શરીરમેતૌ કુરુતઃ પિતા માતા ચ ભારત। આચાર્યશાસ્તા યા જાતિઃ સા પુણ્યા સાઽઽજરાઽમમ
હે ભારતવંશી, પિતા અને માતા આ શરીર આપે છે, પણ સાચી જન્મ તો ગુરુ આપે છે; એ જન્મ પવિત્ર છે, કદી વૃદ્ધ થતો નથી અને અમર છે.
યઃ પ્રાવૃણોત્યવિતથેન વર્ણા- નૃતં કુર્વન્નમૃતં સંપ્રયચ્છમ્। તં મન્યેત પિતરં માતરં ચ તસ્મૈ ન દ્રુહ્યેત્કતમસ્ય જાનન્
જે મનુષ્ય સાચા અર્થમાં વર્ણને રક્ષે છે અને નશવંતને અમર બનાવે છે, એ પિતા અને માતા સમાન ગણવા યોગ્ય છે; આ જાણીને ક્યારેય એ વ્યક્તિને દુઃખ ન પહોંચાડવું.
ગુરું શિષ્યો નિત્યમભિવાદયીત સ્વાધ્યાયમિચ્છેચ્છુચિરપ્રમત્તઃ। માનં ન કુર્યાન્નાદધીત રોપ- મેપ પ્રથમો બ્રહ્મચર્યસ્ય પાદઃ
વિદ્યાર્થીએ હંમેશા ગુરુને વંદન કરવું, સ્વાધ્યાયની ઇચ્છા રાખવી, શુદ્ધ અને સતર્ક રહેવું, અવમાન ન કરવું અને બીજાની નકલ ન કરવી; આ બ્રહ્મચર્યનો પ્રથમ પગથિયો છે.
શિષ્યવૃત્તિક્રમેણૈવ વિદ્યામાપ્નોતિ યઃ શુચિઃ । બ્રહ્મચર્યવ્રતસ્યાસ્ય પ્રથમઃ પાદ ઉચ્યતે
જે શુદ્ધ મનથી શિષ્ય તરીકે યોગ્ય વર્તન કરીને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, એ બ્રહ્મચર્યવ્રતનો પહેલો પગથિયો કહેવાય છે.
આચાર્યસ્ય પ્રિયં કુર્યાત્પ્રાણૈરપિ ધનૈરપિ। કર્મણા મનસા વાચા દ્વિતીયઃ પાદ ઉચ્યતે
ગુરુને પ્રસન્ન કરવા માટે, જીવન કે ધનથી પણ, કર્મ, મન અને વાણીથી સેવા કરવી; આ બીજો પગથિયો કહેવાય છે.
સમા ગુરૌ યથા વૃત્તિર્ગરુપત્ન્યાં તથા ચરેત્। તત્પુત્રે ચ તથા કુર્વન્દ્વિતીયઃ પાદ ઉચ્યતે
ગુરુની પત્ની અને પુત્ર સાથે પણ એ જ રીતે વર્તવું જોઈએ જેમ ગુરુ સાથે વર્તાય છે; આ બીજો પગથિયો કહેવાય છે.
આચાર્યેણાત્મકૃતં વિજાનન્ જ્ઞાત્વા ચાર્થં ભાવિતોઽસ્મીત્યનેન । યન્મન્યતે તં પ્રતિ હૃષ્ટબુદ્ધિઃ સ વૈ તૃતીયો બ્રહ્મચર્યસ્ય પાદઃ
ગુરુએ જે શીખવાડ્યું છે તેનું અર્થ સમજીને અને જાણીને મનમાં વિચારવું કે 'હું આથી ઘડાયો છું.' ગુરુ જે ઇચ્છે છે, એમાં આનંદપૂર્વક સહયોગ આપવો; આ બ્રહ્મચર્યનો ત્રીજો પગથિયો છે.
નાચાર્યસ્યાનપાકૃત્ય પ્રવાસં પ્રાજ્ઞઃ કુર્વીત નૈતદહં કરોમિ। ઇતીવ મન્યેત ન ભાષયેત સ વૈ ચતુર્થો બ્રહ્મચર્યસ્ય પાદઃ
ગુરુની પરવાનગી વિના બુદ્ધિમાન વિદ્યાર્થીએ ક્યારેય બહાર જવું નહીં, કે 'હું આ કામ નહીં કરું' એવું ન બોલવું; આ ચોથો પગથિયો છે.
કાલેન પાદં લભતે તથાર્થં તતશ્ચ પાદં ગુરુયોગતશ્ચ। ઉત્સાહયોગેન ચ પાદમૃચ્છે- ચ્છાસ્ત્રેણ પાદં ચ તતોઽભિયાતિ
સમય જતાં એક પગથિયો મળે છે, પછી ગુરુના માર્ગદર્શનથી બીજો, ઉત્સાહથી ત્રીજો અને શાસ્ત્રના અભ્યાસથી ચોથો; આ રીતે પગથિયા પર પગથિયા ચડી આગળ વધાય છે.
ધર્માદયો દ્વાદશ યસ્ય રૂપ- મન્યાનિ ચાઙ્ગાનિ તથા બલં ચ। આચાર્યયોગે ફલતીતિ ચાહુ- ર્બ્રહ્માર્થયોગેન ચ બ્રહ્મચર્યમ્
ધર્માદિના બાર રૂપો અને અન્ય અંગો તથા બળ, આ બધું ગુરુના સહયોગથી ફળ આપે છે અને બ્રહ્મજ્ઞાન સાથે જોડાઈને બ્રહ્મચર્ય પૂર્ણ થાય છે.
એવં પ્રવૃત્તો યદુપાલભેત વૈ ધનમાચાર્યાય તદનુપ્રયચ્છેત્। સ તાં વૃત્તિં બહુગુણામેવમેતિ ગુરોઃ પુત્રે ભવતિ ચ વૃત્તિરેષા
આ રીતે બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહી, જ્યારે સાધના પૂર્ણ થાય ત્યારે ગુરુને ધન આપવું જોઈએ. આવી વર્તનથી અનેક ગુણ પ્રાપ્ત થાય છે અને ગુરુના પુત્ર પ્રત્યે પણ આવી જ વર્તન કરવી.
એવં વસન્સર્વતો વર્ધતીહ બહૂન્પુત્રાંલ્લભતે ચ પ્રતિષ્ઠામ્। વર્ષન્તિ ચાસ્મૈ પ્રદિશો દિશશ્ચ વસત્યસ્મિન્બ્રહ્મચર્યે જનાશ્ચ
આ રીતે રહીને મનુષ્ય સર્વ રીતે વિકાસ પામે છે, અનેક પુત્રો અને મજબૂત સ્થાન મેળવે છે; દિશાઓ અને પ્રદેશો પણ તેને આશીર્વાદ આપે છે અને લોકો એવા બ્રહ્મચર્યમાં વસે છે.
એતેન બ્રહ્મંચર્યેણ દેવા દેવત્વમાપ્નુવન્। ઋષયશ્ચ મહાભાગા બ્રહ્મલોકં મનીષિણઃ
આ બ્રહ્મચર્યના બળથી દેવોએ દેવત્વ મેળવ્યું, અને મહાન ઋષિઓએ, વિદ્વાનોને બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થયો.
ગન્ધર્વાણામનેનૈવ રૂપમપ્સરસમભૂત્ । એતેન બ્રહ્મચર્યેણ સૂર્યોઽપ્યહ્નાય જાયતે
આ જ બ્રહ્મચર્યથી ગંધર્વોએ પોતાનું રૂપ મેળવ્યું અને અપ્સરાઓએ પણ. આ બ્રહ્મચર્યના બળથી જ સૂર્ય પણ દરરોજ ઉગે છે.
આકાઙ્ક્ષ્યાર્થસ્ય સંયોગાદ્રસભેદાર્થિનામિવ । એવં હ્યેતે સમાજ્ઞાય તાદૃગ્ભાવં ગતા ઇમે
જે રીતે સ્વાદની ઈચ્છા ધરાવનારને રસો સાથે મિલન થવાની ઈચ્છા થાય છે, એ જ રીતે આ સમજ્યા પછી, એ બધા આવા અવસ્થા સુધી પહોંચ્યા છે.
ય આશ્રયેત્પાવયેચ્ચાપિ રાજ- ન્સર્વં શરીરં તપસા તપ્યમાનઃ। એતેન વૈ બાલ્યમભ્યેતિ વિદ્વાન્ મૃત્યું તથા સ જયત્યન્તકાલે
હે રાજા, જે મનુષ્ય તપસ્યા દ્વારા પોતાનું આખું શરીર પવિત્ર કરે છે અને નિયમ પાળે છે, એ વિદ્વાન આ રીતે યુવાની મેળવે છે અને અંત સમયે મૃત્યુને પણ જીતે છે.
અન્તવતઃ ક્ષત્રિય તે જયન્તિ લોકાઞ્જનાઃ કર્મણા નિર્મલેન । બ્રહ્મૈવ વિદ્વાંસ્તેન ચાભ્યેતિ સર્વં નાન્યઃ પન્થા અયનાથ વિદ્યતે
હે ક્ષત્રિય, શુદ્ધ કર્મથી લોકો સીમિત લોકોએ જીતે છે; પણ જે બ્રહ્મને જાણે છે, એ બધું માત્ર બ્રહ્મથી જ પ્રાપ્ત કરે છે—હે અનાથ, બીજો કોઈ માર્ગ નથી.
આભાતિ શુક્લમિવ લોહિતમિ- વાથો કૃષ્ણમથાઞ્જનં કાદ્રવં વા। સદ્બ્રહ્મણઃ પશ્યતિ યોઽત્ર વિદ્વા- ન્કથં રૂપં તદમૃતમક્ષરં પદમ્
ક્યારેક એ સફેદ, ક્યારેક લાલ, ક્યારેક કાળું, ક્યારેક કાજળ જેવું, તો ક્યારેક સાપ જેવું દેખાય છે; પણ વિદ્વાન અહીં સાચા બ્રહ્મનું રૂપ જુએ છે—એ અમર અને અવિનાશી અવસ્થા કેવી છે?
આભાતિ શુક્લમિવ લોહિતમિ- વાથો કૃષ્ણમાયસમર્કવર્ણમ્। ન પૃથિવ્યાં તિષ્ઠતિ નાન્તરિક્ષે નૈતત્સમુદ્રે સલિલં બિભર્તિ
ક્યારેક એ સફેદ, ક્યારેક લાલ, ક્યારેક કાળું લોખંડ, તો ક્યારેક તાંબાનું રંગ દેખાય છે; એ ન પૃથ્વી પર છે, ન આકાશમાં, અને એ પાણી સમુદ્રમાં પણ નથી.
ન તારકાસુ ન ચ વિદ્યુદાશ્રિતં ન ચાભ્રેષુ દૃશ્યતે રૂપમસ્ય। ન ચાપિ વાયૌ ન ચ દેવતાસુ નૈતચ્ચન્દ્રે દૃશ્યતે નોત સૂર્યે
એ તારાઓમાં નથી, વીજળીમાં પણ એનું રૂપ દેખાતું નથી, વાદળોમાં પણ નથી; એ પવનમાં નથી, દેવતાઓમાં પણ નથી; એ ચંદ્રમાં પણ નથી અને સૂર્યમાં પણ નથી.
નૈવર્ક્ષુ તન્ન યજુષ્ષુ નાપ્યથર્વસુ ન દૃશ્યતે વૈ વિમલેષુ સામસુ। રથન્તરે બાર્હદ્રથે વાપિ રાજ- ન્મહાવ્રતે નૈવ દૃશ્યેદ્ભ્રુવં તત્
એ ઋગ્વેદમાં નથી, યજુર્વેદમાં નથી, અથર્વવેદમાં પણ નથી; શુદ્ધ સામગાનમાં પણ એ દેખાતું નથી, રથંતર કે બૃહદ્રથમાં પણ નહિ, હે રાજા, મહાવ્રતમાં પણ એનું રૂપ દેખાતું નથી.
અપારણીયં તમસઃ પરસ્તા- ત્તદન્તકોઽપ્યેતિ વિનાશકાલે। અણીયો રૂપં ક્ષુરધારયા સમં મહચ્ચ રૂપં તદ્વૈ પર્વતેભ્યઃ
એ અંધકારથી પાર છે; વિનાશ સમયે મૃત્યુ પણ એ સુધી પહોંચી જાય છે. એનું રૂપ વાળની ધારથી પણ સૂક્ષ્મ છે, અને પર્વતો કરતાં પણ મોટું છે.
સા પ્રતિષ્ઠા તદમૃતં લોકાસ્તદ્બ્રહ્મ તદ્યશઃ । ભૂતાનિ જઝિરે તસ્માત્પ્રલયં યાન્તિ તત્ર હિ
એ જ આધાર છે, એ જ અમર છે, એ જ લોક છે, એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ યશ છે; બધાં જીવ એમાંથી જન્મે છે અને અંતે એમાં જ લીન થાય છે.
અનામયં તન્મહદુદ્યતં યશો વાચો વિકારં કવયો વદન્તિ। યસ્મિઞ્જગત્સર્વમિદં પ્રતિષ્ઠિતં યે તદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ
એ નિરોગ છે, એ મહાન છે, એ ઉન્નત યશ છે; કવિઓ એને વાણીનો રૂપાંતર કહે છે. સમગ્ર જગત એમાં સ્થિર છે; જે એ જાણે છે, એ અમર બને છે.
તદેતદહ્ના સંસ્થિતં ભાતિ સર્વં તદાત્મવિત્પશ્યતિ જ્ઞાનયોગાત્। તસ્મિઞ્જગત્સર્વમિદં પ્રતિષ્ઠિતં યે તદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ
એના કારણે બધું પ્રકાશિત થાય છે, દિવસમાં સ્થિર છે; આત્માને જાણનાર જ્ઞાનયોગથી એને જુએ છે. સમગ્ર જગત એમાં સ્થિર છે; જે એ જાણે છે, એ અમર બને છે.
શોકઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ કામો માનઃ પરાસુતા। ઈર્ષ્યા મોહો વિવિત્સા ચ કૃપાઽસૂયા જુગુપ્સુતા
શોક, ક્રોધ, લોભ, કામ, માન, પરધન માટે ચિંતા, ઈર્ષ્યા, મોહ, જિજ્ઞાસા, દયા, દ્વેષ અને ઘૃણા—
દ્વાદશૈતે મહાદોષા મનુષ્યપ્રાણનાશનાઃ। એકૈકમેતે રાજેન્દ્ર મનુષ્યાન્પર્યુપાસતે। યૌરાવિષ્ટો નરઃ પાપં મૂઢસંજ્ઞો વ્યવસ્યતિ
આ બાર મોટા દોષ છે, જે મનુષ્યના જીવનને નાશ કરે છે; હે રાજેન્દ્ર, દરેક દોષ મનુષ્યને ઘેરી લે છે, અને જે મનુષ્ય એમાં ફસાઈ જાય છે, એ મૂઢ બની પાપ કરે છે.
સ્પૃહયાલુરુગ્રઃ પરુષો વા વદાન્યઃ ક્રોધં બિભ્રન્મનસા વૈ વિકત્થી। નૃશંસધર્માઃ ષડિમે જના વૈ પ્રાપ્યાપ્યર્થં નોત સભાજયન્તે
જે લોભી, કઠોર, ઉગ્ર, અહંકારી, મનમાં ક્રોધ રાખે છે અને દંભી છે, અને જે ક્રૂર વર્તન ધરાવે છે—આ છ પ્રકારના લોકો, ભલે ધન મેળવે, પણ એનું માન કરતા નથી.
સંભોગસંવિદ્વિષમોઽતિમાની દત્ત્વા વિકત્થી કૃપણો દુર્બલશ્ચ। બહુપ્રશંકસી વનિતાદ્વિટ્ સદૈવ સપ્તૈવોક્તાઃ પાપશીલા નૃશંસાઃ
જે ભોગનો દ્વેષ કરે છે, વધારે ગર્વીલા છે, આપીને દંભ કરે છે, કંજુષ અને નબળા છે, ઘણા પર શંકા કરે છે, સ્ત્રીપ્રેમી કે શોખીન છે—આ સાત જણ પાપી અને ક્રૂર સ્વભાવના કહેવાય છે.
ધર્મશ્ચ સત્યં ચ તપો દમશ્ચ અમાત્સર્યં હ્રીસ્તિતિક્ષાનસૂયા। દાનં શ્રુતં ચૈવ ધૃતિઃ ક્ષમા ચ મહાવ્રતા દ્વાદશ બ્રાહ્મણસ્ય
ધર્મ, સત્ય, તપ, દમ, ઈર્ષ્યાનો અભાવ, લાજ, ક્ષમાશીલતા, દ્વેષરહિતતા, દાન, શાસ્ત્રજ્ઞાન, ધીરજ અને માફી—આ બાર મહાન વ્રત બ્રાહ્મણના છે.