા કરે, છતાં હું તેના હિત માટે પ્રયત્ન કરું, તો પણ મારું હૃદય સંતોષ અને નિર્દોષ રહેશે.
જ્ઞાતીનાં હિ મિથો ભેદે યન્મિત્રં નાભિપદ્યતે । સર્વયત્નેન માધ્યસ્થ્યં ન તન્મિત્રં વિદુર્બુધાઃ
જ્યારે જ્ઞાતિઓમાં ફૂટ પડે અને મિત્ર આખો પ્રયત્ન કર્યા વિના માત્ર નિષ્પક્ષ રહે, તો જ્ઞાની લોકો તેને સાચો મિત્ર માનતા નથી.
ન માં બ્રૂયુરધર્મિષ્ઠા મૂઢા હ્યસુહૃદસ્તથા । શક્તો નાવારયત્કૃષ્ણઃ સંરબ્ધાન્કુરુપાણ્ડવાન્
મારા વિશે અધર્મી, મૂર્ખ કે દુશ્મન સ્વભાવના લોકો એવું ન કહે કે કૃષ્ણ કુરુ અને પાંડવોના ક્રોધને રોકી શક્યો નહીં.
ઉભયોઃ સાધયન્નર્થમહામાગત ઇત્યુત । તત્ર યત્નમહં કૃત્વા ગચ્છેયં નૃષ્વવાચ્યતામ્
આ મહાન કાર્યમાં બંને પક્ષના હિતને સિદ્ધ કરી શકું, તો હું પૂરેપૂરો પ્રયત્ન કરીને માનવોમાં માન મેળવું.
મમ ધર્માર્થયુક્તં હિ શ્રુત્વા વાક્યમનામયમ્। ન ચેદાદાસ્યતે બાલો દિષ્ટસ્ય વશમેષ્યતિ
મારા ધર્મ અને કલ્યાણથી ભરેલા નિષ્કપટ વચન સાંભળ્યા પછી પણ જો યુવાન રાજકુમાર તેને સ્વીકારશે નહીં, તો તે પોતાના ભાગ્યના હાથમાં પડી જશે.
અહાપયન્પાણ્ડવાર્થં યથાવ- ચ્છમં કુરૂણાં યદિ ચાચરેયમ્। પુણ્યં ચ મે સ્યાચ્ચરિતં મહાત્મ- ન્મુચ્યેરંશ્ચ કુરવો મૃત્યુપાશાત્
જો હું પાંડવોના હિત માટે અને કૌરવોની શાંતિ માટે મારી શક્તિ પ્રમાણે પ્રયત્ન કરું, તો મને પુણ્ય મળશે અને મહાન કૌરવો મૃત્યુના બંધનમાંથી છૂટશે.
અપિ વાચં ભાષમાણસ્ય કાવ્યાં ધર્મરામામર્થવતીમહિંસ્રામ્। અવેક્ષેરન્ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ શમાર્થં માં ચ પ્રાપ્તં કુરવઃ પૂજયેયુઃ
જો ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો મારા કાવ્યમય, ધર્મમય, અર્થસભર અને અહિંસક વચનોને શાંતિ માટે વિચારશે, તો કૌરવો મારા આગમન પર મને સન્માન આપશે.
ન ચાપિ મમ પર્યાપ્તાઃ સહિતાઃ સર્વપાર્થિવાઃ। ક્રુદ્ધસ્ય પ્રમુખે સ્થાતું સિંહસ્યેવેતરે મૃગાઃ
મારે ગુસ્સામાં હોવા પર બધા રાજાઓ ભેગા થાય તો પણ, જેમ સિંહ સામે બીજાં પ્રાણીઓ ઊભા રહી શકતા નથી, તેમ મારી સામે ઊભા રહી શકશે નહીં.
ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં વૃષ્ણીનામૃષભસ્તદા। શયને સુખસંસ્પર્શે શિશ્યે યદુસુખાવહઃ
વૃષ્ણિઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાન યોદ્ધાએ આ રીતે બોલ્યા પછી, સુખદાયક શય્યાએ આરામ કર્યો અને યાદવોને આનંદ આપ્યો.
તથા કથયતોરેવ તયોર્બુદ્ધિમતોસ્તદા। શિવા નક્ષત્રસંપન્ના સા વ્યતીયાય શર્વરી
એ બંને બુદ્ધિશાળી પુરુષો વાતચીત કરતા હતા, ત્યારે શુભ નક્ષત્રોથી યુક્ત રાત્રિ પસાર થઈ ગઈ.
ધર્માર્થકામયુક્તાશ્ચ વિચિત્રાર્થપદાક્ષરાઃ। શૃણ્વતો વિવિધા વાચો વિદુરસ્ય મહાત્મનઃ
મહાન આત્મા વિદુરે ધર્મ, અર્થ અને કામથી ભરપૂર, વિવિધ અર્થ અને શબ્દોથી શોભિત અનેક વાતો સાંભળી.
કથાભિરનુરૂપાભી રક્તસ્યામિતતેજસઃ । અકામસ્યૈવ કૃષ્ણસ્ય સા વ્યતીયાય શર્વરી
કૃષ્ણ માટે યોગ્ય એવી વાર્તાઓ વચ્ચે, જે ઇચ્છા વગર પણ અમિત તેજ ધરાવતા હતા, એ રાત્રિ પસાર થઈ ગઈ.
તતસ્તુ સ્વરસંપન્ના બહવઃ સૂતમાગધાઃ ।। શઙ્ખદુન્દુમિનિર્ઘોષૈઃ કેશવં પ્રત્યબોધયન્
પછી અનેક સુગમ ગાયક અને માગધો, શંખ અને ઢોલના અવાજ સાથે કેશવને જાગૃત કરવા આવ્યા.
તત ઉત્થાય દાશાર્હઋષભઃ સર્વસાત્વતામ્ । સર્વમાવશ્યકં ચક્રે પ્રાતઃ કાર્યં જનાર્દનઃ
પછી દાશાર્હો અને સર્વ સાત્વતોમાં શ્રેષ્ઠ એવા જનાર્દને ઉઠીને સવારે જરૂરી બધા કાર્ય કર્યા.
કૃતોદકાનુજપ્યઃ સ હુતાગ્નિઃ સમલઙ્કૃતઃ। તતશ્ચાદિત્યમુદ્યન્તમુપાતિષ્ઠત માધવઃ
પાણીનો સંસ્કાર, જપ, અગ્નિહવન અને શણગાર કર્યા પછી, માધવે ઉગતા સૂર્યની પૂજા કરી.
અથ દુર્યોધનઃ કૃષ્મં શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ। સન્ધ્યાં તિષ્ઠન્તમભ્યેત્ય દાશાર્હમપરાજિતમ્
પછી દુર્યોધન અને સુબલપુત્ર શકુનિ, સંધ્યાકાળે ઊભેલા અજેય દાશાર્હ પાસે આવ્યા.
આચક્ષેતાં તુ કૃષ્ણસ્ય ધૃતરાષ્ટ્રં સભાગતમ્। કુરૂશ્ચ ભીષ્મપ્રમુખાન્રાજ્ઞઃ સર્વાંશ્ચ પાર્થિવાન્
તેઓએ કૃષ્ણને ધૃતરાષ્ટ્ર અને તેની સભા, ભીષ્મ વડે કુરુઓ તથા બધા રાજાઓ વિશે જાણકારી આપી.
ત્વામર્થયન્તે ગોવિન્દ દિવિ શક્રમિવામરાઃ । તાવભ્યનન્દદ્ગોવિન્દઃ સામ્ના પરમવલ્ગુના
ગોવિંદ, જેમ સ્વર્ગમાં દેવો ઇન્દ્રને શોધે છે તેમ તેઓ તને શોધે છે; ગોવિંદે તેમને ખૂબ સૌમ્યતાથી સ્વીકાર્યા.
તતો વિમલ આદિત્યે બ્રાહ્મણેભ્યો જનાર્દનઃ। દદૌ હિરણ્યં વાસાંસિ ગાશ્ચાશ્ચાંશ્ચ પરન્તપઃ
પછી નિર્મળ સૂર્ય ઉગ્યો ત્યારે, શત્રુઓના વિનાશક જનાર્દને બ્રાહ્મણોને સોનુ, વસ્ત્રો, ગાયો અને અન્ન આપ્યાં.
વિસૃષ્ટવન્તં રત્નાનિ દાશાર્હમપરાજિતમ્। તિષ્ઠન્તમુપસઙ્ગમ્ય વવન્દે સારથિસ્તદા
અજેય દાશાર્હે રત્નો વિતરણ કર્યા પછી ઊભા હતા, ત્યારે સારથી આવ્યા અને તેમને વંદન કર્યા.
તસ્મૈ રથવરો યુક્તઃ શુશુભે લોકવિશ્રુતઃ । વાજિભિઃ શૈબ્યસુગ્રીવમેઘપુષ્પબલાહકૈઃ
તેમને માટે, વિશ્વવિખ્યાત અને શૈબ્ય, સુગ્રીવ, મેઘપુષ્પ અને બલાહક નામના ઘોડાઓ જોડાયેલો સુંદર રથ તૈયાર હતો.
શૈબ્યસ્તુ શુકપત્રાભઃ સુગ્રીવઃ કિંશુકપ્રભઃ । મેઘપુષ્પો મેઘવર્ણઃ પાણ્ડરસ્તુ બલાહકઃ
શૈબ્યનો રંગ પોપટના પાંખ જેવો હતો, સુગ્રીવ કિંચુકના ફૂલ જેવી તેજસ્વી ઝાંખી આપતો હતો, મેઘપુષ્પ ઘેરા વાદળ જેવો દેખાતો હતો અને બલાહક સફેદ વાદળ જેવો ફિક્કો હતો.
દક્ષિણં ચાવહચ્છૈબ્યઃ સુગ્રીવઃ સવ્યતોઽવહત્। પૃષ્ઠવાહૌ રથસ્યાસ્તાં મેઘપુષ્પબલાહકૌ
શૈબ્યે રથને જમણી બાજુ ખેંચ્યો, સુગ્રીવે ડાબી બાજુથી રથ ચલાવ્યો; મેઘપુષ્પ અને બલાહક રથની પાછળ જોડાયેલા હતા.
વિશ્વકર્મકૃતાઽઽપીડા રત્નજાલવિભૂષિતા । આશ્રિતા વૈ રથે તસ્મિન્ધ્વજયષ્ટિરશોભત
વિશ્વકર્માએ બનાવેલી અને રત્નોની જાળથી શોભાયમાન એવી યોક રથ પર મુકાઈ હતી, અને ધ્વજદંડ પણ તેજથી ઝગમગતો હતો.
વૈનતેયઃ સ્થિતસ્તસ્યાં પ્રભાકરમિવ સ્પૃશન્। તસ્ય સત્વવતઃ કેતૌ ભુજગારિરશોભત
આ ધ્વજ પર ગરુડ ઊભો હતો, જાણે સૂર્યને સ્પર્શતો હોય, અને એ મહાન વીરના ધ્વજ પર સાપોના દુશ્મન ગરુડ તેજથી ઝળહળતો હતો.