મનુષ્યલોકક્ષયકૃત્સુઘોરો નો ચેદનુપ્રાપ્ત ઇહાન્તકઃ સ્યાત્। શસ્ત્રાણિ યન્ત્રં કવચાન્રથાંશ્ચ નાગાન્હયાંશ્ચ પ્રતિપાદયિત્વા
માણસોની મહા વિનાશક ઘડી આવી રહી છે, જો મૃત્યુ પોતે અહીં આવી ગયો ન હોય તો; કારણ કે શસ્ત્રો, યંત્રો, કવચ, રથ, હાથી અને ઘોડા તૈયાર કરવામાં આવે છે.
યોધાશ્ચ સર્વે કૃતનિશ્ચયાસ્તે ભવન્તુ હસ્ત્યશ્વરથેષુ યત્તાઃ। સાઙ્ગ્રામિકં તે યદુપાર્જનીયં સર્વં સમગ્રં કુરુ તન્નરેન્દ્ર
બધા યોદ્ધાઓ મક્કમ નિશ્ચય કરીને હાથી, ઘોડા અને રથ પર તૈયાર રહે; હે રાજા, યુદ્ધ માટે જે કંઈ એકઠું કરવું હોય, બધું ભેગું કરી લે.
દુર્યોધનો ન હ્યલમદ્ય દાતું જીવંસ્તવૈતન્નૃપતે કથંચિત્। યત્તે પુરસ્તાદભવત્સમૃદ્ધં દ્યૂતે હૃતં પાણ્ડવમુખ્ય રાજ્યમ્
દુર્યોધન આજે જીવતો હોય ત્યાં સુધી ક્યારેય તને આ રાજ્ય આપવાનો નથી; પાંડવો દ્વારા જુગારમાં હારેલું, જે એક સમયે તારા પાસે સમૃદ્ધ રાજ્ય હતું.
યથાયથૈવ શાન્તિઃ સ્યાત્કુરૂણાં મધુસૂદન। તથાતથૈવ ભાષેથા મા સ્મ યુદ્ધેન ભીષયેઃ
હે મધુસૂદન, કૌરવોમાં જે રીતે શાંતિ થાય, એ રીતે જ વાત કરજે; યુદ્ધની વાત કરીને તેમને ડરાવતો નહીં.
અમર્ષી જાતસંરમ્ભઃ શ્રેયોદ્વેષી મહામનાઃ। નોગ્રં દુર્યોધનો વાચ્યઃ સામ્નૈવેનં સમાચરેઃ
દુર્યોધન અહંકારી, ગુસ્સાવાળો, પરોપકારથી ઈર્ષ્યા રાખે છે; તેને કઠોર શબ્દો ના કહેજે, તેને મૃદુતાથી સંભાળજે.
પ્રકૃત્યા પાપસત્વશ્ચ તુલ્યચેતાસ્તુ દસ્યુભિઃ । ઐશ્વર્યમદમત્તશ્ચ કૃતવૈરશ્ચ પાણ્ડવૈઃ
તેના સ્વભાવથી જ તે દુષ્ટ છે, તેનો મન ચોરો જેવું છે, સત્તાનો ઘમંડ ધરાવે છે અને પાંડવો સાથે દુશ્મની રાખે છે.
અદીર્ઘદર્શી નિષ્ઠૂરી ક્ષેપ્તા ક્રૂરપરાક્રમઃ । દીર્ઘમન્યુરનેયશ્ચ પાપાત્મા નિકૃતિપ્રિયઃ
તે માણસ ટૂંકી દૃષ્ટિ ધરાવે છે, કઠોર છે, નિર્દયતાથી બોલે છે, તેની હિંમત પણ ભયાનક છે; ગુસ્સો લાંબો રાખે છે, પોતાને કાબૂમાં રાખતો નથી, દુષ્ટ મનનો છે અને છેતરપિંડીમાં આનંદ માને છે.
મ્રિયેતાપિ ન ભજ્યેત નૈવ જહ્યાત્સ્વકં મતમ્। તાદૃશેન શમઃ કૃષ્ણ મન્યે પરમદુષ્કરઃ
એમને મૃત્યુ આવી જાય તો પણ પોતાનું મન ક્યારેય ન બદલે, પોતાનું મંતવ્ય કદી ન છોડે; આવા માણસ સાથે શાંતિ કરવી, કૃષ્ણ, બહુ જ અઘરી છે એવું મને લાગે છે.
સુહૃદામપ્યવાચીનસ્ત્યક્તધર્મા પ્રિયાનૃતઃ । પ્રતિહન્ત્યે સુહૃદાં વાચશ્ચૈવ મનાંસિ ચ
એ પોતાના મિત્રોને પણ માન આપતો નથી, ધર્મનો ત્યાગ કરી દીધો છે, ખોટું બોલવામાં આનંદ પામે છે; એ મિત્રોની વાતને અને મનને હંમેશાં વિરોધ કરે છે.
સ મન્યુવશમાપન્નઃ સ્વભાવં દુષ્ટમાસ્થિતઃ । સ્વભાવાત્પાપમભ્યેતિ તૃણૈશ્છન્ન ઇવોરગઃ
એ ગુસ્સામાં આવીને દુષ્ટ સ્વભાવ અપનાવે છે; પોતાનાં સ્વભાવને કારણે પાપ તરફ જ જાય છે, જેમ ઘાસ નીચે છુપાયેલો સાપ હોય એમ.
દુર્યોધનો હિ યત્સેનઃ સર્વથા વિદિતસ્તવ । યચ્છીલો યત્સ્વભાવશ્ચ યદ્બલો યત્પરાક્રમઃ
દુર્યોધન અને તેની સેનાનું સ્વભાવ, શક્તિ, હિંમત—આ બધું તમને સારી રીતે ખબર છે.
પુરા પ્રસન્નાઃ કુરવઃ સહપુત્રાસ્તથા વયમ્। ઇન્દ્રજ્યેષ્ઠા ઇવાભૂમ મોદમાનાઃ સબાન્ધવાઃ
કદાચિત્ પહેલાં કૌરવો અને તેમના પુત્રો, અને અમે પણ, આપણા સગાં-વહાલાં સાથે ખુશ અને સંતોષમાં રહેતા, જેમ દેવતાઓ ઇન્દ્ર સાથે આનંદ કરે છે.
દુર્યોધનસ્ય ક્રોધેન ભરતા મધુસૂદન। ધક્ષ્યન્તે શિશિરાપાયે વનાનીવ હુતાશનૈઃ
દુર્યોધનના ગુસ્સાથી, હે ભરતવંશી, હે મધુસૂદન, ભરતોનો નાશ થશે, જેમ શિયાળાની ઋતુ પછી જંગલો અગ્નિથી ભસ્મ થાય છે.
અષ્ટાદશેમે રાજાનઃ પ્રખ્યાત મધુસૂદન । યે સમુચ્ચિચ્છિદુર્જ્ઞાતીન્સુહૃદશ્ચ સબાન્ધવાન્
આ અઢાર પ્રસિદ્ધ રાજાઓ, હે મધુસૂદન, પોતાના જ જાત-ભાઈ, મિત્રો અને સગાંઓનો નાશ કરી બેઠાં છે.
અસુરાણાં સમૃદ્ધાનાં જ્વલતામિવ તેજસા। પર્યાયકાલે ધર્મસ્ય પ્રાપ્તે કલિરજાયત
સમૃદ્ધ અસુરો, જેઓ તેજમાં જ્વલંત હતા, તેમા જ્યારે ધર્મનો સમય વિપરીત થયો, ત્યારે કલિયુગનો આરંભ થયો.
હૈહયાનામુદાવર્તો નીપાનાં જનમેજયઃ । બહુલસ્તાલજઙ્ઘાનાં કૃમીણામુદ્ધતો વસુઃ
હૈહયોમાં ઉદાવર્ત, નીપોમાં જનમેજય, તાલજંઘોમાં બહુલ અને ક્રીમિમાં ઉદ્ધત વસુ હતા.
અજબિન્દુઃ સુવીરાણાં સુરાષ્ટ્રાણાં રુષર્દ્ધિકઃ। અર્કજશ્ચ બલીહાનાં ચીનાનાં ધૌતમૂલકઃ
સુવીરોમાં અજબિંદુ, સુરાષ્ટ્રોમાં રૂષાર્ધિક, બલિહાનોમાં અર્કજ અને ચીનોમાં ધૌતમૂળક હતા.
હયગ્રીવો વિદેહાનાં વરયુશ્ચ મહૌજસામ્ । બાહુઃ સુન્દરવંશાનાં દીપ્તાક્ષાણાં પુરૂરવાઃ
વિદેહોમાં હયગ્રીવ, મહાબલીમાં વરયુ, સુંદરવંશીઓમાં બાહુ અને તેજસ્વી આંખવાળામાં પુરુરવા હતા.
સહજશ્ચેદિમત્સ્યાનાં પ્રવીરાણાં વૃષધ્વજઃ । ધારણશ્ચન્દ્રવત્સાનાં મુકુટાનાં વિગાહનઃ
છેદી અને મચ્છ્યોમાં સહજ, પરાક્રમીમાં વૃષધ્વજ, ચંદ્રવત્સોમાં ધારણ અને મુકુતોમાં વિગાહન હતા.
શમશ્ચ નન્દિવેગાનામિત્યેતે કુલપાંસનાઃ । યુગાન્તે કૃષ્ણ સંભૂતાઃ કુલેષુ પુરુષાધમાઃ
નંદિવેગોમાં શમ—આ બધા, કૃષ્ણ, પોતાના કુળના કલંકરૂપ છે; યુગના અંતે આવા નીચ માણસો કુળોમાં જન્મે છે.
અપ્યયં નઃ કુરૂણાં સ્યાદ્યુગાન્તે કાલસંભૃતઃ । દુર્યોધનઃ કુલાઙ્ગારો જઘન્યઃ પાપપૂરુષઃ
કદાચિત્ દુર્યોધન પણ આપણા કૌરવોમાં, યુગના અંતે, સમયની લિલાથી આવેલો દુર્ઘટના, કુળનો કલંક અને સૌથી પાપી છે.
તસ્માન્મૃદુ શનૈર્બ્રૂયા ધર્માર્થસહિતં હિતમ્ । કામાનુબદ્ધં બહુલં નોગ્રમુગ્રપરાક્રમમ્
માટે, ધીરજથી અને નરમાઈથી, ધર્મ અને લાભ સાથે જોડાયેલી, ઇચ્છા ભરેલી પણ કઠોર કે અત્યંત દબાવતી ન હોય એવી વાતો બોલવી.
અપિ દુર્યોધનં કૃષ્ણ સર્વે વયમધશ્ચરાઃ। નીચૈર્ભૂત્વાઽનુયાસ્યામો મા સ્મ નો ભરતા નશન્
જો દુર્યોધન આપણાથી ઉપર હોય તો પણ, કૃષ્ણ, આપણે સૌ નમ્ર બનીને તેની પાછળ જઈએ; આપણાં કારણે ભરતોનો નાશ ન થાય.
અપ્યુદાસીનવૃત્તિઃ સ્યાદ્યથા નઃ કુરુભિઃ સહ। વાસુદેવ તથા કાર્યં ન કુરૂનનયઃ સ્પૃશેત્
અપણે વાસુદેવ, એવું વર્તન રાખીએ કે કૌરવો સાથે રહેતા રહી શકીએ; એવું કરો કે આપત્તિ કૌરવોને ન સ્પર્શે.
વાચ્યઃ પિતામહો વૃદ્ધો યે ચ કૃષ્ણ સમાસદઃ । ભ્રાતૄણામસ્તુ સૌભ્રાત્રં ધાર્તરાષ્ટ્રઃ પ્રશામ્યતામ્
કૃષ્ણ, પિતામહ અને બધા વડીલોએ આદરપૂર્વક સંબોધન કરવું જોઈએ. ભાઈઓ વચ્ચે સ્નેહ રહે અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર શાંત થાય.
અહમેતદ્બ્રવીમ્યેવં રાજા ચૈવ પ્રશંસતિ । અર્જુનો નૈવ યુદ્ધાર્થી ભૂયસી હિ દયાઽર્જુને
હું જે કહું છું એ જ રાજા પણ મંજૂરે છે. અર્જુનને યુદ્ધની ઈચ્છા નથી, કેમ કે અર્જુનના હૃદયમાં મહાન દયા છે.
એતછ્રુત્વા મહાબાહુઃ કેશવઃ પ્રહસન્નિવ। અભૂતપૂર્વં ભીમસ્ય માર્દવોપહિતં વચઃ
આ સાંભળીને મહાબલી કેશવ હળવો સ્મિત કરી, ભીમના વચનોએ જેવો ક્યારેય ન જોયો એવો સૌમ્યપન અનુભવ્યો.
ગિરેરિવ લઘુત્વં તચ્છીતત્વમિવ પાવકે। મત્વા રામાનુજઃ શૌરિઃ શાર્ઙ્ગધન્વા વૃકોદરમ્
જેમ પર્વત હલકો થાય અથવા અગ્નિ ઠંડો પડે તેમ, રામાનુજ શૌરી, શાર્ઙ્ધન્વા, ભીમને જોઈ વિચારે છે.
સન્તેજસંસ્તદા વાગ્ભિર્ભાતરિશ્વેવ પાવકમ્। ઉવાચ ભીમમાસીનં કૃપયાઽભિપરિપ્લુતમ્
પવનથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવો, કૃપાથી ભરાયેલા ભીમને, કૃષ્ણે એવી વાણીથી સંબોધ્યા કે ભીમનો ઉત્સાહ ફરી જાગી ઉઠ્યો.
ત્વમન્યદા ભીમસેન યુદ્ધમેવ પ્રશંસસિ। વધામિનન્દિનઃ ક્રૂરાન્ધાર્તરાષ્ટ્રન્મિમર્દિષુઃ
ભીમસેન, તું તો હંમેશા યુદ્ધની જ પ્રશંસા કરતો અને ધૃતરાષ્ટ્રના દુષ્ટ પુત્રોને મારવામાં આનંદ માનતો હતો.