ન ચ સ્વપિષિ જાગર્ષિ ન્યુબ્જઃ શેષે પરન્તપ । ઘોરામશાન્તાં રુશતીં સદા વાચં પ્રભાષસે
શત્રુઓને હરાવનારા, તું ન તો સુતો છે, ન જાગે છે, તું વાંકડી રીતે પડ્યો રહે છે અને હંમેશા કઠોર, બેચેન શબ્દો બોલે છે.
નિઃશ્વસન્નગ્નિવત્તેન સન્તપ્તઃ સ્વેન મન્યુના । અપ્રશાન્તમના ભીમ સધૂમ ઇવ પાવકઃ
ભીમ, તું અગ્નિ જેવો ઉચ્છ્વાસ લે છે, પોતાના ક્રોધથી દાઝે છે, મન ક્યારેય શાંત રહેતું નથી, ધૂમાડાવાળો અગ્નિ જેવો છે.
એકાન્તે નિઃશ્વસઞ્શેપે ભારાર્ત ઇવ દુર્બલઃ । અપિ ત્વાં કેચિદુન્મત્તં મન્યન્તેઽતદ્વિદો જનાઃ
એકાંતમાં તું ઉચ્છ્વાસ લે છે, ધીમે ધીમે બોલે છે, ભારથી દુર્બળ થયો છે, અને કેટલાંક અજાણ્યા લોકો તો તને પાગલ માને છે.
આરુજ્ય વૃક્ષાન્નિર્મૂલાન્ગજઃ પરિરુજન્નિવ । નિઘ્નન્પદ્ભિઃ ક્ષિતિં ભીમ નિષ્ટનન્પરિધાવસિ
ભીમ, તું હાથી જેવો વૃક્ષોને ઉખાડી દુઃખ આપે છે, પગથી જમીન પર મારતો, દુઃખી અવાજે ફરતો રહે છે.
નાસ્મિઞ્જને ન રમસે રહઃ ક્ષિપસિ પાણ્ડવ । નાન્યં નિશિ દિવા ચાપિ કદાચિદભિનન્દસિ
પાંડવ, તને આ લોકોમાં આનંદ નથી, તું એકલામાં પણ સમય વિતાવતો નથી, રાતે કે દિવસે ક્યારેય કોઈમાં આનંદ અનુભવતો નથી.
અકસ્માત્સ્મયમાનશ્ચ રહસ્યાસ્સે રુદન્નિવ। જાન્વોર્મૂર્ધાનમાધાય ચિરમાસ્તે પ્રમીલિતઃ
ક્યારેક અચાનક સ્મિત કરે છે, તો ક્યારેક ગુપ્ત રીતે બેઠો રહીને રડતો હોય તેમ, ઘૂંટણ પર માથું મૂકી લાંબો સમય ચિંતામાં રહે છે.
ભ્રુકિટિં ચ પુનઃ કુર્વન્નોષ્ઠૌ ચ વિદશન્નિવ । અભીક્ષ્ણં દૃશ્યસે ભીમ સર્વં તન્મન્યુકારિતમ્
ભીમ, તું વારંવાર ભ્રૂકુટિ ચડાવે છે, હોઠ દબાવે છે, અને આ બધું તારો ક્રોધ બતાવે છે.
યથા તપુરસ્તાત્સવિતા દૃશ્યતે શુક્રમુચ્ચરન્ । યથા ચ પશ્ચાન્નિર્મુક્તો ધ્રુવં પર્યેતિ રશ્મિવાન્
જેમ પૂર્વ દિશામાં સૂર્ય પ્રકાશિત થાય છે અને પછી પશ્ચિમ તરફ તેની કિરણો ફેલાય છે, તેમ...
તથા સત્યં બ્રવીમ્યેતન્નાસ્તિ તસ્ય વ્યતિક્રમઃ । હન્તાહં ગદયાભ્યેત્ય દુર્યોધનમમર્પણમ્
એ જ રીતે હું સાચું કહું છું કે એમાં કોઈ ફેરફાર નથી—હું ગદા લઈને દુર્યોધનને નિશ્ચિતપણે મારું છું.
ઇતિ સ્મ મધ્યે ભ્રાતૃણાં સત્યેનાલભસે વદામ્। તસ્ય તે પ્રશમે બુદ્ધિર્ધ્રિયતેઽદ્ય પરન્તપ
તારાં ભાઈઓ વચ્ચે તું હંમેશા સાચું બોલે છે; આજે, શત્રુઓને હરાવનારા, તારો મન શાંતિ તરફ વળ્યો છે.
અહો યુદ્ધાભિકાઙ્ક્ષાણાં યુદ્ધકાલ ઉપસ્થિતે । ચેતાંસિ વિપ્રતીપાનિ યત્ત્વાં ભીભીમ વિન્દતિ
અરે, જ્યારે યુદ્ધની ઘડી આવી છે અને યુદ્ધની ઇચ્છા હોય છે, ત્યારે ભીમ, તારો મન કેમ સંશયથી ભરાઈ ગયું છે!
અહો પાર્થ નિમિત્તાનિ વિપરીતાનિ પશ્યસિ। સ્વપ્નાન્તે જાગરાન્તે ચ તસ્માત્પ્રશમમિચ્છસિ
પાર્થ, અરે, તું તો ઉલટાં સંકેતો જોઈ રહ્યો છે; સપના પૂરા થાય ત્યારે કે જાગૃતિના અંતે પણ, એટલે તારે શાંતિ જ ઇચ્છાય છે.
અહો નાશંસસે કિંચિત્પુંસ્ત્વં ક્લીબ ઇવાત્મનિ । કશ્મલેનાભિપન્નોઽસિ તેન તે વિકૃતં મનઃ
હાય, તારા અંદર તો પુરુષાર્થનું ઝાંખું જ દેખાય છે, જાણે તું પોતે જ નિર્બળ થઈ ગયો હોય. તું દુર્બળતાથી ઘેરાઈ ગયો છે, એટલે તારો મન પણ ઉથલપાથલ થઈ ગયું છે.
ઉદ્વેપતે તે હૃદયં મનસ્તે પ્રતિસીદતિ । ઊરુસ્તમ્ભગૃહીતોઽસિ તસ્માત્પ્રશમમિચ્છસિ
તારું હૃદય ધબકતું રહે છે, મન પણ બેસી જાય છે; તારા પગમાં જાણે જડતા આવી ગઈ હોય, અને એટલે તું શાંતિ ઈચ્છે છે.
અનિત્યં કિલ મર્ત્યસ્ય પાર્થ ચિત્તં ચલાચલમ્ । વાતવેગપ્રચલિતા અષ્ઠીલા શાલ્મલેરિવ
પાર્થ, મનુષ્યનું મન ખરેખર અસ્થિર અને અસ્થાયી હોય છે, જાણે શાલમળીના રૂવાંટા પવનના ઝોકમાં ઉડી જાય છે એમ.
તવૈષા વિકૃતા બુદ્ધિર્ગવાં વાગિવ માનુષી । મનાંસિ પાણ્ડુપુત્રાણાં મઞ્જયત્યપ્લવાનિવ
તારી આ ઉલટપલટ બુદ્ધિ એ માનવોમાં ગાયની બોલી જેવી છે; પાંડુપુત્રોના મનને એ તરંગોમાં હલનચલન પામતી નાવની જેમ અસ્થિર કરી નાખે છે.
ઇદં મે મહાદાશ્ચર્યં પર્વતસ્યેવ સર્પણમ્। યદીદૃશં પ્રભાષેથા ભીમસેનાસમં વચઃ
મને તો આ બહુ જ આશ્ચર્ય લાગે છે, જાણે પર્વત પર સાપ દેખાય એમ, કે તું ભીમસેન જેટલી વાણી બોલી રહ્યો છે.
સ દૃષ્ટ્વા સ્વાનિ કર્માણિ કુલે જન્મ ચ ભારત । ઉત્તિષ્ઠસ્વ વિષાદં મા કૃથા વીર સ્થિરો ભવ
ભારત, તારા કર્મો અને કુળને જોઈને, ઊઠી જા! નિરાશ ન થા, વીર, મજબૂત બની જા.
ન ચૈતદનુરૂપં તે યત્તે ગ્લાનિરરિન્દમ। યદોજસા ન લભતે ક્ષત્રિયો ન તદશ્રુતે
શત્રુઓને હરાવનાર, તારી આ નિરાશા તને યોગ્ય નથી; જે કશત્રિયે બળથી ન મેળવ્યું હોય, એ વિશે સાંભળવું પણ યોગ્ય નથી.
તથોક્તો વાસુદેવેન નિત્યમન્યુરમર્ષણઃ। સદશ્વવત્સમાધાવદ્બભાષે તદનન્તરમ્
વાસુદેવએ આમ કહ્યાના પછી, ભીમસેન, જે હંમેશા ક્રોધી અને અડગ હતો, તત્કાળ ઉત્સાહિત ઘોડા જેવો ઊભો થયો અને પછી બોલ્યો.
અન્યથા માં ચિકીર્ષન્તમન્યથા મન્યસેઽચ્યુત। પ્રણીતભાવમત્યર્થં યુધિ સત્યપરાક્રમમ્
અચ્યૂત, તું મને જેવું સમજ્યો છે, હું એવો નથી; મારું મન દૃઢ છે અને યુદ્ધમાં મારું શૌર્ય સાચું છે.
વેત્સિ દાશાર્હ સત્યં મે દીર્ઘકાલં સહોષિતઃ। ઉત વા માં ન જાનાસિ પ્લવન્હૃદ ઇવાપ્લવે
દાશાર્હ, તું તો લાંબા સમયથી મારી સાથે રહીને મારું સાચું સ્વરૂપ જાણે છે; કે પછી, જેમ પાણીમાં તરતો માણસ ઊંડાઈ જાણતો નથી, એમ તું મને ઓળખતો નથી?
તસ્માદનભિરુપાભિર્વાગ્ભિર્માં ત્વં સમર્ચ્છસિ । કથં હિ ભીમસેનં માં જાનન્કશ્ચન માધવ
માધવ, એટલે જ તું મને યોગ્ય ન હોય એવી વાતો કહીને સન્માન આપતો હોય છે; પણ જે મને ઓળખે છે, એ ભીમસેનને આવું કઈ રીતે કહી શકે?
બ્રૂયાદપ્રતિરૂપાણિ યથા માં વક્તમર્હસિ । તસ્માદિદં પ્રવક્ષ્યામિ વચનં વૃષ્ણિનન્દન
જે રીતે તું મને સંબોધન કરવો જોઈએ, એમ કોઈ પણ મને અયોગ્ય શબ્દો નહીં કહે; એટલે, વૃષ્ણિવંશના આનંદ, હવે હું મારી વાત કહું છું.
આત્મનઃ પૌરુષં ચૈવ બલં ચ ન સમં પરૈઃ । સર્વથાઽનાર્યકર્મૈતત્પ્રશંસા સ્વયમાત્મનઃ
મારું પુરુષાર્થ અને બળ બીજાઓ કરતાં ઓછું નથી; છતાં, પોતાની જ પ્રશંસા કરવી એ યોગ્ય નથી.
અતિવાદાપવિદ્ધસ્તુ વક્ષ્યામિ બલમાત્મનઃ । પશ્યેમે રોદસી કૃષ્ણ યયોરાસન્નિમાઃ પ્રજાઃ
પણ, તારા કડક શબ્દોથી ઉશ્કેરાઈને, હવે હું મારું બળ બતાવું છું; કૃષ્ણ, આ આકાશ અને ધરતીને જો, જેમાં બધું વસે છે.
અચલે ચાપ્રતિષ્ઠે ચાપ્યનન્તે સર્વમાતરૌ । યદીમે સહસા ક્રુદ્ધે સમેયાતાં શિલે ઇવ
આ અડગ અને અસ્થિર, અનંત જગતની માતાઓ, જો અચાનક ક્રોધથી એકસાથે અથડાય—as પથ્થરો જેવી—
અહમેતે નિગૃહ્ણીયાં બાહુભ્યાં સચસાચરે । પશ્યૈતદન્તરં બાહ્વોર્મહાપરિઘયોરિવ
તો હું એમને મારા હાથથી, ચલનશીલ અને અચલ બંનેને, રોકી શકું; મારા હાથ વચ્ચેનું અંતર જોઈ લે, જાણે બે મોટાં લોખંડના સળિયા વચ્ચે હોય.
ય એતત્પ્રાય મુચ્યેત ન તં પશ્યામિ પુરૂષમ્। હિમવાંશ્ચ સમુદ્રશ્ચ વજ્રી વા બલમિત્સ્વયમ્
આ મજબૂત પકડમાંથી છૂટે એવો કોઈ માણસ મને દેખાતો નથી—even હિમાલય, સમુદ્ર કે વજ્રધારી ઇન્દ્ર પણ, જો પોતાનું બળ અજમાવે તો.
મયાભિપન્નં ત્રાયેરન્બલમાસ્થાય ન ત્રયઃ । યુદ્ધાર્હાન્ક્ષત્રિયાન્સર્વાન્પાણ્ડવેષ્વાતતાયિનઃ
હું જો કોઈને પકડી લઉં, તો એ ત્રણેય પણ પોતાનું બળ લગાડી એને છુટકારો આપી શકે નહીં; પાંડવોના દુશ્મન એવા બધા કશત્રિયોથી લડવા હું તૈયાર છું.