દુર્યોધનો હિ યત્સેનઃ સર્વથા વિદિતસ્તવ । યચ્છીલો યત્સ્વભાવશ્ચ યદ્બલો યત્પરાક્રમઃ
દુર્યોધન અને તેની સેનાનું સ્વભાવ, શક્તિ, હિંમત—આ બધું તમને સારી રીતે ખબર છે.
પુરા પ્રસન્નાઃ કુરવઃ સહપુત્રાસ્તથા વયમ્। ઇન્દ્રજ્યેષ્ઠા ઇવાભૂમ મોદમાનાઃ સબાન્ધવાઃ
કદાચિત્ પહેલાં કૌરવો અને તેમના પુત્રો, અને અમે પણ, આપણા સગાં-વહાલાં સાથે ખુશ અને સંતોષમાં રહેતા, જેમ દેવતાઓ ઇન્દ્ર સાથે આનંદ કરે છે.
દુર્યોધનસ્ય ક્રોધેન ભરતા મધુસૂદન। ધક્ષ્યન્તે શિશિરાપાયે વનાનીવ હુતાશનૈઃ
દુર્યોધનના ગુસ્સાથી, હે ભરતવંશી, હે મધુસૂદન, ભરતોનો નાશ થશે, જેમ શિયાળાની ઋતુ પછી જંગલો અગ્નિથી ભસ્મ થાય છે.
અષ્ટાદશેમે રાજાનઃ પ્રખ્યાત મધુસૂદન । યે સમુચ્ચિચ્છિદુર્જ્ઞાતીન્સુહૃદશ્ચ સબાન્ધવાન્
આ અઢાર પ્રસિદ્ધ રાજાઓ, હે મધુસૂદન, પોતાના જ જાત-ભાઈ, મિત્રો અને સગાંઓનો નાશ કરી બેઠાં છે.
અસુરાણાં સમૃદ્ધાનાં જ્વલતામિવ તેજસા। પર્યાયકાલે ધર્મસ્ય પ્રાપ્તે કલિરજાયત
સમૃદ્ધ અસુરો, જેઓ તેજમાં જ્વલંત હતા, તેમા જ્યારે ધર્મનો સમય વિપરીત થયો, ત્યારે કલિયુગનો આરંભ થયો.
હૈહયાનામુદાવર્તો નીપાનાં જનમેજયઃ । બહુલસ્તાલજઙ્ઘાનાં કૃમીણામુદ્ધતો વસુઃ
હૈહયોમાં ઉદાવર્ત, નીપોમાં જનમેજય, તાલજંઘોમાં બહુલ અને ક્રીમિમાં ઉદ્ધત વસુ હતા.
અજબિન્દુઃ સુવીરાણાં સુરાષ્ટ્રાણાં રુષર્દ્ધિકઃ। અર્કજશ્ચ બલીહાનાં ચીનાનાં ધૌતમૂલકઃ
સુવીરોમાં અજબિંદુ, સુરાષ્ટ્રોમાં રૂષાર્ધિક, બલિહાનોમાં અર્કજ અને ચીનોમાં ધૌતમૂળક હતા.
હયગ્રીવો વિદેહાનાં વરયુશ્ચ મહૌજસામ્ । બાહુઃ સુન્દરવંશાનાં દીપ્તાક્ષાણાં પુરૂરવાઃ
વિદેહોમાં હયગ્રીવ, મહાબલીમાં વરયુ, સુંદરવંશીઓમાં બાહુ અને તેજસ્વી આંખવાળામાં પુરુરવા હતા.
સહજશ્ચેદિમત્સ્યાનાં પ્રવીરાણાં વૃષધ્વજઃ । ધારણશ્ચન્દ્રવત્સાનાં મુકુટાનાં વિગાહનઃ
છેદી અને મચ્છ્યોમાં સહજ, પરાક્રમીમાં વૃષધ્વજ, ચંદ્રવત્સોમાં ધારણ અને મુકુતોમાં વિગાહન હતા.
શમશ્ચ નન્દિવેગાનામિત્યેતે કુલપાંસનાઃ । યુગાન્તે કૃષ્ણ સંભૂતાઃ કુલેષુ પુરુષાધમાઃ
નંદિવેગોમાં શમ—આ બધા, કૃષ્ણ, પોતાના કુળના કલંકરૂપ છે; યુગના અંતે આવા નીચ માણસો કુળોમાં જન્મે છે.
અપ્યયં નઃ કુરૂણાં સ્યાદ્યુગાન્તે કાલસંભૃતઃ । દુર્યોધનઃ કુલાઙ્ગારો જઘન્યઃ પાપપૂરુષઃ
કદાચિત્ દુર્યોધન પણ આપણા કૌરવોમાં, યુગના અંતે, સમયની લિલાથી આવેલો દુર્ઘટના, કુળનો કલંક અને સૌથી પાપી છે.
તસ્માન્મૃદુ શનૈર્બ્રૂયા ધર્માર્થસહિતં હિતમ્ । કામાનુબદ્ધં બહુલં નોગ્રમુગ્રપરાક્રમમ્
માટે, ધીરજથી અને નરમાઈથી, ધર્મ અને લાભ સાથે જોડાયેલી, ઇચ્છા ભરેલી પણ કઠોર કે અત્યંત દબાવતી ન હોય એવી વાતો બોલવી.
અપિ દુર્યોધનં કૃષ્ણ સર્વે વયમધશ્ચરાઃ। નીચૈર્ભૂત્વાઽનુયાસ્યામો મા સ્મ નો ભરતા નશન્
જો દુર્યોધન આપણાથી ઉપર હોય તો પણ, કૃષ્ણ, આપણે સૌ નમ્ર બનીને તેની પાછળ જઈએ; આપણાં કારણે ભરતોનો નાશ ન થાય.
અપ્યુદાસીનવૃત્તિઃ સ્યાદ્યથા નઃ કુરુભિઃ સહ। વાસુદેવ તથા કાર્યં ન કુરૂનનયઃ સ્પૃશેત્
અપણે વાસુદેવ, એવું વર્તન રાખીએ કે કૌરવો સાથે રહેતા રહી શકીએ; એવું કરો કે આપત્તિ કૌરવોને ન સ્પર્શે.
વાચ્યઃ પિતામહો વૃદ્ધો યે ચ કૃષ્ણ સમાસદઃ । ભ્રાતૄણામસ્તુ સૌભ્રાત્રં ધાર્તરાષ્ટ્રઃ પ્રશામ્યતામ્
કૃષ્ણ, પિતામહ અને બધા વડીલોએ આદરપૂર્વક સંબોધન કરવું જોઈએ. ભાઈઓ વચ્ચે સ્નેહ રહે અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર શાંત થાય.
અહમેતદ્બ્રવીમ્યેવં રાજા ચૈવ પ્રશંસતિ । અર્જુનો નૈવ યુદ્ધાર્થી ભૂયસી હિ દયાઽર્જુને
હું જે કહું છું એ જ રાજા પણ મંજૂરે છે. અર્જુનને યુદ્ધની ઈચ્છા નથી, કેમ કે અર્જુનના હૃદયમાં મહાન દયા છે.
એતછ્રુત્વા મહાબાહુઃ કેશવઃ પ્રહસન્નિવ। અભૂતપૂર્વં ભીમસ્ય માર્દવોપહિતં વચઃ
આ સાંભળીને મહાબલી કેશવ હળવો સ્મિત કરી, ભીમના વચનોએ જેવો ક્યારેય ન જોયો એવો સૌમ્યપન અનુભવ્યો.
ગિરેરિવ લઘુત્વં તચ્છીતત્વમિવ પાવકે। મત્વા રામાનુજઃ શૌરિઃ શાર્ઙ્ગધન્વા વૃકોદરમ્
જેમ પર્વત હલકો થાય અથવા અગ્નિ ઠંડો પડે તેમ, રામાનુજ શૌરી, શાર્ઙ્ધન્વા, ભીમને જોઈ વિચારે છે.
સન્તેજસંસ્તદા વાગ્ભિર્ભાતરિશ્વેવ પાવકમ્। ઉવાચ ભીમમાસીનં કૃપયાઽભિપરિપ્લુતમ્
પવનથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવો, કૃપાથી ભરાયેલા ભીમને, કૃષ્ણે એવી વાણીથી સંબોધ્યા કે ભીમનો ઉત્સાહ ફરી જાગી ઉઠ્યો.
ત્વમન્યદા ભીમસેન યુદ્ધમેવ પ્રશંસસિ। વધામિનન્દિનઃ ક્રૂરાન્ધાર્તરાષ્ટ્રન્મિમર્દિષુઃ
ભીમસેન, તું તો હંમેશા યુદ્ધની જ પ્રશંસા કરતો અને ધૃતરાષ્ટ્રના દુષ્ટ પુત્રોને મારવામાં આનંદ માનતો હતો.
ન ચ સ્વપિષિ જાગર્ષિ ન્યુબ્જઃ શેષે પરન્તપ । ઘોરામશાન્તાં રુશતીં સદા વાચં પ્રભાષસે
શત્રુઓને હરાવનારા, તું ન તો સુતો છે, ન જાગે છે, તું વાંકડી રીતે પડ્યો રહે છે અને હંમેશા કઠોર, બેચેન શબ્દો બોલે છે.
નિઃશ્વસન્નગ્નિવત્તેન સન્તપ્તઃ સ્વેન મન્યુના । અપ્રશાન્તમના ભીમ સધૂમ ઇવ પાવકઃ
ભીમ, તું અગ્નિ જેવો ઉચ્છ્વાસ લે છે, પોતાના ક્રોધથી દાઝે છે, મન ક્યારેય શાંત રહેતું નથી, ધૂમાડાવાળો અગ્નિ જેવો છે.
એકાન્તે નિઃશ્વસઞ્શેપે ભારાર્ત ઇવ દુર્બલઃ । અપિ ત્વાં કેચિદુન્મત્તં મન્યન્તેઽતદ્વિદો જનાઃ
એકાંતમાં તું ઉચ્છ્વાસ લે છે, ધીમે ધીમે બોલે છે, ભારથી દુર્બળ થયો છે, અને કેટલાંક અજાણ્યા લોકો તો તને પાગલ માને છે.
આરુજ્ય વૃક્ષાન્નિર્મૂલાન્ગજઃ પરિરુજન્નિવ । નિઘ્નન્પદ્ભિઃ ક્ષિતિં ભીમ નિષ્ટનન્પરિધાવસિ
ભીમ, તું હાથી જેવો વૃક્ષોને ઉખાડી દુઃખ આપે છે, પગથી જમીન પર મારતો, દુઃખી અવાજે ફરતો રહે છે.
નાસ્મિઞ્જને ન રમસે રહઃ ક્ષિપસિ પાણ્ડવ । નાન્યં નિશિ દિવા ચાપિ કદાચિદભિનન્દસિ
પાંડવ, તને આ લોકોમાં આનંદ નથી, તું એકલામાં પણ સમય વિતાવતો નથી, રાતે કે દિવસે ક્યારેય કોઈમાં આનંદ અનુભવતો નથી.
અકસ્માત્સ્મયમાનશ્ચ રહસ્યાસ્સે રુદન્નિવ। જાન્વોર્મૂર્ધાનમાધાય ચિરમાસ્તે પ્રમીલિતઃ
ક્યારેક અચાનક સ્મિત કરે છે, તો ક્યારેક ગુપ્ત રીતે બેઠો રહીને રડતો હોય તેમ, ઘૂંટણ પર માથું મૂકી લાંબો સમય ચિંતામાં રહે છે.
ભ્રુકિટિં ચ પુનઃ કુર્વન્નોષ્ઠૌ ચ વિદશન્નિવ । અભીક્ષ્ણં દૃશ્યસે ભીમ સર્વં તન્મન્યુકારિતમ્
ભીમ, તું વારંવાર ભ્રૂકુટિ ચડાવે છે, હોઠ દબાવે છે, અને આ બધું તારો ક્રોધ બતાવે છે.
યથા તપુરસ્તાત્સવિતા દૃશ્યતે શુક્રમુચ્ચરન્ । યથા ચ પશ્ચાન્નિર્મુક્તો ધ્રુવં પર્યેતિ રશ્મિવાન્
જેમ પૂર્વ દિશામાં સૂર્ય પ્રકાશિત થાય છે અને પછી પશ્ચિમ તરફ તેની કિરણો ફેલાય છે, તેમ...
તથા સત્યં બ્રવીમ્યેતન્નાસ્તિ તસ્ય વ્યતિક્રમઃ । હન્તાહં ગદયાભ્યેત્ય દુર્યોધનમમર્પણમ્
એ જ રીતે હું સાચું કહું છું કે એમાં કોઈ ફેરફાર નથી—હું ગદા લઈને દુર્યોધનને નિશ્ચિતપણે મારું છું.
ઇતિ સ્મ મધ્યે ભ્રાતૃણાં સત્યેનાલભસે વદામ્। તસ્ય તે પ્રશમે બુદ્ધિર્ધ્રિયતેઽદ્ય પરન્તપ
તારાં ભાઈઓ વચ્ચે તું હંમેશા સાચું બોલે છે; આજે, શત્રુઓને હરાવનારા, તારો મન શાંતિ તરફ વળ્યો છે.