તદા મૂઢો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્ર- સ્તપ્તા યુદ્ધે દુર્મતિર્દુઃસહાયઃ। દૃષ્ટ્વા સૈન્યં બાણવર્ષાન્ધકારે પ્રભજ્યન્તં ગોકુલવદ્રણાગ્રે
ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રનો મોઢો પુત્ર, દુઃખી, ખોટી સલાહ અને ઓછી મદદથી યુદ્ધમાં પીડાય છે, તે જોઈશે કે તેની સેના તીરોની વરસાદથી અંધકારમાં તૂટી, ગાયોના ઝુંડ જેવી ભાગી રહી છે.
બલાહકાદુચ્ચરતઃ સુભીમા- ન્વિદ્યુત્સ્ફુલિઙ્ગાનિવ ઘોરરૂપાન્। સહસ્રઘ્નાન્દ્વિષતાં સઙ્ગરેષુ અસ્થિચ્છિદો મર્મભિદઃ સુપુઙ્ખાન્
ધનુષ્યમાંથી વીજળી જેવી ભયાનક તીરો, મેઘમાંથી વીજપાત જેવી, હજારોની સંખ્યામાં, દુશ્મનોની હાડકાં ફોડી, કવચ ચીરી, સુંદર પાંખવાળી તીરો યુદ્ધમાં વરસશે.
યદા દ્રષ્ટા જ્યામુખાદ્બાણસઙ્ઘાન્ ગાણ્ડીવમુક્તાનાપતતઃ શિતાગ્રાન્। હયાન્ગજાન્વર્મિણશ્ચાદદાનાં- સ્તદા યુદ્ધં ધાર્તરાષ્ટ્રોઽન્વતપ્સ્યત્
જ્યારે તે ગાંડીવની ડોરીમાંથી છૂટેલા, ધારદાર તીરોના ઝુંડ ઘોડા, હાથી અને કવચધારી યોદ્ધાઓ પર વરસતા જોઈશે, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર એ યુદ્ધમાં દુઃખ પામશે.
યદા મન્દઃ પરબાણાન્વિમુક્તા- ન્મમેષુભિર્હિયમાણાન્પ્રતીપમ્। તિર્યગ્વિધ્ય ચ્છિદ્યમાનાન્પૃષત્કૈ- સ્તદા યુદ્ધં ધાર્તરાષ્ટ્રોઽન્વતપ્સ્યત્
જ્યારે એ મૂર્ખ દુશ્મનના તીરોને મારા તીરો વડે તરત જ કાપતા, ભેદતા અને ચારે બાજુ ફેલાતા જોઈશે, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર એ યુદ્ધમાં દુઃખ પામશે.
યદા વિપાઠા મદ્ભુજવિપ્રમુક્તા દ્વિજાઃ ફલાનીવ મહીરુહાગ્રાત્। પ્રચેતાર ઉત્તમાઙ્ગાનિ યૂનાં તદા યુદ્ધં ધાર્તરાષ્ટ્રોઽન્વતપ્સ્યત્
જ્યારે મારા ભુજથી છૂટેલા તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો વડે શ્રેષ્ઠ યુવાનોના માથાં વૃક્ષના ફળની જેમ ધરતી પર પડશે, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રને યુદ્ધની અસલ તીવ્રતા અનુભવાશે.
યદા દ્રષ્ટા પતતઃ સ્યન્દનેભ્યો મહાગજેભ્યોઽશ્વગતાન્સુયોધનાન્। શરૈર્હતાન્પાતિતાંશ્ચૈવ રઙ્ગે તદા યુદ્ધં ધાર્તરાષ્ટ્રોઽન્વતપ્સ્યત્
જ્યારે તે પોતાના વીર યુધ્ધાઓને રથ, મહાઘોડા અને હાથીઓ પરથી તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થઈને યુદ્ધભૂમિ પર પડેલા જોશે, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રને યુદ્ધનું યથાર્થ દુઃખ સમજાશે.
અસંપ્રાપ્તાનસ્ત્રપથં પરસ્ય યદા દ્રષ્ટા નશ્યતો ધાર્તરાષ્ટ્રાન્। અકુર્વતઃ કર્મ યુદ્ધે સમન્તા- ત્તદા યુદ્ધં ધાર્તરાષ્ટ્રોઽન્વતપ્સ્યત્
જ્યારે તે જોશે કે તેના લોકો શસ્ત્રના માર્ગ સુધી પહોંચી શકતા નથી અને યુદ્ધમાં બધે મરી રહ્યા છે, કંઈ કરી શકતા નથી, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રને યુદ્ધની અસલ કઠિનાઈ સમજાશે.
પદાતિસઙ્ઘાન્રથસઙ્ઘાન્સમન્તા- દ્વ્યાત્તાનનઃ કાલ ઇવાતતેષુઃ। પ્રણોત્સ્યામિ જ્વલિતૈર્બાણવર્ષૈઃ શત્રૂંસ્તદા તપ્સ્યતિ મન્દબુદ્ધિઃ
હું સમયની જેમ ખુલ્લા મોઢે ચારે બાજુથી પગદળ અને રથોની ટોળીઓને પ્રખર બાણવર્ષાથી વિખેરી દઈશ, ત્યારે એ મૂર્ખ દુશ્મન ખરેખર દુઃખ પામશે.
સર્વા દિશઃ સંપતતા રથેન રજોધ્વસ્તં ગાણ્ડિવેન પ્રકૃત્તમ્। યદા દ્રષ્ટા સ્વબલં સંપ્રમૂઢં તદા પશ્ચાત્તપ્સ્યતિ મન્દબુદ્ધિઃ
જ્યારે મારા રથથી ચારે દિશાઓ ધૂળથી છવાઈ જશે અને ગાંડીવના ઘાતથી તેની પોતાની સૈના ગભરાઈને કાપી નાખવામાં આવશે, ત્યારે એ મૂર્ખ પછતાશે.
કાન્દિગ્ભૂતં છિન્નગાત્રં વિસંજ્ઞં દુર્યોધનો દ્રક્ષ્યતિ સર્વસૈન્યમ્। હતાશ્વવીરાગ્ર્યનરેન્દ્રનાગં પિપાસિતં શ્રાન્તપત્રં ભયાર્તમ્
જ્યારે દુર્યોધન આખી પોતાની સૈન્યને મૃતદેહ જેવી, કાપેલી અંગવાળી, બેભાન, મારેલા ઘોડા, પતિત વીર, તૂટેલા રાજા અને હાથી, તરસ્યા, થાકેલા અને ભયભીત જોઈ લેશે—
આર્તસ્વરં હન્યમાનં હતં ચ વિકીર્ણકેશાસ્થિકપાલસઙ્ઘમ્। પ્રજાપતેઃ કર્મ યથાર્થનિષ્ઠિતં તદા દૃષ્ટ્વા તપ્સ્યતિ મન્દબુદ્ધિઃ
જ્યારે તે દુઃખથી ચીસો પાડતા, મારાતા અને મરતા, વાળ, હાડકાં અને ખોપરીઓ વિખેરાયેલી જોઈ લેશે, જાણે સૃષ્ટિકર્તાનું કાર્ય પૂર્ણ થઈ રહ્યું હોય, ત્યારે એ મૂર્ખ ખરેખર દુઃખ પામશે.
યદા રથે ગાણ્ડિવં વાસુદેવં દિવ્યં શઙ્ખં પાઞ્ચજન્યં હયાંશ્ચ। તૂણાવક્ષય્યૌ દેવદત્તં ચ માં ચ દૃષ્ટ્વા યુદ્ધે ધાર્તરાષ્ટ્રોઽન્વતપ્સ્યત્
જ્યારે યુદ્ધમાં ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર મારા રથ પર ગાંડીવ, વાસુદેવ, દિવ્ય શંખ પાંચજન્ય, અક્ષય તૂણા, દેવદત્ત અને મને જોઈ લેશે, ત્યારે તેને યુદ્ધની અસલ તીવ્રતા અનુભવાશે.
ઉદ્વર્તયન્દસ્યુસઙ્ઘાન્સમેતાન્ પ્રવર્તયન્યુગમન્યદ્યુગાન્તે। યદા ધક્ષ્યામ્યગ્નિવત્કૌરવેયાં- સ્તદા તપ્તા ધૃતરાષ્ટ્રઃ સપુત્રઃ
જ્યારે હું આ એકઠા થયેલા દુશ્મન ટોળાંને તોડી નાખીશ, યુગના અંતની જેમ યુગ ફેરવી દઈશ અને કૌરવોને અગ્નિ જેવી જ્વાળાથી દાઝી નાખીશ, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર અને તેના પુત્રો ખરેખર પીડાશે.
સભ્રાતા વૈ સહસૈન્યઃ સભૃત્યો ભ્રષ્ટૈશ્વર્યઃ ક્રોધવશોઽલ્પચેતાઃ। દર્પસ્યાન્તે નિહતો વેપમાનઃ પશ્ચાન્મન્દસ્તપ્સ્યતિ ધાર્તરાષ્ટ્રઃ
પોતાના ભાઈઓ, સૈન્ય અને સેવકો સાથે, રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી, ક્રોધમાં અંધ અને બુદ્ધિ ગુમાવેલો, કંપતો અને અંતે ઘમંડ તૂટી જતા મરેલો, એ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર પછી પછતાશે.
પૂર્વાહ્ણે માં કૃતજપ્યં કદાચિ- દ્વિપ્રઃ પ્રોવાચોદકાન્તે મનોજ્ઞમ્। કર્તવ્યં તે દુષ્કરં કર્મ પાર્થ યોદ્ધવ્યં કતે શત્રુભિઃ સવ્યસાચિન્
એકવાર વહેલી સવારે જપ પૂર્ણ કર્યા પછી, જળકાંઠે એક બ્રાહ્મણે મને મનોહર વાણીથી કહ્યું હતું: 'પાર્થ, તને અતિ કઠિન કાર્ય કરવાનું છે; હે સવ્યસાચી, તારે આ દુશ્મનો સાથે યુદ્ધ કરવું પડશે.'
ઇન્દ્રો વા તે હરિવાન્વજ્રહસ્તઃ પુરસ્તાદ્યાતુ સમરેઽરીન્વિનિઘ્નન્। સુગ્રીવયુક્તેન રથેન વા તે પશ્ચાત્કૃષ્ણો રક્ષતુ વાસુદેવઃ
યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર, વજ્રધારી, તારા આગળ જઈ દુશ્મનોને સંહાર કરે, અથવા તું ઉત્તમ ઘોડાઓ જોડેલા રથ પર ચાલે; અને પાછળથી કૃષ્ણ, વાસુદેવ, તારી રક્ષા કરે.
વજ્રે ચાહં વજ્રહસ્તાન્મહેન્દ્રા- દસ્મિન્યુદ્ધે વાસુદેવં સહાયમ્। સ મે લબ્ધો દસ્યુવધાય કૃષ્ણો મન્યે ચેતદ્વિહિતં દૈવતેર્મે
આ યુદ્ધમાં હું વજ્રધારીઓમાં વજ્ર સમાન છું, અને વાસુદેવ મારો સાથી છે. કૃષ્ણ મને દુશ્મનોના વિનાશ માટે મળ્યા છે; મને લાગે છે કે આ બધું દેવતાઓએ મારા માટે નક્કી કર્યું છે.
અયુદ્ધ્યમાનો મનસાપિ યસ્ય જયં કૃષ્ણઃ પુરુષસ્યાભિનન્દેત્। એવં સર્વાન્સ વ્યતીયાદમિત્રાન્ સેન્દ્રાન્દેવાન્માનુષે નાસ્તિ ચિન્તા
જેના માટે કૃષ્ણ મનથી પણ યુદ્ધ ન કરે તો પણ વિજય ઈચ્છે છે, તે બધા દુશ્મનોને, ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓને પણ, હરાવી શકે છે; માનવલોકમાં તો કોઈ શંકા જ નથી.
સ બાહુભ્યાં સાગરમુત્તિતીર્ષે- ન્મહોદધિં સલિલસ્યાપ્રમેયમ્। તેજસ્વિનં કૃષ્ણમત્યન્તશૂરં યુદ્ધેન યો વાસુદેવં જિગીષેત્
જે પોતાના હાથથી અપરંપાર સાગર પાર કરવાનું વિચારે, અથવા યુદ્ધમાં અતિશય વીર અને તેજસ્વી કૃષ્ણને જીતવાનો પ્રયાસ કરે—
ગિરિં ય ઇચ્છેત્તુ તલેન ભેત્તું શિલોચ્ચયં શ્વેતમતિપ્રમાણમ્। તસ્યૈવ પાણિઃ સનખો વિશીર્યે- ન્ન ચાપિ કિઞ્ચિત્સ ગિરેસ્તુ કુર્યાત્
જે પોતાના ખાલી હાથથી વિશાળ સફેદ પર્વત તોડી નાખવાનો ઈરાદો કરે, તો તેના હાથના નખ તૂટી જશે, પણ પર્વતને કંઈ પણ નહીં થાય.
અગ્નિં સમિદ્ધં શમયેદ્ભુજાભ્યાં ચન્દ્રં ચ સૂર્યં ચ નિવારયેત। હરેદ્દેવાનામમૃતં પ્રસહ્ય યુદ્ધેન યો વાસુદેવં જિગીષેત્
જે પોતાના હાથથી પ્રજ્વલિત અગ્નિને બુઝાવવાનો, ચંદ્ર કે સૂર્યને અટકાવવાનો, અથવા દેવતાઓનું અમૃત જોરથી છીનવી લેવાનો પ્રયાસ કરે— એવો જ છે જે યુદ્ધમાં વાસુદેવને જીતવા ઈચ્છે.
યો રુક્મિણીમેકરથેન ભોજ- નુત્સાદ્ય રાજ્ઞઃ સમરે પ્રસહ્ય। ઉવાહ ભાર્યાં યશસા જ્વલન્તીં યસ્યાં જજ્ઞે રૌક્મિણેયો મહાત્મા
જે એક જ રથમાં બેસી, યુદ્ધમાં ભોજો અને રાજાને હરાવી, પ્રસિદ્ધિથી તેજસ્વી રુક્મિણીને અપહરણ કરી લાવ્યો અને જેના ઘરમાં મહાત્મા રૌક્મિણેયનો જન્મ થયો—
અયં ગાન્ધારાંસ્તરસા સંપ્રમથ્ય જિત્વા પુત્રાન્નગ્નજિતઃ સમગ્રાન્ બદ્ધં મુમોચ વિનદન્તં પ્રસહ્ય સુદર્શનં વૈ દેવતાનાં લલામમ્
આયે ગાંધારને ઝડપથી જીત્યો, નગ્નજિતના બધા પુત્રોને હરાવ્યા, બંધાયેલા અને રડતા સુદર્શનને મુક્ત કર્યો અને દેવતાઓનું મૌલ્ય પણ પકડી લીધું.
અયં કવાટે નિજઘાન પાણ્ડ્યં તથા કલિઙ્ગાન્દન્તવક્રં મમર્દ। અનેન દગ્ધા વર્ષપૂગાન્વિનાથા વારાણસી નગરી સંબભૂવ
આયે દ્વાર પર પાંડ્યને મારો, પછી કલિંગ અને દંતવક્રને પણ દબોચી નાખ્યા; એના કારણે વારાણસી શહેર ઘણા વર્ષો સુધી બળીને ખાલી રહી ગયું.
અયં સ્મ યુદ્ધે મન્યતેઽન્યૈરજેયં તમેકલવ્યં નામ નિષાદરાજમ્। વેગેનૈવ શૈલમભિહત્ય જમ્ભઃ શેતે સ કૃષ્ણેન હતઃ પરાસુઃ
યુદ્ધમાં જેને બીજા અજેય માને, એ નિષાદરાજ એકલવ્યને જોરથી પર્વતને તોડે તેમ માર્યો; એ કૃષ્ણના હાથેથી મૃત્યુ પામ્યો.
તથોગ્રસેનસ્ય સુતં સુદુષ્ટં વૃષ્ણ્યન્ધકાનાં મધ્યગતં સભાસ્થમ્। અપાતયદ્બલદેવદ્વિતીયો હત્વા દદૌ ચોગ્રસેનાય રાજ્યમ્
ઉગ્રસેનના દુષ્ટ પુત્રને, જે વૃષ્ણિ અને અંધક વચ્ચે સભામાં બેઠો હતો, નીચે પાડી દીધો; તેને મારીને રાજય ઉગ્રસેનને પાછું આપ્યું.
અયં સૌભં યોધયામાસ સ્વસ્થં વિભીષણં માયયા સાલ્વરાજમ્। સૌભદ્વારિ પ્રત્યગૃહ્ણાચ્છતઘ્નીં દોર્ભ્યાં ક એનં વિષહેત મર્ત્યઃ
આયે સાલ્વરાજના સૌભા શહેર સામે યુદ્ધ કર્યું, જે માયાથી લડતો હતો; સૌભાના દ્વારે શતઘ્ની હથિયારને હાથથી પકડી લીધું—એવા શૂરવીરને કોણ Ordinary માણસ ટકી શકે?
પ્રાગ્જ્યોતિષં નામ બભૂવ દુર્ગં પુરં ઘોરમસુરાણામસહ્યમ્। મહાબલો નરકસ્તત્ર ભૌમો જહારાદિત્યા મણિકુણ્ડલે શુભે
પ્રાગ્યોતિષ નામનું એક દુર્ગમ અને ભયાનક અસુરનગર હતું; ત્યાં શક્તિશાળી ભૌમ નરકાએ સૂર્યની તેજસ્વી કુંડલીઓ છીનવી લીધી હતી.
ન તં દેવાઃ સહ શક્રેણ શેકુઃ સમાગતા યુધિ મૃત્યોરભીતાઃ । દૃષ્ટ્વા ચ તં વિક્રમં કેશવસ્ય બલં તથૈવાસ્ત્રમવારણીયમ્
દેવતાઓ પણ ઇન્દ્ર સાથે મળીને યુદ્ધમાં તેને હરાવી શક્યા નહીં, કારણ કે તેઓ મૃત્યુથી ડરતા નહોતા; પણ જ્યારે તેમણે કેશવનું પરાક્રમ, બળ અને અપરાજેય અસ્ત્રો જોયા, ત્યારે તેઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
જાનન્તોઽસ્ય પ્રકૃતિં કેશવસ્ય ન્યયોજયન્દસ્યુવધાય કૃષ્ણમ્। સ તત્કર્મ પ્રતિશુશ્રાવ દુષ્કર- મૈશ્વર્યવાન્સિદ્ધિષુ વાસુદેવઃ
કેશવનું સ્વરૂપ જાણીને, દેવોએ કૃષ્ણને અસુરના વિનાશ માટે પસંદ કર્યો; વાસુદેવએ એ અઘરું કાર્ય સરળતાથી પૂરું કર્યું, કારણ કે એ સર્વશક્તિમાન અને સિદ્ધિમાં પારંગત છે.