મધ્યે રાજ્ઞામહં તત્ર પ્રાતિપૌરુષિકાન્ગુણાન્ । તવ સઙ્કીર્તયિષ્યામિ યે ચ તસ્ય વ્યતિક્રમાઃ
રાજાઓના સભામાં, હું તારા સારા ગુણો અને યોગ્ય વર્તનનું વર્ણન કરીશ અને દુર્યોધનના દોષો પણ જણાવીશ.
બ્રુવતસ્તત્ર મે વાક્યં ધર્માર્થસહિતં હિતમ્। નિશમ્ય પાર્થિવાઃ સર્વે નાનાજનપદેશ્વરાઃ
ત્યાં જ્યારે હું ધર્મ અને હિતથી ભરેલા વચન કહું, ત્યારે વિવિધ પ્રદેશોના બધા રાજાઓ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળશે.
ત્વયિ સંપ્રતિપત્સ્યન્તે ધર્માત્મા સત્યવાગિતિ । તસ્મિંશ્ચાધિગમિષ્યન્તિ યથા લોભાદવર્તત
તેઓ માનશે કે તું ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યવાદી છે અને તારી બાજુ લેશે; અને તેમને ખબર પડશે કે દુર્યોધન લોભથી કેવી રીતે વર્ત્યો છે.
ગર્હયિષ્યામિ ચૈવૈનં પૌરજાનપદેષ્વપિ । વૃદ્ધબાલાનુપાદાય ચાતુર્વર્ણ્યે સમાગતે
હું દુર્યોધનને નાગરિકો અને ગામલોકો વચ્ચે, વૃદ્ધો અને બાળકોની હાજરીમાં, અને ચારેય વર્ણના લોકો વચ્ચે પણ નિંદા કરીશ.
શમં વૈ યાચમાનસ્ત્વં નાધર્મં તત્ર લપ્સ્યસે । કુરૂન્વિગર્હયિષ્યન્તિ ધૃતરાષ્ટ્રં ચ પાર્થિવાઃ
તુ શાંતિ માગે છે, એટલે ત્યાં તને અધર્મનો કોઈ દોષ લાગશે નહીં; રાજાઓ કૌરવો અને ધૃતરાષ્ટ્રને દોષી ગણશે.
તસ્મિંલ્લોકપરિત્યક્તે કિં કાર્યમવશિષ્યતે। હતે દુર્યોધને રાજન્યદન્યત્ક્રિયતામિતિ
જ્યારે આખી દુનિયા દુર્યોધનને ત્યજી દેશે, ત્યારે બીજું શું બાકી રહેશે? જો દુર્યોધન મરી જાય, તો પછી જે કરવું હોય તે કરો.
યાત્વા ચાહં કુરૂન્સર્વાન્યુષ્મદર્થમહાપયન્ । યતિષ્યે પ્રશમં કર્તું લક્ષયિષ્યે ચ ચેષ્ટિતમ્
હું તારા હિત માટે બધા કૌરવો પાસે જઈશ, મોટી ભેટો આપીશ, શાંતિ સ્થાપવા પ્રયત્ન કરીશ અને તેમની ચાલચલન નિહાળીશ.
કૌરવાણાં પ્રવૃત્તિં ચ ગત્વા યુદ્ધાધિકારિકામ્ । નિશમ્ય વિનિવર્તિષ્યે જયાય તવ ભારત
હું કૌરવોની મનશા જાણીશ, જો તેઓ યુદ્ધ તરફ વળ્યા હશે, તો, હે ભારત, હું તારી વિજય માટે પાછો ફરીશ.
સર્વથા યુદ્ધમેવાહમાશંસાપિ પરૈઃ સહ । નિમિત્તાનિ હિ સર્વાણિ તથા પ્રાદુર્ભવન્તિ મે
મને દરેક રીતે લાગે છે કે બીજા પક્ષ સાથે યુદ્ધ જ થવાનું છે; કારણ કે બધા સંકેતો પણ એ જ બતાવે છે.
મૃગાઃ શકુન્તાશ્ચ વદન્તિ ઘોરં હસ્ત્યશ્વમુખ્યેષુ નિશામુખેષુ । ઘોરાણિ રૂપાણિ તથૈવ ચાગ્નિ- ર્વર્ણાન્બહૂન્પુષ્યતિ ઘોરરૂપાન્
પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ ભયાનક અવાજ કરે છે; હાથી-ઘોડાઓમાં અને રાત પડતી વખતે ભયાનક રૂપો દેખાય છે; અગ્નિ પણ અનેક ભયાનક રૂપ ધારણ કરે છે.
મનુષ્યલોકક્ષયકૃત્સુઘોરો નો ચેદનુપ્રાપ્ત ઇહાન્તકઃ સ્યાત્। શસ્ત્રાણિ યન્ત્રં કવચાન્રથાંશ્ચ નાગાન્હયાંશ્ચ પ્રતિપાદયિત્વા
માણસોની મહા વિનાશક ઘડી આવી રહી છે, જો મૃત્યુ પોતે અહીં આવી ગયો ન હોય તો; કારણ કે શસ્ત્રો, યંત્રો, કવચ, રથ, હાથી અને ઘોડા તૈયાર કરવામાં આવે છે.
યોધાશ્ચ સર્વે કૃતનિશ્ચયાસ્તે ભવન્તુ હસ્ત્યશ્વરથેષુ યત્તાઃ। સાઙ્ગ્રામિકં તે યદુપાર્જનીયં સર્વં સમગ્રં કુરુ તન્નરેન્દ્ર
બધા યોદ્ધાઓ મક્કમ નિશ્ચય કરીને હાથી, ઘોડા અને રથ પર તૈયાર રહે; હે રાજા, યુદ્ધ માટે જે કંઈ એકઠું કરવું હોય, બધું ભેગું કરી લે.
દુર્યોધનો ન હ્યલમદ્ય દાતું જીવંસ્તવૈતન્નૃપતે કથંચિત્। યત્તે પુરસ્તાદભવત્સમૃદ્ધં દ્યૂતે હૃતં પાણ્ડવમુખ્ય રાજ્યમ્
દુર્યોધન આજે જીવતો હોય ત્યાં સુધી ક્યારેય તને આ રાજ્ય આપવાનો નથી; પાંડવો દ્વારા જુગારમાં હારેલું, જે એક સમયે તારા પાસે સમૃદ્ધ રાજ્ય હતું.
યથાયથૈવ શાન્તિઃ સ્યાત્કુરૂણાં મધુસૂદન। તથાતથૈવ ભાષેથા મા સ્મ યુદ્ધેન ભીષયેઃ
હે મધુસૂદન, કૌરવોમાં જે રીતે શાંતિ થાય, એ રીતે જ વાત કરજે; યુદ્ધની વાત કરીને તેમને ડરાવતો નહીં.
અમર્ષી જાતસંરમ્ભઃ શ્રેયોદ્વેષી મહામનાઃ। નોગ્રં દુર્યોધનો વાચ્યઃ સામ્નૈવેનં સમાચરેઃ
દુર્યોધન અહંકારી, ગુસ્સાવાળો, પરોપકારથી ઈર્ષ્યા રાખે છે; તેને કઠોર શબ્દો ના કહેજે, તેને મૃદુતાથી સંભાળજે.
પ્રકૃત્યા પાપસત્વશ્ચ તુલ્યચેતાસ્તુ દસ્યુભિઃ । ઐશ્વર્યમદમત્તશ્ચ કૃતવૈરશ્ચ પાણ્ડવૈઃ
તેના સ્વભાવથી જ તે દુષ્ટ છે, તેનો મન ચોરો જેવું છે, સત્તાનો ઘમંડ ધરાવે છે અને પાંડવો સાથે દુશ્મની રાખે છે.
અદીર્ઘદર્શી નિષ્ઠૂરી ક્ષેપ્તા ક્રૂરપરાક્રમઃ । દીર્ઘમન્યુરનેયશ્ચ પાપાત્મા નિકૃતિપ્રિયઃ
તે માણસ ટૂંકી દૃષ્ટિ ધરાવે છે, કઠોર છે, નિર્દયતાથી બોલે છે, તેની હિંમત પણ ભયાનક છે; ગુસ્સો લાંબો રાખે છે, પોતાને કાબૂમાં રાખતો નથી, દુષ્ટ મનનો છે અને છેતરપિંડીમાં આનંદ માને છે.
મ્રિયેતાપિ ન ભજ્યેત નૈવ જહ્યાત્સ્વકં મતમ્। તાદૃશેન શમઃ કૃષ્ણ મન્યે પરમદુષ્કરઃ
એમને મૃત્યુ આવી જાય તો પણ પોતાનું મન ક્યારેય ન બદલે, પોતાનું મંતવ્ય કદી ન છોડે; આવા માણસ સાથે શાંતિ કરવી, કૃષ્ણ, બહુ જ અઘરી છે એવું મને લાગે છે.
સુહૃદામપ્યવાચીનસ્ત્યક્તધર્મા પ્રિયાનૃતઃ । પ્રતિહન્ત્યે સુહૃદાં વાચશ્ચૈવ મનાંસિ ચ
એ પોતાના મિત્રોને પણ માન આપતો નથી, ધર્મનો ત્યાગ કરી દીધો છે, ખોટું બોલવામાં આનંદ પામે છે; એ મિત્રોની વાતને અને મનને હંમેશાં વિરોધ કરે છે.
સ મન્યુવશમાપન્નઃ સ્વભાવં દુષ્ટમાસ્થિતઃ । સ્વભાવાત્પાપમભ્યેતિ તૃણૈશ્છન્ન ઇવોરગઃ
એ ગુસ્સામાં આવીને દુષ્ટ સ્વભાવ અપનાવે છે; પોતાનાં સ્વભાવને કારણે પાપ તરફ જ જાય છે, જેમ ઘાસ નીચે છુપાયેલો સાપ હોય એમ.
દુર્યોધનો હિ યત્સેનઃ સર્વથા વિદિતસ્તવ । યચ્છીલો યત્સ્વભાવશ્ચ યદ્બલો યત્પરાક્રમઃ
દુર્યોધન અને તેની સેનાનું સ્વભાવ, શક્તિ, હિંમત—આ બધું તમને સારી રીતે ખબર છે.
પુરા પ્રસન્નાઃ કુરવઃ સહપુત્રાસ્તથા વયમ્। ઇન્દ્રજ્યેષ્ઠા ઇવાભૂમ મોદમાનાઃ સબાન્ધવાઃ
કદાચિત્ પહેલાં કૌરવો અને તેમના પુત્રો, અને અમે પણ, આપણા સગાં-વહાલાં સાથે ખુશ અને સંતોષમાં રહેતા, જેમ દેવતાઓ ઇન્દ્ર સાથે આનંદ કરે છે.
દુર્યોધનસ્ય ક્રોધેન ભરતા મધુસૂદન। ધક્ષ્યન્તે શિશિરાપાયે વનાનીવ હુતાશનૈઃ
દુર્યોધનના ગુસ્સાથી, હે ભરતવંશી, હે મધુસૂદન, ભરતોનો નાશ થશે, જેમ શિયાળાની ઋતુ પછી જંગલો અગ્નિથી ભસ્મ થાય છે.
અષ્ટાદશેમે રાજાનઃ પ્રખ્યાત મધુસૂદન । યે સમુચ્ચિચ્છિદુર્જ્ઞાતીન્સુહૃદશ્ચ સબાન્ધવાન્
આ અઢાર પ્રસિદ્ધ રાજાઓ, હે મધુસૂદન, પોતાના જ જાત-ભાઈ, મિત્રો અને સગાંઓનો નાશ કરી બેઠાં છે.
અસુરાણાં સમૃદ્ધાનાં જ્વલતામિવ તેજસા। પર્યાયકાલે ધર્મસ્ય પ્રાપ્તે કલિરજાયત
સમૃદ્ધ અસુરો, જેઓ તેજમાં જ્વલંત હતા, તેમા જ્યારે ધર્મનો સમય વિપરીત થયો, ત્યારે કલિયુગનો આરંભ થયો.
હૈહયાનામુદાવર્તો નીપાનાં જનમેજયઃ । બહુલસ્તાલજઙ્ઘાનાં કૃમીણામુદ્ધતો વસુઃ
હૈહયોમાં ઉદાવર્ત, નીપોમાં જનમેજય, તાલજંઘોમાં બહુલ અને ક્રીમિમાં ઉદ્ધત વસુ હતા.
અજબિન્દુઃ સુવીરાણાં સુરાષ્ટ્રાણાં રુષર્દ્ધિકઃ। અર્કજશ્ચ બલીહાનાં ચીનાનાં ધૌતમૂલકઃ
સુવીરોમાં અજબિંદુ, સુરાષ્ટ્રોમાં રૂષાર્ધિક, બલિહાનોમાં અર્કજ અને ચીનોમાં ધૌતમૂળક હતા.
હયગ્રીવો વિદેહાનાં વરયુશ્ચ મહૌજસામ્ । બાહુઃ સુન્દરવંશાનાં દીપ્તાક્ષાણાં પુરૂરવાઃ
વિદેહોમાં હયગ્રીવ, મહાબલીમાં વરયુ, સુંદરવંશીઓમાં બાહુ અને તેજસ્વી આંખવાળામાં પુરુરવા હતા.
સહજશ્ચેદિમત્સ્યાનાં પ્રવીરાણાં વૃષધ્વજઃ । ધારણશ્ચન્દ્રવત્સાનાં મુકુટાનાં વિગાહનઃ
છેદી અને મચ્છ્યોમાં સહજ, પરાક્રમીમાં વૃષધ્વજ, ચંદ્રવત્સોમાં ધારણ અને મુકુતોમાં વિગાહન હતા.
શમશ્ચ નન્દિવેગાનામિત્યેતે કુલપાંસનાઃ । યુગાન્તે કૃષ્ણ સંભૂતાઃ કુલેષુ પુરુષાધમાઃ
નંદિવેગોમાં શમ—આ બધા, કૃષ્ણ, પોતાના કુળના કલંકરૂપ છે; યુગના અંતે આવા નીચ માણસો કુળોમાં જન્મે છે.