અનિકેતો ગૃહસ્થેષુ કામવૃત્તેષુ સંયતઃ। ગ્રામ એવ વસન્ભિક્ષુસ્તયોઃ પૂર્વતરં ગતઃ
ગામમાં રહેતો, ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખતો, ગૃહસ્થોમાં પણ કામના પર ચાલતો ભિક્ષુક, એ બંનેમાંથી પહેલો પહોંચે છે.
અપ્રાપ્ય દીર્ઘમાયુસ્તુ યઃ પ્રાપ્તો વિકૃતિં ચરેત્। તપ્યતે યદિ તત્કૃત્વા ચરેત્સોઽન્યત્તપસ્તતઃ
જેને દીર્ઘ આયુષ્ય મળ્યું નથી અને પછી પણ ખોટું વર્તન કરે છે, એ જો તપ કરે અને એથી દુઃખી થાય, તો તેને બીજું તપ કરવું જોઈએ.
પાપાનાં કર્મણાં નિત્યં બિભીયાદ્યસ્તુ માનવઃ। સુખમપ્યાચરન્નિત્યં સોઽત્યન્તં સુખમેધતે
જે માનવ હંમેશા પાપ કર્મોથી ડરે છે, સુખદાયક કામ કરતા પણ, એ અંતે સર્વોત્તમ સુખ પામે છે.
યદ્વૈ નૃશંસં તદસત્યમાહુ- ર્યઃ સેવતે ધર્મમનર્થબુદ્ધિઃ। અસ્વોઽપ્યનીશશ્ચ તથૈવ રાજં- સ્તદાર્જવં સ સમાધિસ્તદાર્યમ્
જે ક્રૂર છે, તે અસત્ય કહેવાય છે; જે ધર્મની સેવા ફક્ત લાભ માટે કરે છે, એ તો બળહીન ઘોડા જેવો છે, હે રાજા, એનું સીધાપણું, ધ્યાન અને ઉન્નતિ એવાં જ છે.
કેનાસિ હૂતઃ પ્રહિતોઽસિ રાજ- ન્યુવા સ્રગ્વી દર્શનીયઃ સુવર્ચાઃ। કુતઋ આયાતઃ કતરસ્યાં દિશિ ત્વ- મુતાહોસ્વિત્પાર્થિવં સ્થાનમસ્તિ
કોણે તને બોલાવ્યો? કોણે મોકલ્યો, હે રાજા? તું યુવાન છે, ફૂલમાળા પહેરેલી, સુંદર અને તેજસ્વી છે; ક્યાંથી આવ્યો છે, કઈ દિશામાંથી? કે તને રાજપદ છે?
ત્વરન્તિ માં લોકપા બ્રાહ્મણા યે
લોકોના રક્ષક દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણો મને ઉત્સાહ આપે છે.
સતાં સકાશે તુ વૃતઃ પ્રપાત- સ્તે સઙ્ગતા ગુણવન્તશ્ચ સર્વે। શક્રાચ્ચ લબ્ધો હિ વરો મયૈષ પતિષ્યતા ભૂમિતલં નરેન્દ્ર
સજ્જનોમાં પસંદ કરેલો માર્ગ દુષ્કર છે; ત્યાં ભેગા થયેલા બધા ગુણવાન છે. હે રાજા, એ ઈન્દ્ર પાસેથી મળેલી કૃપા છે, હવે હું ધરતી પર પડવાનો છું.
પૃચ્છામિ ત્વાં મા પ્રપત પ્રપાતં યદિ લોકાઃ પાર્થિવ સન્તિ મેઽત્ર। યદ્યન્તરિક્ષે યદિ વા દિવિ સ્થિતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં ત્વાં તસ્ય ધર્મસ્ય મન્યે
હું તને પૂછું છું—પતન ન કર, જો અહીં મારા માટે લોક છે, હે રાજા. એ આકાશમાં હોય કે સ્વર્ગમાં સ્થિર હોય, હું તને એ ધર્મના જ્ઞાતા માનું છું.
યાવત્પૃથિવ્યાં વિહિતં ગવાશ્વં સહારણ્યૈઃ પશુભિઃ પાર્વતૈશ્ચ। તાવલ્લોકા દિવિ તે સંસ્થિતા વૈ તથા વિજાનીહિ નરેન્દ્રસિંહ
પૃથ્વી પર જેટલી ગાયો, ઘોડા, જંગલી પશુઓ અને પર્વતો છે, એટલા જ લોક તારા માટે સ્વર્ગમાં સ્થિર છે—આ જાણ, હે રાજસિંહ.
તાંસ્તે દદામિ મા પ્રપત પ્રપાતં યે મે લોકા દિવિ રાજેન્દ્ર સન્તિ। યદ્યન્તરિક્ષે યદિ વા દિવિ શ્રિતા- સ્તાનાક્રમ ક્ષિપ્રમપેતમોહઃ
હું તને એ લોક આપું છું—પતન ન કર—જે લોક મારા છે, હે રાજાધિરાજ, એ હવે તારા છે. એ આકાશમાં હોય કે સ્વર્ગમાં સ્થિર હોય, તું ઝડપથી એમાં પ્રવેશ, મોહથી મુક્ત થઈ.
નાસ્મદ્વિધોઽબ્રાહ્મણો બ્રહ્મવિચ્ચ પ્રતિગ્રહે વર્તતે રાજમુખ્ય। યથા પ્રદેયં સતતં દ્વિજેભ્ય- સ્તથાઽદદં પૂર્વમહં નરેન્દ્ર
મારા જેવો, ન બ્રાહ્મણ કે બ્રહ્મજ્ઞાની, કદી દાન સ્વીકારતો નથી, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ. જેમ હંમેશા દ્વિજોને આપવું જોઈએ, તેમ મેં પણ અગાઉ આપ્યું છે, હે રાજા.
નાબ્રાહ્મણઃ કૃપણો જાતુ જીવે- દ્યા ચાપ્યસ્યાઽબ્રાહ્મણી વીરપત્ની। સોઽહં નૈવાકૃતપૂર્વં ચરેયં વિધિત્સમાનઃ કિમુ તત્ર સાધુઃ
અબ્રાહ્મણ અને દુઃખી માણસે કદી જીવવું નહીં જોઈએ, અને તેની અબ્રાહ્મણ પત્નીએ પણ—even if she is a hero’s wife. હું કદી એવું કામ ન કરું, જે પહેલાં ન થયું હોય, સાચું જાણવું હોય તો પણ—એમાં શું સારું છે?
પૃચ્છામિ ત્વાં સ્પૃહણીયરૂપ પ્રતર્દનોઽહં યદિ મે સન્તિ લોકાઃ। યદ્યન્તરિક્ષે યદિ વા દિવિ શ્રિતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં ત્વાં તસ્ય ધર્મસ્ય મન્યે
હું તને પૂછું છું, હે મનોહર રૂપવાળા, હું પ્રતિર્દન છું—જો મારા માટે લોક છે, એ આકાશમાં હોય કે સ્વર્ગમાં સ્થિર હોય, હું તને એ ધર્મના જ્ઞાતા માનું છું.
સન્તિ લોકા બહવસ્તે નરેન્દ્ર અપ્યેકૈકઃ સપ્તસપ્તાપ્યહાનિ। મધુચ્યુતો ઘૃતપૃક્તા વિશોકા- સ્તે નાન્તવન્તઃ પ્રતિપાલયન્તિ
તારા માટે અનેક લોક છે, હે રાજા—even seven days and nights for each—મધથી ટપકતા, ઘીથી ભેળેલા, દુઃખરહિત, એ અનંત છે અને તારી રાહ જુએ છે.
તાંસ્તે દદાનિ મા પ્રપત પ્રપાતં યે મે લોકાસ્તવ તે વૈ ભવન્તુ। યદ્યન્તરિક્ષે યદિ વા દિવિ શ્રિતા- સ્તાનાક્રમ ક્ષિપ્રમપેતમોહઃ
હું તને એ લોક આપું છું—પતન ન કર—જે મારા છે, હવે એ તારા છે. એ આકાશમાં હોય કે સ્વર્ગમાં સ્થિર હોય, તું ઝડપથી એમાં પ્રવેશ, મોહથી મુક્ત થઈ.
ન તુલ્યતેજાઃ સુકૃતં કામયેત યોગક્ષેમં પાર્થિવ પાર્થિવઃ સન્। દૈવાદેશાદાપદં પ્રાપ્ય વિદ્વાં- શ્ચરેન્નૃશંસં ન હિ જાતુ રાજા
જેનું તેજ તુલ્ય નથી, એના સુખની ઈચ્છા રાજાએ ન કરવી જોઈએ—even if he is righteous, હે રાજા. દૈવથી આપત્તિ આવે ત્યારે વિદ્વાન રાજાએ કદી ક્રૂરતા ન કરવી.
ધર્મ્યં માર્ગં યતમાનો યશસ્યં કુર્યાન્નૃપો ધર્મમવેક્ષમાણઃ। ન મદ્વિધો ધર્મબુદ્ધિઃ પ્રજાન- ન્કુર્યાદેવં કૃપણં માં યથાઽત્થ
રાજા એ હંમેશા સારા માર્ગે ચાલે, નામ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે અને ધર્મને ધ્યાનમાં રાખીને જ કામ કરે. જેમ મને ધર્મની સમજ છે, એમ કોઈએ પણ મારા પર દયા દેખાડવાની એવી નબળી રીતથી વર્તવું જોઈએ નહીં, જેવું તમે કહ્યું છે.
કુર્યાદપૂર્વં ન કૃતં યદન્યૈ- ર્વિધિત્સમાનઃ કિમુ તત્ર સાધુ। `ધર્માધર્મૌ સુવિનિશ્ચિત્ય સમ્ય- ક્કાર્યાકાર્યેષ્વપ્રમત્તશ્ચરેદ્યઃ
માત્ર ઇચ્છા માટે, જે બીજાઓએ ક્યારેય કર્યું નથી એવું કામ કરવું યોગ્ય નથી; એમાં શું સારું છે? માણસે ધર્મ અને અધર્મને સારી રીતે સમજીને, શું કરવું અને શું ન કરવું એમાં સાવધાન રહેવું જોઈએ.
સ વૈ ધીમાન્સત્યસન્ધઃ કૃતાત્મા રાજા ભવેલ્લોકપાલો મહિમ્ના। યદા ભવેત્સંશયો ધર્મકાર્યે કામાર્થૌ વા યત્ર વિન્દન્તિ સમ્યક્
જે રાજા બુદ્ધિશાળી, સત્યવ્રતી અને પોતાને સંયમમાં રાખે છે, એ પોતાની મહિમાથી દુનિયાનો રક્ષક બને છે. જ્યારે ધર્મના કામમાં શંકા થાય, કે જ્યાં ઇચ્છા અને લાભ બન્ને સમાન હોય—
કાર્યં તત્ર પ્રથમં ધર્મકાર્યં યન્નો વિરુધ્યાદર્થકામૌ સ ધર્મઃ
એવી સ્થિતિમાં સૌપ્રથમ ધર્મનું કામ કરવું જોઈએ; એ જ સાચો ધર્મ છે, જે ઇચ્છા કે લાભ સાથે વિરુદ્ધ ન જાય.
પૃચ્છામિ ત્વાં વસુમાનૌષદશ્વિ- ર્યદ્યસ્તિ લોકો દિવિ મે નરેન્દ્ર। યદ્યન્તરિક્ષે પ્રથિતો મહાત્મન્ ક્ષેત્રજ્ઞં ત્વાં તસ્ય ધર્મસ્ય મન્યે
હું તને પૂછું છું, ધનવાન અને ઔષધિઓના માલિક, રાજા! શું મારા માટે સ્વર્ગમાં કોઈ લોક છે? જો આકાશમાં એવો કોઈ લોક સ્થાપિત હોય, તો, મહાત્મા, હું તને એ ધર્મના જ્ઞાન તરીકે માનું છું.
યદન્તરિક્ષં પૃથિવી દિશશ્ચ યત્તેજસા તપતે ભાનુમાંશ્ચ। લોકાસ્તાવન્તો દિવિ સંસ્થિતા વૈ તેનાન્તવન્તઃ પ્રતિપાલયન્તિ
આકાશ, પૃથ્વી અને દિશાઓ, અને તારી તેજથી પ્રકાશતો સૂર્ય—જેટલા લોક સ્વર્ગમાં સ્થિર છે, એ બધાં તારા તેજથી જ ટકેલા છે અને એથી જ બધા સીમિત જીવો જીવંત રહે છે.
તાંસ્તે દદાનિ મા પ્રપત પ્રપાતં યે મે લોકાસ્તવ તે વૈ ભવન્તુ। ક્રીણીષ્વૈતાંસ્તૃણકેનાપિ રાજ- ન્પ્રતિગ્રહસ્તે યદિ ધીમન્પ્રદુષ્ટઃ
હું તને એ બધા લોક આપું છું; તું દુઃખમાં ન પડ. મારા જે લોક છે, એ હવે તારા છે. રાજા, તું એક તણખલાંથી પણ એ લોક ખરીદી લે, જો તારો સ્વીકાર શુદ્ધ હોય.
ન મિથ્યાઽહં વિક્રયં વૈ સ્મરામિ વૃથા ગૃહીતં શિશુકાચ્છઙ્કમાનઃ। કુર્યાં ન ચૈવાકૃતપૂર્વમન્યૈ- ર્વિધિત્સમાનઃ કિમુ તત્ર સાધુઃ
હું ક્યારેય ખોટો વેપાર કર્યો નથી અને બાળકોની નિંદાથી ડરીને ક્યારેય વ્યર્થ કંઈ લીધું નથી. અને માત્ર ઇચ્છા માટે બીજાઓએ ક્યારેય કર્યું નથી એવું કામ પણ હું કરતો નથી; એમાં શું સારું છે?
તાંસ્ત્વં લોકાન્પ્રતિપદ્યસ્વ રાજ- ન્મયા દત્તાન્યદિ નેષ્ટઃ ક્રયસ્તે। અહં ન તાન્વૈ પ્રતિગન્તા નરેન્દ્ર સર્વે લોકાસ્તવ તે વૈ ભવન્તુ
રાજા, હું તને જે લોક આપ્યા છે, તું એ સ્વીકારી લે; જો તને કિંમત પસંદ ન હોય તો પણ ચાલે. હું એ લોક પાછા નહીં લઉં, બધા લોક હવે તારા છે.
પૃચ્છામિ ત્વાં શિબિરૌશીનરોઽહં મમાપિ લોકા યદિ સન્તીહ તાત। યદ્યન્તરિક્ષે યદિ વા દિવિ શ્રિતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં ત્વાં તસ્ય ધર્મસ્ય મન્યે
હું તને પૂછું છું, હું ઉશીનરપુત્ર શિબી છું; પિતાજી, શું મારા માટે પણ અહીં લોક છે? એ લોક આકાશમાં હોય કે સ્વર્ગમાં સ્થિર હોય, હું તને એ ધર્મના જ્ઞાન તરીકે માનું છું.
યત્ત્વં વાચા હૃદયેનાપિ સાધૂ- ન્પરીપ્સમાનાન્નાવમંસ્થા નરેન્દ્ર। તેનાનન્તા દિવિ લોકાઃ શ્રિતાસ્તે વિદ્યુદ્રૂપાઃ સ્વનવન્તો મહાન્તઃ
રાજા, જ્યારે સારા લોકો તારી પાસે આવ્યા ત્યારે તું બોલી કે દિલથી એમને કદી તુચ્છ માન્યા નહીં, એ કારણે સ્વર્ગમાં સ્થિત અનંત લોક, વીજળી જેવી તેજસ્વી અને ગર્જના કરતા, તારા છે.
તાંસ્ત્વં લોકાન્પ્રતિપદ્યસ્વ રાજ- ન્મયા દત્તાન્યદિ નેષ્ટઃ ક્રયસ્તે। ન ચાહં તાન્પ્રતિપત્સ્યે હ દત્ત્વા યત્ર ગત્વા નાનુશોચન્તિ ધીરાઃ
રાજા, હું તને જે લોક આપ્યા છે, તું એ સ્વીકારી લે; જો તને કિંમત પસંદ ન હોય તો પણ ચાલે. એકવાર આપી દીધા પછી હું એ પાછા નહીં લઉં, જ્યાં ધીરજવાળા લોકો જાય છે અને પછતાવા નથી.
યથા ત્વમિન્દ્રપ્રતિમપ્રભાવ- સ્તે ચાપ્યનન્તા નરદેવ લોકાઃ। તથાઽદ્ય લોકે ન રમેઽન્યદત્તે તસ્માચ્છિબે નાભિનન્દામિ દાયમ્
રાજા, જેમ તારી શક્તિ ઇન્દ્ર જેવી છે અને એ લોક અનંત છે, તેમ આજે હું બીજાના દાનમાં આનંદ પામતો નથી; એટલે, શિબી, હું એ ભાગ સ્વીકારતો નથી.
ન ચેદેકૈકશો રાજઁલ્લોકાન્નઃ પ્રતિનન્દસિ। સર્વે પ્રદાય ભવતે ગન્તારો નરકં વયમ્
રાજા, જો તું અમારા લોક એક એક કરીને સ્વીકારતો નથી, તો અમે બધા તને આપીને પછી નરકમાં જઈશું.