અપારમપ્લવાગાધં સમુદ્રં શરવેધનમ્ । ભીમસેનમયં દુર્ગં તાત મન્દાસ્તિતીર્ષવઃ
ભીમસેન જેવું દુર્ગ તો બાણોથી ભરેલું, પાર ન પામે એવું, ગહન સમુદ્ર છે, જેને મૂર્ખ લોકો ઓળંગવાની ઈચ્છા રાખે છે.
ક્રોશતો મે ન શ્રૃણ્વન્તિ બાલાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ । વિષમં ન હિ મન્યન્તે પ્રાપતં મધુદર્શિનઃ
મારા પુત્રો, હું કેટલાય બોલું છતાં, પોતાને જ બુદ્ધિશાળી માને છે અને મારી વાત સાંભળતા નથી; મધમસ્ત નજરે જોયે છે, એટલે ખતરાને સમજતા નથી.
સંયુગે યે ગમિષ્યન્તિ નરરૂપેણ મૃત્યુના। નિયતં ચોદિતા ધાત્રા સિંહેનેવ મહામૃગાઃ
યુદ્ધમાં જવા વાળા મારા પુત્રો તો જાણે માનવ રૂપે મૃત્યુ તરફ જઇ રહ્યા છે; એ બધું વિધાતાએ નક્કી કર્યું છે, જેમ સિંહ મોટા પ્રાણીઓને હાંકે છે.
શૈક્યાં તાત ચતુષ્કિષ્કું ષડશ્રિમમિતૌજસમ્। પ્રહિતાં દુઃખસંસ્પર્શાં કથં શક્ષ્યન્તિ મે સુતાઃ
પિતા, શિખંડીની ચાર ધારવાળી, છ ધારવાળી, ભયાનક અને દુઃખ આપનારી ભાલાની સામે મારા પુત્રો કેવી રીતે ટકી શકે?
ગદાં ભ્રામયતસ્તસ્ય ભિન્દતો હસ્તિમસ્તકાન્। સૃક્કિણી લેલિહાનસ્ય બાષ્પમુત્સૃજતો મુહુઃ
જ્યારે તે પોતાની ગદા ફરકાવતો હતો, હાથીઓના માથા ફોડી નાખતો, વારંવાર હોઠ ચાટતો અને આંખોમાંથી આંસુ વહાવતો હતો,
ઉદ્દિશ્ય નાગાન્પતતઃ કુર્વતો ભૈરવાન્રવાન્। પ્રતીપં પતતો મત્તાન્કુઞ્જરાન્પ્રતિ ગર્જતઃ
હાથીઓને નિશાન બનાવીને દોડી આવતો, ભયાનક ગર્જના કરતો, ઉગ્ર અને ઉન્મત્ત હાથીઓ સામે જઇને જવાબમાં ગર્જના કરતો,
વિગાહ્ય રથમાર્ગેષુ વરાનુદ્દિશ્ય નિઘ્નતઃ । અગ્નેઃ પ્રજ્વલિતસ્યેવ અપિ મુચ્યેત મે પ્રજા
રથોની પાંખી વચ્ચે ઘૂસી, શ્રેષ્ઠ યુદ્ધવીરોને મારતો, એવું લાગતું કે મારી પ્રજાએ જાણે પ્રજ્વલિત અગ્નિમાંથી બચી શકે તેમ નથી.
વીથીં કુર્વન્મહાબાહુર્દ્રાવયન્મમ વાહિનીમ્ । નૃત્યન્નિવ ગદાપાણિર્યુગાન્તં દર્શયિષ્યતિ
મજબૂત ભુજાવાળો, ગદાધારી, મારી સેના ફાટવી નાખે એવી વાટ કાઢતો, જાણે યુગના અંતનો નૃત્ય કરતો હોય એમ બધાને વિખેરી નાખશે.
પ્રભિન્ન ઇવ માતઙ્ગઃ પ્રભઞ્જન્પુષ્પિતાન્દ્રુમાન્। પ્રવેક્ષ્યતિ રણે સેનાં પુત્રાણાં મે વૃકોદરઃ
જેમ ઉગ્ર હાથી ફૂલેલા વૃક્ષોને તોડે છે, તેમ વૃકોદર મારા પુત્રોની સેના વચ્ચે યુદ્ધમાં ઘૂસી જશે.
કુર્વન્રથાન્વિપુરુષાન્વિસારથિહયધ્વજાન્ । આરુજન્પુરુષવ્યાઘ્રો રથિનઃ સાદિનસ્તથા
માણસોમાં વાઘ સમો તે, રથ, શક્તિશાળી યુદ્ધવીરો, રથચાલકો, ઘોડા અને ધ્વજાઓ બધાને તોડી નાખશે, રથસ્વારો અને ઘોડેસ્વારોને પણ ફાડી નાખશે.
ગઙ્ગાવેગ ઇવાનૂપાંસ્તીરજાન્વિવિધાન્દ્રુમાન્। પ્રભઙ્ક્ષ્યતિ રણે સેનાં પુત્રાણાં મમ સઞ્જય
સંજય, જેમ ગંગાની પ્રચંડ લહેર કિનારાના અનેક વૃક્ષો અને પટને તોડી નાખે છે, તેમ તે યુદ્ધમાં મારા પુત્રોની સેના તોડી નાખશે.
વધં નૂનં ગમિષ્યન્તિ ભીમસેનભયાર્દિતાઃ । મમ પુત્રાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ રાજાનશ્ચૈવ સઞ્જય
ભીમસેનના ભયથી મારા પુત્રો, ભૃત્યો અને રાજાઓ, સંજય, ચોક્કસપણે મૃત્યુ પામશે.
યેન રાજા મહાવીર્યઃ પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં પુરા। વાસુદેવસહાયેન જરાસન્ધો નિપાતિતઃ
જેના દ્વારા કદીકાળે, વસુદેવની સાથે, મહાવીર રાજા જરાસંધને પોતાના મહેલમાં જ મારો હતો,
કૃત્સ્નેયં પૃથિવી દેવી જરાસન્ધેન ધીમતા। માગધેન્દ્રેણ બલિના વશે કૃત્વા પ્રતાપિતા
આ આખી ધરતી, દેવી, બુદ્ધિશાળી અને શક્તિશાળી માગધ રાજા જરાસંધના વશમાં આવી દુઃખી થઈ હતી.
ભીષ્મપ્રતાપાત્કુરવો નયેનાન્ધકવૃષ્ણયઃ । યન્ન તસ્ય વશે જગ્મુઃ કેવલં દૈવમેવ તત્
ભીષ્મની પરાક્રમ, નીતિ અને અંધક-વૃષ્ણિઓના કારણે જ તેઓ તેના વશમાં ગયા નહીં; એ બધું માત્ર દૈવના કારણે થયું.
સ ગત્વા પાણ્ડુપુત્રેણ તરસા બાહુશાલિના। અનાયુધેન વીરેણ નિહતઃ કિં તતોઽધિકમ્
તે જરાસંધને પાંડુપુત્રે, મજબૂત ભુજાવાળા અને ઝડપી, નિઃશસ્ત્ર રહીને પણ માર્યો—આથી વધારે શું હોઈ શકે?
દીર્ઘકાલસમાસક્તં વિશમાશીવિષો યથા। સ મોક્ષ્યતિ રણે તેજઃ પુત્રેષુ મમ સઞ્જય
જેમ ઝેરી સાપ લાંબા સમયથી ઝેર દબાવી રાખે છે, તેમ તે યુદ્ધમાં મારા પુત્રો પર પોતાનું તેજ છોડી દેશે, સંજય.
મહેન્દ્ર ઇવ વજ્રેણ દાનવાન્દેવસત્તમઃ । ભીમસેનો ગદાપાણિઃ સૂદયિષ્યતિ મે સુતાન્
જેમ મહેન્દ્રે વજ્રથી દાનવોનો વિનાશ કર્યો, તેમ ભીમસેન ગદાધારી બની મારા પુત્રોને સંહારશે.
અવિષહ્યમનાવાર્યં તીવ્રવેગપરાક્રમમ્ । પશ્યામીવાતિતામ્રાક્ષમાપતન્તં વૃકોદરમ્
જેને રોકી શકાય નહીં, અટકાવી શકાય નહીં, જેનો જોર અને ઝડપ ભયાનક છે, એવા લાલ આંખવાળા વૃકોદરને હું અમારી સામે દોડી આવતો જોઈ રહ્યો છું.
અગદસ્યાપ્યધનુષો વિરથસ્ય વિવર્મણઃ । બાહુભ્યાં યુધ્યમાનસ્ય કસ્તિષ્ઠેદગ્રતઃ પુમાન્
જેને કોઈ ઘા લાગ્યો નથી, હાથમાં ધનુષ્ય નથી, રથ નથી, કવચ નથી, અને માત્ર હાથથી લડી રહ્યો છે—એના સામે કોણ ઊભો રહી શકે?
ભીષ્મો દ્રોણશ્ચ વિપ્રોઽયં કૃપઃ શારદ્વતસ્તથા। જાન્ત્યેતે યથૈવહં વીર્યજ્ઞસ્તસ્ય ધીમતઃ
ભીષ્મ, દ્રોણ અને આ બ્રાહ્મણ કૃપ, શારદ્વતપુત્ર, એના પરાક્રમ અને શક્તિને એ જ રીતે જાણે છે જેમ હું જાણું છું.
આર્યવ્રતં તુ જાનન્તઃ સઙ્ગરાન્તં વિધિત્સવઃ । સેનામુખેષુ સ્થાસ્યન્તિ મામકાનાં નરર્ષભાઃ
પણ, ધર્મની પ્રતિજ્ઞા જાણીને અને અંત સુધી લડવાની ઈચ્છા રાખીને, મારા શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ સેના મથકે અડગ ઊભા રહેશે.
બલીયઃ સર્વતો દિષ્ટં પુરુષસ્ય વિશેષતઃ। પશ્યન્નપિ જયં તેષાં ન નિયચ્છામિ યત્સુતાન્
વિદિનું બલ બધામાં, ખાસ કરીને માણસમાં, બહુ જ મહાન છે; હું જોઈ રહ્યો છું કે તેઓ જીતશે, છતાં તારા પુત્રોને રોકતો નથી.
તે પુરાણં મહેષ્વાસા માર્ગમૈન્દ્રં સમાસ્થિતાઃ। ત્યક્ષ્યન્તિ તુમુલે પ્રાણાન્રક્ષન્તઃ પાર્થિવં યશઃ
એ જૂના શક્તિશાળી ધનુર્ધરોએ ઇન્દ્રના માર્ગે ચાલતાં, રાજાની પ્રતિષ્ઠા બચાવવા માટે યુદ્ધના ઘમાસાણમાં પોતાનું જીવન આપી દેશે.
યથૈષાં મામકાસ્તાત તથૈષાં પાણ્ડવા અપિ। પૌત્રા ભીષ્મસ્ય શિષ્યાશ્ચ દ્રોણસ્ય ચ કૃપસ્ય ચ
જેમ મારા લોકો છે, તેમ પાંડવો પણ એ લોકો માટે છે—ભીષ્મના પૌત્રો અને દ્રોણ તથા કૃપાના શિષ્યો.
યે ત્વસ્મદાશ્રયં કિઞ્ચિદ્દત્તમિષ્ટં ચ સઞ્જય। તસ્યાપચિતિમાર્યત્વાત્કર્તારઃ સ્થવિરાસ્ત્રયઃ
સંજય, અમે જે થોડુંક આપ્યું છે, એ ત્રણ વડીલો પોતાની મહાનતા પ્રમાણે એનું પ્રતિફળ આપશે.
આદદાનસ્ય શસ્ત્રં હિ ક્ષત્રધર્મં પરીપ્સતઃ। નિધનં ક્ષત્રિયસ્યાજૌ વરમેવાદ્દુરુત્તમમ્
શસ્ત્ર ધારણ કરીને ક્ષત્રિય ધર્મ માટે લડનાર માટે, યુદ્ધમાં મૃત્યુ એ સૌથી ખરાબ અપમાન કરતાં ઘણું સારું છે.
સ વૈ શોચામિ સર્વાન્વૈ યે યુયુત્સન્તિ પાણ્ડવૈઃ । વિક્રુષ્ટં વિદુરોણાદૌ તદેતદ્ભયમાગતમ્
હું તો બધા માટે દુ:ખી છું, જે પાંડવો સામે લડી રહ્યા છે; વિદુર અને અન્યોએ ચીસ પાડી છે, અને હવે આ ભય આવી ગયું છે.
ન તુ મન્યે વિઘાતાય જ્ઞાનં દુઃખસ્ય સઞ્જય । ભવત્યતિબલં હ્યેતજ્જ્ઞાનસ્યાપ્યુપઘાતકમ્
સંજય, મને નથી લાગતું કે જ્ઞાન દુ:ખ દૂર કરે છે; આ તો એટલું શક્તિશાળી છે કે જ્ઞાન પણ તેને સામે હાર ખાઈ જાય છે.
ઋષયો હ્યપિ નિર્મુક્તાઃ પશ્યન્તો લોકસઙ્ગ્રહાન્। સુખૈર્ભવન્તિ સુખિનસ્તથા દુઃખેન દુઃખિતાઃ
અગ્નિદેવ જેવા મુક્ત ઋષિઓ પણ, જગતના બંધન જોઈને, સુખમાં ખુશ થાય છે અને દુ:ખમાં દુ:ખી થાય છે.