તં ભુક્તવન્તં વિવિધાઃ સુશબ્દાઃ સૂતમાગધાઃ । અભિતુષ્ટુવુરાસીનં દાશાર્હમપરાજિતમ્
જ્યારે દાશાર્હ કુળના અપરાજિત શ્રીકૃષ્ણે ભોજન કર્યું, ત્યારે સુશબ્દ સાથે સૂત અને માગધોએ ત્યાં બેઠેલા તેમને સ્તુતિ કરી.
તં ભુક્તવન્તમાશ્વસ્તં નિશાયાં વિદુરોઽબ્રવીત્। નેદં સમ્યગ્વ્યવસિતં કેશવાગમનં તવ
જ્યારે શ્રીકૃષ્ણે ભોજન કર્યું અને આરામમાં હતા, ત્યારે રાત્રે વિદુરે કહ્યું: 'હે કેશવ, આપનું આવવું યોગ્ય રીતે નિશ્ચિત થયું નથી.'
અર્થધર્માતિગો મન્દઃ સંરમ્ભી ચ જનાર્દન । માનઘ્નો માનકામશ્ચ વૃદ્ધાનાં શાસનાતિગઃ
'હે જનાર્દન, ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર મૂર્ખ છે, લાભ અને ધર્મને અવગણે છે, ઝડપથી ગુસ્સે થાય છે, માનનો નાશ કરે છે, પોતે માન ઇચ્છે છે અને વૃદ્ધોના આજ્ઞાને અવગણે છે.'
ધર્મશાસ્ત્રાતિગો મૂઢો દુરાત્મા પ્રગ્રહં ગતઃ । અનેયઃ શ્રેયસાં મન્દો ધાર્તરાષ્ટ્રો જનાર્દન
'ધર્મશાસ્ત્રને અવગણનાર, દુરાચારી, હઠી અને મૂર્ખ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર, હે જનાર્દન, સારા માર્ગે લઈ જવામાં અસમર્થ છે અને કલ્યાણ મેળવવામાં ધીરો છે.'
કામાત્મા પ્રાજ્ઞમાની ચ મિત્રધ્રુક્સર્વશઙ્કિતા । અકર્તા ચાકૃતજ્ઞશ્ચ ત્યક્તધર્મા પ્રિયાનૃતઃ
'કામના વશ, પોતાને જ બુદ્ધિશાળી માને છે, મિત્રોને શંકાસ્પદ માને છે, બધાને શંકા કરે છે, કશું કરતો નથી, ઋણભાન નથી, ધર્મ છોડ્યો છે અને અસત્યમાં આનંદ પામે છે.'
મૂઢશ્વાકૃતબુદ્ધિશ્ચ ઇન્દ્રિયાણામનીશ્વરઃ। કામાનુસારી કૃત્યેષુ સર્વેષ્વકૃતનિશ્ચયઃ
'મૂર્ખ છે, મન અસ્થિર છે, ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ નથી, કામના પાછળ ચાલે છે અને દરેક કાર્યમાં નિશ્ચયહીન છે.'
એતૈશ્ચાન્યૈશ્ચ બહુભિર્દોષૈરેવ સમન્વિતઃ । ત્વયોચ્યમાનઃ શ્રેયોઽપિ સંરમ્ભાન્ન ગ્રહીષ્યતિ
'આ અને અનેક અન્ય દોષોથી ભરપૂર છે, તમે શ્રેયસની વાત કરો તો પણ ગુસ્સાથી તે સ્વીકારશે નહીં.'
ભીષ્મે દ્રોણે કૃપે કર્ણે દ્રોણપુત્રે જયદ્રથે। ભૂયસીં વર્તતે વૃત્તિં ન શમે કુરુતે મનઃ
'ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ, કર્ણ, દ્રોણપુત્ર અને જયદ્રથ સાથે તેની મોટી શક્તિ છે અને તેનો મન શાંતિ તરફ વળતું નથી.'
નિશ્ચિતં ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં સકર્ણાનાં જનાર્દન । ભીષ્મદ્રોણમુખાન્પાર્થા ન શક્તાઃ પ્રતિવીક્ષિતુમ્
'હે જનાર્દન, નિશ્ચિત છે કે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો કર્ણ સાથે, ભીષ્મ અને દ્રોણ આગળ હોય ત્યારે પૃથાપુત્રો તેમનો સામનો કરી શકશે નહીં.'
સેનાસમુદયં કૃત્વા પાર્થિવં મધુસૂદન। કૃતાર્થં મન્યતે બાલ આત્માનમવિચક્ષણાઃ
'મધુસૂદન, રાજવી સેના ભેગી કરીને, ધૃતરાષ્ટ્રનો મૂર્ખ પુત્ર પોતાને સફળ માને છે, ભલે તેને વિવેક નથી.'
એકઃ કર્ણઃ પરાઞ્જેતું સમર્થ ઇતિ નિશ્ચિતમ્ । ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્બુદ્ધેઃ સ શમં નોપયાસ્યતિ
'તેને ખાતરી છે કે એકલો કર્ણ પણ શત્રુઓને જીતવામાં સમર્થ છે; ધૃતરાષ્ટ્રના દુર્બુદ્ધિ પુત્રને કારણે શાંતિ નહીં થાય.'
સંવિચ્ચ ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં સર્વેષામેવ કેશવ । શમે પ્રયતમાનસ્ય તવ સૌભ્રાત્રકાઙ્ક્ષિણઃ
'હે કેશવ, ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રોના મન જાણીને પણ, તમે ભાઈચારા માટે શાંતિ માટે પ્રયત્ન કરો છો.'
ન પાણ્ડવાનામસ્માભિઃ પ્રતિદેયં યથોચિતમ્ । ઇતિ વ્યવસિતાસ્તેષુ વચનં સ્યાન્નિરર્થકમ્
પાંડવોને અમારી તરફથી યોગ્ય રીતે કંઈ આપવું શક્ય નથી; એથી, એ લોકો વચ્ચે તમારા શબ્દો વ્યર્થ જ રહેશે.
યત્ર સૂક્તં દુરુક્તં ચ સમં સ્યાન્મધુસૂદન । ન તત્ર પ્રલપેત્પ્રાજ્ઞો બધિરેષ્વિવ ગાયનઃ
જ્યાં સારા અને ખરાબ શબ્દો એકસરખા માનવામાં આવે છે, ત્યાં, હે મધુસૂદન, સમજદાર માણસે બોલવું યોગ્ય નથી; એ તો જાણે બહેરા લોકો વચ્ચે ગાયક ગાય છે એમ છે.
અવિજાનત્સુ મૂઢેષુ નિર્મર્યાદેષુ માધવ । તત્ત્વં વાક્યં બ્રુવન્નિન્દ્યશ્ચણ્ડાલેષુ દ્વિજો યથા
અજ્ઞાની, મૂર્ખ અને બેફામ લોકો વચ્ચે, હે માધવ, સાચું બોલવું પણ નિંદનીય ગણાય છે; જેમ કે ચંડાળાઓ વચ્ચે બ્રાહ્મણ હોય એમ.
સોઽયં બલસ્થો મૂઢશ્ચન કરિષ્યતિ તે વચઃ । તસ્મિન્નિરર્થકં વાક્યમુક્તં સંપત્સ્યતે તવ
આ માણસ, બળવાન અને મૂર્ખ છે, એ તમારો ઉપદેશ માનશે નહીં; તમે જે કહેશો એ બધું વ્યર્થ જ જશે.
તેષાં સમુપવિષ્ટાનાં સર્વેષાં પાપચેતસામ્ । તવ મધ્યાવતરણં મમ કૃષ્ણ ન રોચતે
જે બધા ભેગા થયા છે અને જેમના મન દુષ્ટ છે, એ બધાની વચ્ચે, હે કૃષ્ણ, તમારો પ્રવેશ મને યોગ્ય લાગતો નથી.
દુર્બુદ્ધીનામશિષ્ટાનાં બહૂનાં દુષ્ટચેતસામ્ । પ્રતીપં વચનં મધ્યે તવ કૃષ્ણ ન રોચતે
જે ઘણા દુર્ભાવનાવાળા, અશિસ્ત અને દુષ્ટમનાવાળા લોકો વચ્ચે, હે કૃષ્ણ, તમારી વિરુદ્ધ વાત કરવી મને યોગ્ય લાગતી નથી.
અનુપાસિતવૃદ્ધત્વાચ્છ્રિયો દર્પાચ્ચ મોહિતઃ । વયોદર્પાદમર્ષાચ્ચ ન તે શ્રેયો ગ્રહીષ્યતિ
જે વડીલોના સંગથી અજાણ છે, ધન અને અભિમાનથી મોહિત છે, યુવાની અને ક્રોધથી ઘમંડમાં છે, એ તમારા માટે સારું છે એ સ્વીકારશે નહીં.
બલં બલવદપ્યસ્ય યદિ વક્ષ્યસિ માધવ । ત્વય્યસ્ય મહતી શઙ્કા ન કરિષ્યતિ તે વચઃ
હે માધવ, જો તમે તેના બળની વાત પણ કરો તો, એ તમને લઈને મોટી શંકા રાખશે અને તમારો ઉપદેશ નહીં માને.
નેદમદ્ય યુધા શક્યમિન્દ્રેણાપિ સહામરૈઃ । ઇતિ વ્યવસિતાઃ સર્વે ધાર્તરાષ્ટ્રા જનાર્દન
આજે તો ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ પણ યુદ્ધથી જીતવાને સક્ષમ નથી; હે જનાર્દન, ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રોએ આવું નક્કી કરી લીધું છે.
તેષ્વેવમુપપન્નેષુ કામક્રોધાનુવર્તિષુ । સમર્થમપિ તે વાક્યમસમર્થં ભવિષ્યતિ
જે લોકો ઇચ્છા અને ક્રોધના પીછે ચાલે છે, એમાં તમારી શક્તિશાળી વાત પણ નિષ્ફળ બની જશે.
મધ્યે તિષ્ઠન્હસ્ત્યનીકસ્ય મન્દો રથાશ્વયુક્તસ્ય બલસ્ય મૂઢઃ। દુર્યોધનો મન્યતે બીતભીતિઃ કૃત્સ્ના મયેયં પૃથિવી જિતેતિ
હાથીની સૈન્યની વચ્ચે, રથ અને ઘોડા સાથે, મૂર્ખ અને મંદબુદ્ધિ દુયોધન, ડરતો હોવા છતાં બહાદુરી બતાવે છે અને માને છે કે આખી ધરતી તેણે જીત લીધી છે.
આશંસતે વૈ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રો મહારાજ્યમસપત્નં પૃથિવ્યામ્। તસ્મિઞ્શમઃ કેવલો નોપલભ્યો બદ્ધં સન્તં મન્યતે લબ્ધમર્થમ્
ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર ધરતી પર મોટી અને બિનહરીફ રાજકીય આશા રાખે છે; એમાં સાચો શાંતિભાવ નથી, અને જે બંધાયેલું છે તેને જ મેળવેલું માને છે.
પર્યસ્તેયં પૃથિવી કાલપક્વા દુર્યોધનાર્થે પાણ્ડવાન્યોદ્ધુકામાઃ । સમાગતાઃ સર્વયોધાઃ પૃથિવ્યાં રાજાનશ્ચ ક્ષિતિપાલૈઃ સમેતાઃ
આ ધરતી ચારેય બાજુથી ઘેરી છે, સમય પ્રમાણે પરિપક્વ થઈ છે; દુયોધન માટે પાંડવો યુદ્ધ કરવા ઈચ્છે છે. ધરતીના બધા યોદ્ધાઓ ભેગા થયા છે, અને રાજાઓ પણ પોતાના રક્ષકો સાથે જોડાયા છે.
સર્વે ચૈતે કૃતવૈરાઃ પુરસ્તા- ત્ત્વયા રાજાનો હૃતસારાશ્ચ કૃષ્ણ । તવોદ્વેગાત્સંશ્રિતા ધાર્તરાષ્ટ્રા- ન્સુસંહતાઃ સહ કર્ણેન વીરાઃ
આ બધા રાજાઓ, પહેલાં તમારી કારણે દુશ્મન બન્યા હતા, હે કૃષ્ણ, હવે તેમની શક્તિ ગુમાવી છે; તમારા ભયથી ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો કર્ણ અને અન્ય વીરોથી સાથે મળીને ઊભા છે.
ન તન્મતં મમ દાશાર્હવીર
હે દાશાર્હ વંશના વીર, એ મારું મત નથી.
તેષાં સમુપવિષ્ટાનાં બહૂનાં દુષ્ટચેતસામ્। કથં મધ્યં પ્રપદ્યેથાઃ શત્રૂણાં શત્રુકર્શન
જે ઘણા દુષ્ટમનાવાળા લોકો ભેગા થયા છે, એ દુશ્મનોની વચ્ચે તમે કેવી રીતે પ્રવેશી શકો, હે શત્રુઓને હરાવનાર?
સર્વથા ત્વં મહાબાહો દેવૈરપિ દુરુત્સહઃ । પ્રભાવં પૌરુષં બુદ્ધિં જાનામિ તવ શત્રુહન્
હે મહાબાહુ, તમે તો દરેક રીતે દેવતાઓ માટે પણ અપરાજેય છો; હે શત્રુહનન, તમારી શક્તિ, પુરુષાર્થ અને બુદ્ધિ હું જાણું છું.
યા મે પ્રીતિઃ પાણ્ડવેષુ ભૂયઃક સા ત્વયિ માધવ । પ્રેમ્ણા ચ બહુમાનાચ્ચ સૌહૃદાચ્ચ બ્રવીમ્યહમ્
પાંડવો માટે જે પ્રેમ છે, એ તોય વધારે તમારામાં છે, હે માધવ; પ્રેમ, સન્માન અને મિત્રતાથી હું આવું કહું છું.