અહો યુદ્ધાભિકાઙ્ક્ષાણાં યુદ્ધકાલ ઉપસ્થિતે । ચેતાંસિ વિપ્રતીપાનિ યત્ત્વાં ભીભીમ વિન્દતિ
અરે, જ્યારે યુદ્ધની ઘડી આવી છે અને યુદ્ધની ઇચ્છા હોય છે, ત્યારે ભીમ, તારો મન કેમ સંશયથી ભરાઈ ગયું છે!
અહો પાર્થ નિમિત્તાનિ વિપરીતાનિ પશ્યસિ। સ્વપ્નાન્તે જાગરાન્તે ચ તસ્માત્પ્રશમમિચ્છસિ
પાર્થ, અરે, તું તો ઉલટાં સંકેતો જોઈ રહ્યો છે; સપના પૂરા થાય ત્યારે કે જાગૃતિના અંતે પણ, એટલે તારે શાંતિ જ ઇચ્છાય છે.
અહો નાશંસસે કિંચિત્પુંસ્ત્વં ક્લીબ ઇવાત્મનિ । કશ્મલેનાભિપન્નોઽસિ તેન તે વિકૃતં મનઃ
હાય, તારા અંદર તો પુરુષાર્થનું ઝાંખું જ દેખાય છે, જાણે તું પોતે જ નિર્બળ થઈ ગયો હોય. તું દુર્બળતાથી ઘેરાઈ ગયો છે, એટલે તારો મન પણ ઉથલપાથલ થઈ ગયું છે.
ઉદ્વેપતે તે હૃદયં મનસ્તે પ્રતિસીદતિ । ઊરુસ્તમ્ભગૃહીતોઽસિ તસ્માત્પ્રશમમિચ્છસિ
તારું હૃદય ધબકતું રહે છે, મન પણ બેસી જાય છે; તારા પગમાં જાણે જડતા આવી ગઈ હોય, અને એટલે તું શાંતિ ઈચ્છે છે.
અનિત્યં કિલ મર્ત્યસ્ય પાર્થ ચિત્તં ચલાચલમ્ । વાતવેગપ્રચલિતા અષ્ઠીલા શાલ્મલેરિવ
પાર્થ, મનુષ્યનું મન ખરેખર અસ્થિર અને અસ્થાયી હોય છે, જાણે શાલમળીના રૂવાંટા પવનના ઝોકમાં ઉડી જાય છે એમ.
તવૈષા વિકૃતા બુદ્ધિર્ગવાં વાગિવ માનુષી । મનાંસિ પાણ્ડુપુત્રાણાં મઞ્જયત્યપ્લવાનિવ
તારી આ ઉલટપલટ બુદ્ધિ એ માનવોમાં ગાયની બોલી જેવી છે; પાંડુપુત્રોના મનને એ તરંગોમાં હલનચલન પામતી નાવની જેમ અસ્થિર કરી નાખે છે.
ઇદં મે મહાદાશ્ચર્યં પર્વતસ્યેવ સર્પણમ્। યદીદૃશં પ્રભાષેથા ભીમસેનાસમં વચઃ
મને તો આ બહુ જ આશ્ચર્ય લાગે છે, જાણે પર્વત પર સાપ દેખાય એમ, કે તું ભીમસેન જેટલી વાણી બોલી રહ્યો છે.
સ દૃષ્ટ્વા સ્વાનિ કર્માણિ કુલે જન્મ ચ ભારત । ઉત્તિષ્ઠસ્વ વિષાદં મા કૃથા વીર સ્થિરો ભવ
ભારત, તારા કર્મો અને કુળને જોઈને, ઊઠી જા! નિરાશ ન થા, વીર, મજબૂત બની જા.
ન ચૈતદનુરૂપં તે યત્તે ગ્લાનિરરિન્દમ। યદોજસા ન લભતે ક્ષત્રિયો ન તદશ્રુતે
શત્રુઓને હરાવનાર, તારી આ નિરાશા તને યોગ્ય નથી; જે કશત્રિયે બળથી ન મેળવ્યું હોય, એ વિશે સાંભળવું પણ યોગ્ય નથી.
તથોક્તો વાસુદેવેન નિત્યમન્યુરમર્ષણઃ। સદશ્વવત્સમાધાવદ્બભાષે તદનન્તરમ્
વાસુદેવએ આમ કહ્યાના પછી, ભીમસેન, જે હંમેશા ક્રોધી અને અડગ હતો, તત્કાળ ઉત્સાહિત ઘોડા જેવો ઊભો થયો અને પછી બોલ્યો.
અન્યથા માં ચિકીર્ષન્તમન્યથા મન્યસેઽચ્યુત। પ્રણીતભાવમત્યર્થં યુધિ સત્યપરાક્રમમ્
અચ્યૂત, તું મને જેવું સમજ્યો છે, હું એવો નથી; મારું મન દૃઢ છે અને યુદ્ધમાં મારું શૌર્ય સાચું છે.
વેત્સિ દાશાર્હ સત્યં મે દીર્ઘકાલં સહોષિતઃ। ઉત વા માં ન જાનાસિ પ્લવન્હૃદ ઇવાપ્લવે
દાશાર્હ, તું તો લાંબા સમયથી મારી સાથે રહીને મારું સાચું સ્વરૂપ જાણે છે; કે પછી, જેમ પાણીમાં તરતો માણસ ઊંડાઈ જાણતો નથી, એમ તું મને ઓળખતો નથી?
તસ્માદનભિરુપાભિર્વાગ્ભિર્માં ત્વં સમર્ચ્છસિ । કથં હિ ભીમસેનં માં જાનન્કશ્ચન માધવ
માધવ, એટલે જ તું મને યોગ્ય ન હોય એવી વાતો કહીને સન્માન આપતો હોય છે; પણ જે મને ઓળખે છે, એ ભીમસેનને આવું કઈ રીતે કહી શકે?
બ્રૂયાદપ્રતિરૂપાણિ યથા માં વક્તમર્હસિ । તસ્માદિદં પ્રવક્ષ્યામિ વચનં વૃષ્ણિનન્દન
જે રીતે તું મને સંબોધન કરવો જોઈએ, એમ કોઈ પણ મને અયોગ્ય શબ્દો નહીં કહે; એટલે, વૃષ્ણિવંશના આનંદ, હવે હું મારી વાત કહું છું.
આત્મનઃ પૌરુષં ચૈવ બલં ચ ન સમં પરૈઃ । સર્વથાઽનાર્યકર્મૈતત્પ્રશંસા સ્વયમાત્મનઃ
મારું પુરુષાર્થ અને બળ બીજાઓ કરતાં ઓછું નથી; છતાં, પોતાની જ પ્રશંસા કરવી એ યોગ્ય નથી.
અતિવાદાપવિદ્ધસ્તુ વક્ષ્યામિ બલમાત્મનઃ । પશ્યેમે રોદસી કૃષ્ણ યયોરાસન્નિમાઃ પ્રજાઃ
પણ, તારા કડક શબ્દોથી ઉશ્કેરાઈને, હવે હું મારું બળ બતાવું છું; કૃષ્ણ, આ આકાશ અને ધરતીને જો, જેમાં બધું વસે છે.
અચલે ચાપ્રતિષ્ઠે ચાપ્યનન્તે સર્વમાતરૌ । યદીમે સહસા ક્રુદ્ધે સમેયાતાં શિલે ઇવ
આ અડગ અને અસ્થિર, અનંત જગતની માતાઓ, જો અચાનક ક્રોધથી એકસાથે અથડાય—as પથ્થરો જેવી—
અહમેતે નિગૃહ્ણીયાં બાહુભ્યાં સચસાચરે । પશ્યૈતદન્તરં બાહ્વોર્મહાપરિઘયોરિવ
તો હું એમને મારા હાથથી, ચલનશીલ અને અચલ બંનેને, રોકી શકું; મારા હાથ વચ્ચેનું અંતર જોઈ લે, જાણે બે મોટાં લોખંડના સળિયા વચ્ચે હોય.
ય એતત્પ્રાય મુચ્યેત ન તં પશ્યામિ પુરૂષમ્। હિમવાંશ્ચ સમુદ્રશ્ચ વજ્રી વા બલમિત્સ્વયમ્
આ મજબૂત પકડમાંથી છૂટે એવો કોઈ માણસ મને દેખાતો નથી—even હિમાલય, સમુદ્ર કે વજ્રધારી ઇન્દ્ર પણ, જો પોતાનું બળ અજમાવે તો.
મયાભિપન્નં ત્રાયેરન્બલમાસ્થાય ન ત્રયઃ । યુદ્ધાર્હાન્ક્ષત્રિયાન્સર્વાન્પાણ્ડવેષ્વાતતાયિનઃ
હું જો કોઈને પકડી લઉં, તો એ ત્રણેય પણ પોતાનું બળ લગાડી એને છુટકારો આપી શકે નહીં; પાંડવોના દુશ્મન એવા બધા કશત્રિયોથી લડવા હું તૈયાર છું.
અધઃ પાદતલેનૈતાનધિષ્ઠાસ્યામિ ભૂતલે । ન હિ ત્વં નાભિજાનાસિ મમ વિક્રમમચ્યુત
હું મારા પગના તળિયાથી આ બધાને જમીન પર દબાવી દઈશ. હે અચ્યૂત, તને મારી શક્તિની ખબર નથી.
યથા મયા વિનિર્જિત્ય રાજાનો વશગાઃ કૃતાઃ । અથ ચેન્માં ન જાનાસિ સૂર્યસ્યેવોદ્યતઃ પ્રભામ્
જેમ મેં રાજાઓને હરાવીને મારા વશમાં કરી લીધા છે, તેમ છતાં જો તું મને ઓળખતો નથી, તો એ ઉગતા સૂર્યની તેજસ્વિતા ન જોવાને સમાન છે.
વિગાઢે યુધિ સંબાધે વેત્સ્યસે માં જનાર્દન । પરુષૈરાક્ષિપસિ કિં વ્રણં સૂચ્યેવ ચાનઘ
જ્યારે યુદ્ધ ઘનિષ્ઠ અને ભયાનક બનશે, ત્યારે તું મને સાચો ઓળખી લેશે, હે જનાર્દન. હે નિર્દોષ, તું કેમ કઠોર વચનો બોલી રહ્યો છે, જાણે ઘા પર સૂઈ ચુભવી હોય તેમ?
યથામતિ બ્રવીમ્યેતદ્વિદ્ધિ મામધિકં તતઃ । દ્રષ્ટાસિ યુધિ સંબાધે પ્રવૃત્તે વૈશસેઽહનિ
હું જે કહું છું એ મારા મન પ્રમાણે છે; તું જાણ કે હું આમાં તારા કરતાં શ્રેષ્ઠ છું. યુદ્ધમાં ભયાનક સંહાર શરૂ થશે ત્યારે તું મને જોઈ લેશે.
મયા પ્રણુન્નાન્માતઙ્ગાત્નથિનઃ સાદનસ્તથા । તથા નરાનભિક્રુદ્ધં નિઘ્નન્તં ક્ષત્રિયર્ષભાન્
મારે હાથીઓને પછાડી દીધા છે અને તેમના ચાલકોને પણ જમીન પર પાડી દીધા છે; એ જ રીતે, મેં અણઉકેરેલા મનુષ્યોને પણ, શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયોને, માર્યા છે.
દ્રષ્ટા માં ત્વં ચ લોકશ્ચ વિકર્ષન્તં વરાન્વરાન્ । ન મે સીદન્તિ ગાત્રાણિ ન મમોદ્વેપતે મનઃ
તું અને આખી દુનિયા મને શ્રેષ્ઠમાં શ્રેષ્ઠને ખેંચતો જોઈ લેશો. મારા અંગો ક્યારેય થાકતા નથી અને મારું મન પણ ક્યારેય ડગમગતું નથી.
સર્વલોકાદભિક્રુદ્ધાન્ન ભયં વિદ્યતે મમ। કિં તુ સૌહૃદમેવૈતત્કૃપયા મધુસૂદન । સર્વાંસ્તિતિક્ષે સંક્લેશાન્મા સ્મ નો ભરતા નશન્
આખા જગત દ્વારા ઘેરાઈ જાઉં તો પણ મને કોઈ ભય નથી. પણ, હે મધુસૂદન, આ તો ફક્ત મૈત્રી અને દયા છે; હું બધા દુઃખ સહન કરું છું—ભારતોનો નાશ ન થાય એજ મારી ઇચ્છા છે.
ભાવં જિજ્ઞાસમાનોઽહં પ્રણયાદિદમબ્રવમ્ । ન ચાક્ષેપાન્ન પાણ્ડિત્યાન્ન ક્રોધાન્ન વિવક્ષયા
હું તારો ભાવ જાણવા ઈચ્છતો હતો, એટલે પ્રેમથી આ વાત કહી. આમાં ન તો ઉપાલંભ છે, ન પાંડિત્ય, ન ક્રોધ, ન વિવાદ કરવાની ઈચ્છા.
વેદાહં તવ માહાત્મ્યસુત તે વેદ યદ્બલમ્। ઉત તે વેદ કર્માણિ ન ત્વાં પરિભવામ્યહમ્
હું તારી મહિમા, તારી શક્તિ અને તારા કાર્યો બધું જાણું છું, હે પુત્ર; હું તારો અપમાન કરતો નથી.
યથા ચાત્મનિ કલ્યાણં સંભાવયસિ પાણ્ડવ । સહસ્રગુણમપ્યેતત્ત્વયિ સંભાવયામ્યહમ્
હે પાંડવ, જેમ તું તારા કલ્યાણ માટે વિચાર કરે છે, તેમ હું તારા માટે હજારગણું વધારે કલ્યાણ ઈચ્છું છું.