અક્ષૌહિણ્યો હિ મે રાજન્દશૈકા ચ સમાહૃતાઃ। ન્યૂના પરેષાં સપ્તૈવ કસ્માન્મે સ્યાત્પરાજયઃ
હે રાજા, મેં અગિયાર અક્ષૌહિણી સેના ભેગી કરી છે, જ્યારે દુશ્મન પાસે માત્ર સાત છે; તો મને પરાજય કેમ ભોગવવો પડે?
બલં ત્રિગુણતો હીનં યોધ્યં પ્રાહ બૃહસ્પતિઃ। પરેભ્યસ્ત્રિગુણા ચેયં મમ રાજન્નનીકિની
બૃહસ્પતિએ કહ્યું છે કે ત્રણ ગણ ઓછા બળને જ લડવું જોઈએ; અને, હે રાજા, મારી સેના દુશ્મન કરતા ત્રણ ગણ વધારે છે.
ગુણહીનં પરેષાં ચ બહુ પશ્યામિ ભારત। ગુણોદયં બહુગુણમાત્મનશ્ચ વિશાંપતે
હે ભારત, હું દુશ્મન પક્ષમાં ઘણી ખામીઓ જોઈ રહ્યો છું; અને, હે જનપતિ, મારા પક્ષમાં અનેક ગુણો અને મહાનતા ઉગતી જોઈ રહ્યો છું.
એતત્સર્વં સમાજ્ઞાય બલાગ્ર્યં મમ ભારત । ન્યૂનતાં પાણ્ડવાનાં ચ ન મોહં ગન્તુમર્હસિ
હે ભારત, આ બધું જાણીને—મારી સેના વધુ શક્તિશાળી છે અને પાંડવોની ઓછી છે—તારે મૂંઝાય જવું યોગ્ય નથી.
ઇત્યુક્ત્વા સઞ્જયં ભૂયઃ પર્યપૃચ્છત ભારત। વિવિત્સુઃ પ્રાપ્તકાલાનિ જ્ઞાત્વા પરપુરઞ્જયઃ
આ રીતે કહીને, એ વિજયી ફરી સંજયને યોગ્ય સમયે શું થયું તે જાણવા ઉત્સુક થઈ પૂછવા લાગ્યા.
અક્ષૌહિણીઃ સપ્ત લબ્ધ્વા રાજભિઃ સહ સઞ્જય। કિંસ્વિદિચ્છતિ કૌન્તેયો યુદ્ધપ્રેપ્સુર્યુધિષ્ઠિરઃ
હે સંજય, યુધિષ્ઠિરે રાજાઓ સાથે સાત અક્ષૌહિણી સેના મેળવી છે, તો હવે એ યુદ્ધ ઈચ્છતો કૌંતેય શું ઈચ્છે છે?
અતીવ મુદિતો રાજન્યુદ્ધપ્રેપ્યુર્યુધિષ્ઠિરઃ। ભીમસેનાર્જુનૌ ચોભૌ યમાવપિ ન બિભ્યતઃ
યુદ્ધ માટેની તૈયારી જોઈને યુધિષ્ઠિર ખૂબ આનંદિત થયો; ભીમસેન અને અર્જુન, બંને યમરાજ જેવાં, ذرાય પણ ડર્યા નહીં.
રથં તુ દિવ્યં કૌન્તેયઃ સર્વા વિભ્રાજયન્દિશઃ। મન્ત્રં જિજ્ઞાસમાનઃ સન્બીભત્સુઃ સમયોજયત્
કૌંતેય પોતાના દિવ્ય રથ સાથે ચારેય દિશામાં તેજ પાથરી રહ્યો હતો; તે મંત્રો સમજવા માટે જાપ કરવા લાગ્યો અને નિર્ભયતાથી પોતાને તૈયાર કર્યો.
તમપશ્યામ સન્નદ્ધં મેઘં વિદ્યુદ્યુતં યથા। સમન્તાત્સમભિધ્યા હૃષ્યમાણોઽભ્યભાષત। પૂર્વરૂપમિદં પશ્ય વયં જેષ્યામ સઞ્જય
અમે તેને સંપૂર્ણ શસ્ત્રપહેરણમાં જોયો, જાણે વીજળી ચમકતી મેઘ હોય; ચારેય બાજુથી આગળ આવીને, ખુશીથી બોલ્યો: 'સંજય, આ પ્રથમ શુભ સંકેત છે, હવે આપણે જરૂર જીતશું.'
બીભત્સુર્માં યથોવાચ તથાઽવૈમ્યહમપ્યુત
બીભત્સુએ મને જે રીતે કહ્યું, એ જ રીતે હું પણ કહું છું.
પ્રશંસસ્યભિનન્દંસ્તાન્પાર્થાનક્ષપરાજિતાન્। અર્જુનસ્ય રથે બ્રૂહિ કથમશ્વાઃ કથં ધ્વજાઃ
જે પાર્થો કદી હાર્યા નથી, એમની પ્રશંસા અને આનંદ કરી; મને કહો, અર્જુનના રથ પર ઘોડાં કેમ છે? ધ્વજ કયો છે?
ભૌમનઃ સહ શક્રેણ બહુચિત્રં વિશાંપતે। રૂપાણિ કલ્પયામાસ ત્વષ્ટા ધાતા સદા વિભો
ભૂમન અને શક્ર સાથે, ત્વષ્ટા અને ધાતા હંમેશાં અનેક અદભુત રૂપો રચતા હતા, રાજા.
ધ્વજે હિ તસ્મિન્રૂપાણિ ચક્રુસ્તે દેવમાયયા। મહાધનાનિ દિવ્યાનિ મહાન્તિ ચ લઘૂનિ ચ
એ ધ્વજ પર દેવમાયાથી અનેક રૂપો ઊભાં કર્યા—મોટાં-નાનાં, દિવ્ય અને અમૂલ્ય ખજાનાં જેવા.
ભીમસેનાનુરોધાયક હનૂમાન્મારુતાત્મજઃ। આત્મપ્રતિકૃતિં તસ્મિન્ધ્વજ આરોપયિષ્યતિ
ભીમસેનના માન માટે, પવનપુત્ર હનુમાન પોતાનું સ્વરૂપ એ ધ્વજ પર સ્થાપિત કરશે.
સર્વા દિશો યોજનમાત્રમન્તરં સતિર્યગૂર્ધ્વં ચ રુરોધ વૈ ધ્વજઃ। ન સંસઞ્જેત્તરુભિઃ સંવૃતોઽપિ તથા હિ માયા વિહિતા ભૌમનેન
એ ધ્વજ એક યોજન જેટલી દૂરી સુધી, આડી-ઊભી દિશામાં બધું ઢાંકી લેતો; ઝાડોથી છુપાવવાનો પ્રયત્ન થાય તો પણ, તે છુપાતો નહીં, કેમ કે એ ભૂમનની માયાથી બન્યો હતો.
યથાઽઽકાશે શક્રધનુઃ પ્રકાશતે ન ચૈકવર્ણં ન ચ વેદ્મિ કિં નુ તત્। તથા ધ્વજો વિહિતો ભૌમનેન બહ્વાકારં દૃશ્યતે રૂપમસ્ય
જેમ આકાશમાં ઇન્દ્રધનુષ્ય ઝળહળે છે, જે એક રંગનું નથી અને સમજાતું નથી, તેમ એ ધ્વજ ભૂમને બનાવ્યો, અનેક આકાર અને રૂપોથી ભભકે છે.
યથાઽગ્નિધૂમો દિવમેતિ રુદ્ધ્વા। વર્ણાન્બિભ્રત્તૈજસાંશ્ચિત્રરૂપાન્। તથા ધ્વજો વિહિતો ભૌમનેન ન ચેદ્ભારો ભવિતા નોત રોધઃ
જેમ અગ્નિનો ધૂમ્રપટ આકાશ સુધી જાય છે અને અનેક રંગો અને તેજસ્વી રૂપો ધરાવે છે, તેમ ભૂમન બનાવેલો એ ધ્વજ ન તો ભારે લાગશે, ન તો અવરોધક બનશે.
હતંહતં દત્તવરં પુરસ્તાત્
મારા પર જે વર મળ્યો હતો, તે પહેલાં જ પૂરો થયો—હવે મારું વિનાશ નિશ્ચિત છે.
તથા રાજ્ઞો દન્તવર્ણા બૃહન્તો રથે યુક્તા ભાન્તિ તદ્વીર્યતુલ્યાઃ। ઋક્ષપ્રખ્યા ભીમસેનસ્ય વાહા રથે વાયોસ્તુલ્યવેગ બભૂવુઃ
રાજાના દાંત જેવા સફેદ અને વિશાળ ઘોડાં રથમાં જોડાયેલા છે, જે શક્તિમાં સમાન છે; ભીમસેનના ઘોડાં રીંછ જેવા અને પવન જેવી ઝડપ ધરાવે છે.
કલ્માષાઙ્ગાસ્તિત્તિરિચિત્રપૃષ્ઠા ભ્રાત્રા દત્તાઃ પ્રીયતા ફાલ્ગુનેન। ભ્રાતુર્બીરસ્ય સ્વૈસ્તુરઙ્ગૈર્વિશિષ્ટા મુદા યુક્તાઃ સહદેવં વહન્તિ
કાળી દેહ અને ચિતરાં પીઠવાળા ઘોડાં, ફાલ્ગુનના ભાઈએ આનંદથી આપેલા, સહદેવના રથમાં જોડાયા છે અને ભાઈના ઘોડાં કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.
માદ્રીપુત્રં નકુલં ત્વાજમીઢં મહેન્દ્રદત્તા હરયો વાજિમુખ્યાઃ । સમા વાયોર્બલવન્તસ્તરસ્વિનો વહન્તિ વીરં વૃત્રશત્રું યથેન્દ્રમ્
માદ્રીપુત્ર નકુલ માટે મહેન્દ્ર દ્વારા અપાયેલા શ્રેષ્ઠ, વાવડ જેવા ઝડપી અને બળવાન ઘોડાં, એ વીરને, જે વૃત્રનો શત્રુ છે, ઇન્દ્રની જેમ લઈ જાય છે.
તુલ્યાશ્ચૈભિર્વયસા વિક્રમેણ મહાજવાશ્રિત્રરૂપાઃ સદશ્વાઃ । સૌભદ્રાદીન્દ્રૌપદેયાન્કુમારાન્ વહન્ત્યશ્વા દેવદત્તા બૃહન્તઃ
વય અને પરાક્રમમાં સમાન એવા, મહાન અને સુંદર દેવદત્ત ઘોડાં, સુભદ્રા અને દ્રૌપદીના પુત્રોને હંમેશાં રથમાં લઈ જાય છે.
કાંસ્તત્ર સઞ્જયાપશ્યઃ પ્રીત્યર્થેન સમાગતાન્। યે યોત્સ્યન્તે પાણ્ડવાર્થે પુત્રસ્ય મમ વાહિનીમ્
સંજય, ત્યાં તું કોને જોઈને આવ્યો, જે પ્રેમથી ભેગા થયા છે અને પાંડવોની તરફથી મારા પુત્રની સેના સામે યુદ્ધ લડશે?
મુખ્યમન્ધકવૃષ્ણીનામપશ્યં કૃષ્ણમાગતમ્। ચેકિતાનં ચ તત્રૈવ યુયુધાનં ચ સાત્યકિમ્
અંધક અને વૃષ્ણિમાં મુખ્ય એવા કૃષ્ણને મેં ત્યાં આવતાં જોયા; સાથે ચેકિતાન, યુયુધાન અને સાત્યકી પણ હતા.
પૃથગક્ષૌહિણીભ્યાં તુ પાણ્ડવાનભિસંશ્રિતૌ । મહારથૌ સમાખ્યાતાવુભૌ પુરુષમાનિનૌ
પાંડવો તરફે બે મહાન રથીઓ જોડાયા છે, દરેકે પોતાની અલગ અક્ષૌહિણી સેના સાથે, અને બંને પોતપોતાના પરાક્રમ પર ગર્વ કરે છે.
અક્ષૌહિણ્યાઽથ પાઞ્ચાલ્યો દશભિસ્તનયૈર્વૃતઃ। સત્યજિત્પ્રમુખૈર્વીરૈર્ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમૈઃ
પાંચાલના રાજકુમાર દશ પુત્રો સાથે, સત્યજિત અને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન જેવા વીરોએ ઘેરાયેલા, એક અક્ષૌહિણી સેના સંભાળી છે.
દ્રુપદો વર્ધયન્માનં શિખણ્ડિપરિપાલિતઃ। ઉપાયાત્સર્વસૈન્યાનાં પ્રતિચ્છાદ્ય તદા વપુઃ
દ્રુપદે પોતાનું માન વધાર્યું, શિખંડીએ રક્ષા કરી, અને એ બધાં સૈન્ય વચ્ચે પોતાનું રૂપ છુપાવીને આગળ વધ્યો.
વિરાટઃ સહ પુત્રાભ્યાં શઙ્ખેનૈવોત્તરેણ ચ। સૂર્યદત્તાદિભિર્વીરૈર્મદિરાક્ષપુરોગમૈઃ
વિરાટ પોતાના બે પુત્ર શંખ અને ઉત્તરા સાથે, તથા સૂર્યદત્ત અને મદિરાક્ષ જેવા વીરોએ આગેવાની આપતા, ત્યાં પહોંચ્યો.
સહિતઃ પૃથિવીપાલો ભ્રાતૃભિસ્તનયૈસ્તથા । અક્ષૌહિણ્યૈવ સૈન્યાનાં વૃતઃ પાર્થં સમાશ્રિતઃ
એ રાજા પોતાના ભાઈઓ અને પુત્રો સાથે, એક અક્ષૌહિણી સેના લઈને, પાર્થ પાસે જોડાયો.
જારાસન્ધિર્માગધશ્ચ ધૃષ્ટકેતુશ્ચ ચેદિરાટ્। પૃથક્પૃથગનુપ્રાપ્તૌ પૃથગક્ષૌહિણીવૃતૌ
જરસંધ, માગધના રાજા અને ચેદિના ધૃષ્ટકેતુ, બંને અલગ-અલગ અક્ષૌહિણી સાથે અલગથી આવ્યા.