ગઙ્ગાવેગ ઇવાનૂપાંસ્તીરજાન્વિવિધાન્દ્રુમાન્। પ્રભઙ્ક્ષ્યતિ રણે સેનાં પુત્રાણાં મમ સઞ્જય
સંજય, જેમ ગંગાની પ્રચંડ લહેર કિનારાના અનેક વૃક્ષો અને પટને તોડી નાખે છે, તેમ તે યુદ્ધમાં મારા પુત્રોની સેના તોડી નાખશે.
વધં નૂનં ગમિષ્યન્તિ ભીમસેનભયાર્દિતાઃ । મમ પુત્રાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ રાજાનશ્ચૈવ સઞ્જય
ભીમસેનના ભયથી મારા પુત્રો, ભૃત્યો અને રાજાઓ, સંજય, ચોક્કસપણે મૃત્યુ પામશે.
યેન રાજા મહાવીર્યઃ પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં પુરા। વાસુદેવસહાયેન જરાસન્ધો નિપાતિતઃ
જેના દ્વારા કદીકાળે, વસુદેવની સાથે, મહાવીર રાજા જરાસંધને પોતાના મહેલમાં જ મારો હતો,
કૃત્સ્નેયં પૃથિવી દેવી જરાસન્ધેન ધીમતા। માગધેન્દ્રેણ બલિના વશે કૃત્વા પ્રતાપિતા
આ આખી ધરતી, દેવી, બુદ્ધિશાળી અને શક્તિશાળી માગધ રાજા જરાસંધના વશમાં આવી દુઃખી થઈ હતી.
ભીષ્મપ્રતાપાત્કુરવો નયેનાન્ધકવૃષ્ણયઃ । યન્ન તસ્ય વશે જગ્મુઃ કેવલં દૈવમેવ તત્
ભીષ્મની પરાક્રમ, નીતિ અને અંધક-વૃષ્ણિઓના કારણે જ તેઓ તેના વશમાં ગયા નહીં; એ બધું માત્ર દૈવના કારણે થયું.
સ ગત્વા પાણ્ડુપુત્રેણ તરસા બાહુશાલિના। અનાયુધેન વીરેણ નિહતઃ કિં તતોઽધિકમ્
તે જરાસંધને પાંડુપુત્રે, મજબૂત ભુજાવાળા અને ઝડપી, નિઃશસ્ત્ર રહીને પણ માર્યો—આથી વધારે શું હોઈ શકે?
દીર્ઘકાલસમાસક્તં વિશમાશીવિષો યથા। સ મોક્ષ્યતિ રણે તેજઃ પુત્રેષુ મમ સઞ્જય
જેમ ઝેરી સાપ લાંબા સમયથી ઝેર દબાવી રાખે છે, તેમ તે યુદ્ધમાં મારા પુત્રો પર પોતાનું તેજ છોડી દેશે, સંજય.
મહેન્દ્ર ઇવ વજ્રેણ દાનવાન્દેવસત્તમઃ । ભીમસેનો ગદાપાણિઃ સૂદયિષ્યતિ મે સુતાન્
જેમ મહેન્દ્રે વજ્રથી દાનવોનો વિનાશ કર્યો, તેમ ભીમસેન ગદાધારી બની મારા પુત્રોને સંહારશે.
અવિષહ્યમનાવાર્યં તીવ્રવેગપરાક્રમમ્ । પશ્યામીવાતિતામ્રાક્ષમાપતન્તં વૃકોદરમ્
જેને રોકી શકાય નહીં, અટકાવી શકાય નહીં, જેનો જોર અને ઝડપ ભયાનક છે, એવા લાલ આંખવાળા વૃકોદરને હું અમારી સામે દોડી આવતો જોઈ રહ્યો છું.
અગદસ્યાપ્યધનુષો વિરથસ્ય વિવર્મણઃ । બાહુભ્યાં યુધ્યમાનસ્ય કસ્તિષ્ઠેદગ્રતઃ પુમાન્
જેને કોઈ ઘા લાગ્યો નથી, હાથમાં ધનુષ્ય નથી, રથ નથી, કવચ નથી, અને માત્ર હાથથી લડી રહ્યો છે—એના સામે કોણ ઊભો રહી શકે?
ભીષ્મો દ્રોણશ્ચ વિપ્રોઽયં કૃપઃ શારદ્વતસ્તથા। જાન્ત્યેતે યથૈવહં વીર્યજ્ઞસ્તસ્ય ધીમતઃ
ભીષ્મ, દ્રોણ અને આ બ્રાહ્મણ કૃપ, શારદ્વતપુત્ર, એના પરાક્રમ અને શક્તિને એ જ રીતે જાણે છે જેમ હું જાણું છું.
આર્યવ્રતં તુ જાનન્તઃ સઙ્ગરાન્તં વિધિત્સવઃ । સેનામુખેષુ સ્થાસ્યન્તિ મામકાનાં નરર્ષભાઃ
પણ, ધર્મની પ્રતિજ્ઞા જાણીને અને અંત સુધી લડવાની ઈચ્છા રાખીને, મારા શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ સેના મથકે અડગ ઊભા રહેશે.
બલીયઃ સર્વતો દિષ્ટં પુરુષસ્ય વિશેષતઃ। પશ્યન્નપિ જયં તેષાં ન નિયચ્છામિ યત્સુતાન્
વિદિનું બલ બધામાં, ખાસ કરીને માણસમાં, બહુ જ મહાન છે; હું જોઈ રહ્યો છું કે તેઓ જીતશે, છતાં તારા પુત્રોને રોકતો નથી.
તે પુરાણં મહેષ્વાસા માર્ગમૈન્દ્રં સમાસ્થિતાઃ। ત્યક્ષ્યન્તિ તુમુલે પ્રાણાન્રક્ષન્તઃ પાર્થિવં યશઃ
એ જૂના શક્તિશાળી ધનુર્ધરોએ ઇન્દ્રના માર્ગે ચાલતાં, રાજાની પ્રતિષ્ઠા બચાવવા માટે યુદ્ધના ઘમાસાણમાં પોતાનું જીવન આપી દેશે.
યથૈષાં મામકાસ્તાત તથૈષાં પાણ્ડવા અપિ। પૌત્રા ભીષ્મસ્ય શિષ્યાશ્ચ દ્રોણસ્ય ચ કૃપસ્ય ચ
જેમ મારા લોકો છે, તેમ પાંડવો પણ એ લોકો માટે છે—ભીષ્મના પૌત્રો અને દ્રોણ તથા કૃપાના શિષ્યો.
યે ત્વસ્મદાશ્રયં કિઞ્ચિદ્દત્તમિષ્ટં ચ સઞ્જય। તસ્યાપચિતિમાર્યત્વાત્કર્તારઃ સ્થવિરાસ્ત્રયઃ
સંજય, અમે જે થોડુંક આપ્યું છે, એ ત્રણ વડીલો પોતાની મહાનતા પ્રમાણે એનું પ્રતિફળ આપશે.
આદદાનસ્ય શસ્ત્રં હિ ક્ષત્રધર્મં પરીપ્સતઃ। નિધનં ક્ષત્રિયસ્યાજૌ વરમેવાદ્દુરુત્તમમ્
શસ્ત્ર ધારણ કરીને ક્ષત્રિય ધર્મ માટે લડનાર માટે, યુદ્ધમાં મૃત્યુ એ સૌથી ખરાબ અપમાન કરતાં ઘણું સારું છે.
સ વૈ શોચામિ સર્વાન્વૈ યે યુયુત્સન્તિ પાણ્ડવૈઃ । વિક્રુષ્ટં વિદુરોણાદૌ તદેતદ્ભયમાગતમ્
હું તો બધા માટે દુ:ખી છું, જે પાંડવો સામે લડી રહ્યા છે; વિદુર અને અન્યોએ ચીસ પાડી છે, અને હવે આ ભય આવી ગયું છે.
ન તુ મન્યે વિઘાતાય જ્ઞાનં દુઃખસ્ય સઞ્જય । ભવત્યતિબલં હ્યેતજ્જ્ઞાનસ્યાપ્યુપઘાતકમ્
સંજય, મને નથી લાગતું કે જ્ઞાન દુ:ખ દૂર કરે છે; આ તો એટલું શક્તિશાળી છે કે જ્ઞાન પણ તેને સામે હાર ખાઈ જાય છે.
ઋષયો હ્યપિ નિર્મુક્તાઃ પશ્યન્તો લોકસઙ્ગ્રહાન્। સુખૈર્ભવન્તિ સુખિનસ્તથા દુઃખેન દુઃખિતાઃ
અગ્નિદેવ જેવા મુક્ત ઋષિઓ પણ, જગતના બંધન જોઈને, સુખમાં ખુશ થાય છે અને દુ:ખમાં દુ:ખી થાય છે.
કિં પુનર્મોહમાસક્તસ્તત્ર તત્ર સહસ્રધા। પુત્રેષુ રાજ્યદારેષુ પૌત્રેષ્વપિ ચ બન્ધુષુ
તો પછી, જે માણસ મોહમાં બંધાયેલો છે, અને પુત્ર, રાજ્ય, પત્ની, પૌત્ર અને સગાંમાં હજારો રીતે જોડાયેલો છે, એનું શું?
સંશયે તુ મહત્યસ્મિન્કિં નુ મે ક્ષમમુત્તરમ્। વિનાશં હ્યેવ પશ્યામિ કુરૂણામનુચિન્તતયન્
આટલી મોટી અનિશ્ચિતતા વચ્ચે, મને શું યોગ્ય જવાબ આપવો? હું તો કુરુઓનો વિનાશ જ જોઈ રહ્યો છું.
દ્યૂતપ્રમુખમાભાતિ કુરૂણાં વ્યસનં મહત્। મન્દેનૈશ્વર્યકામેન લોભાત્પાપમિદં કૃતમ્
કુરુઓનું મોટું દુ:ખ તો જ્યુના રમતમાં શરૂ થયું; આ દુ:ખ તો કોઈ મૂર્ખે, સત્તાની લાલચમાં, કરી નાખ્યું.
મન્યે પર્યાયધર્મોઽયં કાલસ્યાત્યન્તગામિનઃ। ચક્રે પ્રધિરિવાસક્તો નાસ્ય શક્યં પલાયિતુમ્
મને લાગે છે કે આ તો સમયનો ફરી ફરી આવતો નિયમ છે, જે અટકતો નથી; જેમ ચક્ર કાદવમાં ફસાઈ જાય, તેમ એમાંથી બચી શકાતું નથી.
કિં નુ કુર્યાં કથં કુર્યાં ક્વ નુ ગચ્છામિ સઞ્જય । એતે નશ્યન્તિ કુરવો મન્દાઃ કાલવશં ગતાઃ
હું શું કરું, કેવી રીતે કરું, ક્યાં જાઉં, સંજય? આ મૂર્ખ કુરુઓ તો સમયના વશમાં આવીને નાશ પામી રહ્યા છે.
અવશોઽહં તદા તાત પુત્રાણાં નિહતે શતે। શ્રોષ્યામિ નિનદં સ્ત્રીણાં કથં માં મરણં સ્પૃશેત્
ત્યારે હું તો લાચાર થઈ જઈશ, જ્યારે મારા સો પુત્રો મરી જશે; સ્ત્રીઓના રડવાનો અવાજ સાંભળવું પડશે—મૃત્યુ મને કેમ ન સ્પર્શે?
યથા નિદાઘે જ્વલનઃ સમદ્ધો દહેત્કક્ષં વાયુના ચોદ્યમાનઃ । ગદાહસ્તઃ પાણ્ડવો વૈ તથૈવ હન્તા મદીયાન્સહિતોઽર્જુનેન
જેમ ઉનાળામાં હવા ફૂંકે તો આગ સૂકા ઘાસને બળી નાખે છે, તેમ ગદાધારી પાંડવ, અર્જુન સાથે, મારા લોકોને મારશે.
યસ્ય વૈ નાનૃતા વાચઃ કદાચિદનુશુશ્રુમ । ત્રૈલોક્યમપિ તસ્ય સ્યાદ્યોદ્ધા યસ્ય ધનઞ્જયઃ
જેણે ક્યારેય અસત્ય બોલ્યું નથી, એના માટે—even ત્રણેય લોક પણ તેના થઈ જાય, જો ધનંજય તેના યોદ્ધા હોય.
તસ્યૈવ ચ ન પશ્યામિ યુધિ ગાણ્ડીવધન્વનઃ। અનિશં ચિન્તયાનોઽપિ યઃ પ્રતીયાદ્રથેન તમ્
ગાંડીવધારીના યુદ્ધમાં હું કોઈને જોઈ શકતો નથી, જે તેના રથ સામે ટકી શકે—even સતત વિચાર કરું તો પણ.
અસ્યતઃ કર્ણિનાલીકાન્માર્ગણાન્હૃદયચ્છિદઃ। પ્રત્યેતા ન સમઃ કશ્ચિદ્યુધિ ગાણ્ડીવધન્વનઃ
ગાંડીવધારીના યુદ્ધમાં, જેની તીક્ષ્ણ બાણ હૃદયને છિદે છે, એના સમાન કોઈ નથી.