સનત્સુજાત યદિમં શૃણોમિ ન મૃત્યુરસ્તીતિ તવોપદેશમ્। દેવાસુરા હ્યાચરન્બ્રહ્મચર્ય- મમૃત્યવે તત્કતરન્નુ સત્યમ્
હે સનત્સુજાત, જ્યારે હું તારો ઉપદેશ સાંભળું છું કે મૃત્યુ નથી, ત્યારે દેવો અને અસુરોએ અમરતા માટે બ્રહ્મચર્યનું પાલન કર્યું—તો સાચું કયું છે?
અમૃત્યું કર્મણા કેચિન્મૃત્યુર્નાસ્તીતિ ચાપરે। શૃણુ મે બ્રુવતો રાજન્યથૈતન્મા વિશઙ્કિથાઃ
કેટલાક કહે છે કે કર્મથી અમરતા મળે છે, તો કેટલાક કહે છે કે મૃત્યુ જ નથી; હે રાજા, હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળ અને શંકા ન કર.
ઉભે સત્યે ક્ષત્રિયાદ્ય પ્રવૃત્તે મોહો મૃત્યુઃ સંમતોઽયં કવીનામ્। પ્રમાદં વૈ મૃત્યુમહં બ્રવીમિ તથાઽપ્રમાદમમૃતત્વં બ્રવીમિ
હવે બંને વાતો ક્ષત્રિયોમાં માન્ય છે; વિદ્વાનો મોહને જ મૃત્યુ માને છે. હું અવિચારને મૃત્યુ કહું છું, અને ચેતનાને અમરતા કહું છું.
પ્રમાદાદ્વૈ અસુરાઃ પરાભવ- ન્નપ્રમાદાદ્બ્રહ્મભૂતાઃ સુરાશ્ચ। નૈવ મૃત્યુર્વ્યાઘ્ર ઇવાત્તિ જન્તૂ- ન્ન હ્યસ્ય રૂપમુપલભ્યતે હિ
અવિચારથી અસુરો નાશ પામ્યા અને ચેતનાથી દેવો બ્રહ્મરૂપ થયા. મૃત્યુ વાઘની જેમ જીવોને ખાય નથી, અને તેનું સ્વરૂપ પણ દેખાતું નથી.
યમં ત્વેકે મૃત્યુમતોઽન્યમાહુ- રાત્માવાસમમૃતં બ્રહ્મચર્યમ્। પિતૃલોકે રાજ્યમનુશાસ્તિ દેવઃ શિવઃ શિવાનામશિવોઽશિવાનામ્
કેટલાક યમને મૃત્યુનો સ્વામી કહે છે, તો કેટલાક આત્મામાં, બ્રહ્મચર્યમાં અમરતા છે એવું માને છે. દેવ પિતૃલોકમાં રાજ કરે છે; શુભ માટે શુભ અને અશુભ માટે અશુભ છે.
અસ્યાદેશાન્નિઃસરતે નરાણાં ક્રોધઃ પ્રમાદો લોભરૂપશ્ચ મૃત્યુઃ। અહં ગતેનૈવ ચરન્વિમાર્ગા- ન્ન ચાત્મનો યોગમુપૈતિ કશ્ચિત્
આ ઉપદેશમાંથી મનુષ્યમાં ક્રોધ, અવિચાર અને લોભ જન્મે છે, જે મૃત્યુના સ્વરૂપ છે. મન ભટકી જાય તો કોઈ પણ આત્માની એકતા સુધી પહોંચી શકતો નથી.
તે મોહિતાસ્તદ્વશે વર્તમાના ઇતઃ પ્રેતાસ્તત્ર પુનઃ પતન્તિ। તતસ્તાન્દેવા અનુવિપ્લવન્તે અતો મૃત્યુર્મરણાદભ્યુપૈતિ
જે લોકો મોહમાં આવીને તેના વશમાં રહે છે, તેઓ અહીંથી જઈને ત્યાં ફરી પડી જાય છે; પછી દેવતાઓ તેમને વિક્ષેપ કરે છે, અને આ રીતે મૃત્યુ મૃત્યુ દ્વારા નજીક આવે છે.
કર્મોદયે કર્મફલાનુરાગા- સ્તત્રાનુ તે યાન્તિ ન તરન્તિ મૃત્યુમ્ । સદર્થયોગાનવગમાત્સમન્તા- ત્પ્રવર્તતે ભોગભોગેન દેહી
જ્યારે કર્મ થાય છે ત્યારે તેના ફળમાં આસક્તિ જડે છે; એ રીતે તેઓ જાય છે પણ મૃત્યુને પાર નથી કરી શકતા. સાચી એકતા ના જાણવાથી, જીવ સર્વત્ર ભોગના ભોગમાં ફરે છે.
તદ્વૈ મહામોહનમિન્દ્રિયાણાં મિથ્યાર્થયોગસ્ય ગતિર્હિ નિત્યા। મિથ્યાર્થયોગાભિહતાન્તરાત્મા સ્મરન્નુપાસ્તે વિષયાન્સમન્તાત્
આ તો ઇન્દ્રિયોની મહાન મોહમાયાજ છે—જ્યારે મનુષ્ય ખોટા વિષયોમાં સતત જોડાય છે. ખોટા વિષયોની આ આદતથી અંદરનું મન પણ અસરગ્રસ્ત થાય છે અને ચારે બાજુ વિષયોની યાદ રાખી તેમને પામવાની ઇચ્છા રાખે છે.
અભિધ્યા વૈ પ્રથમં હન્તિ લોકાન્ કામક્રોધાવનુગૃહ્યાશુ પશ્ચાત્। એતે બાલાન્મૃત્યવે પ્રાપયન્તિ ધીરાસ્તુ ધૈર્યેણ તરન્તિ મૃત્યુમ્
લોકોને સૌપ્રથમ લોભ નષ્ટ કરે છે; પછી કામ અને ક્રોધ ઝડપથી તેમને વશ કરી લે છે. આ બધું અજ્ઞાનીઓને મૃત્યુ તરફ લઈ જાય છે, પણ બુદ્ધિશાળી મનુષ્ય ધીરજથી મૃત્યુને પાર કરી જાય છે.
સોઽભિધ્યાયન્નુત્પતિષ્ણન્નિહન્યા- દનાદરેણાપ્રતિબુધ્યમાનઃ। નૈનં મૃત્યુર્મૃત્યુરિવાત્તિ ભૂત્વા એવં વિદ્વાન્યો વિનિહન્તિ કામાન્
જે મનુષ્ય લોભથી ઉદ્ભવતો હોવા છતાં તેના દ્વારા નષ્ટ થતો નથી અને સાવધાન રહે છે—મૃત્યુ તેને મૃત્યુની જેમ ભક્ષી શકતું નથી. આવું જ્ઞાનવાન મનુષ્ય પોતાની ઇચ્છાઓને નાશ પામે છે.
કામાનુસારી પુરુષઃ કામાનનુ વિનશ્યતિ। કામાન્વ્યુદસ્ય ધુનુતે યત્કિઞ્ચિત્પુરુષો રજઃ
જે મનુષ્ય કામના પાછળ દોડે છે, તે પોતાના કામ સાથે નાશ પામે છે; પણ જે મનુષ્ય કામને ત્યાગે છે, તે પોતાના મનની માળીન્યને પણ દૂર કરી દે છે.
તમોપ્રકાશો ભૂતાનાં નરકોઽયં પ્રદૃશ્યતે। મુહ્યન્ત ઇવ ધાવન્તિ ગચ્છન્તઃ શ્વભ્રમુન્મુખાઃ
આ અંધકાર અને પ્રકાશ, જીવોમાં જે દેખાય છે, એ જ નરક છે; લોકો મોહિત થઈને અંધાધૂંધ દોડે છે અને ખાડાની તરફ મોઢું કરીને આગળ વધે છે.
અમૂઢવૃત્તેઃ પુરુષસ્યેહ કુર્યા- ત્કિં વૈ મૃત્યુસ્તાર્ણ ઇવાસ્ય વ્યાઘ્રઃ । અમન્યમાનઃ ક્ષત્રિય કિઞ્ચિદન્ય- ન્નાધીયતે તાર્ણ ઇવાસ્ય સર્પઃ
જેનું વર્તન સ્પષ્ટ અને નિર્દોષ છે, એવા મનુષ્યને મૃત્યુ શું કરી શકે? જેમ કે તળાવ પાર કરનારને વાઘ શું કરી શકે? હે ક્ષત્રિય, જે બીજું કંઈ માનતો નથી, તે બીજું કશું શીખતો નથી—જેમ કે તળાવ પાર કરનારને સાપ કંઈ કરી શકતો નથી.
ર્મૃત્યોર્યથા વિષયં પ્રાપ્ય મર્ત્યઃ
જેમ કે મરણશીલ મનુષ્ય મૃત્યુના ક્ષેત્રે પહોંચી જાય છે—
યાનેવાહુરિજ્યયા સાધુલોકાન્ દ્વિજાતીનાં પુણ્યતમાન્સનાતનાત્। તેષાં પરાર્થં કથયન્તીહ વેદા એતદ્વિદ્વાન્નૈતિ કથં નુ કર્મ
જે લોકોએ યજ્ઞ દ્વારા પામવામાં આવે છે, જે દ્વિજાતિઓ માટે પવિત્ર અને શાશ્વત છે—એ લોકો વિશે અહીં વેદો બીજાના હિત માટે કહે છે. તો, જે આ જાણે છે, તે કર્મથી કેમ આગળ નથી વધતો?
એવં હ્યવિદ્વાનુપયાતિ તત્ર તત્રાર્થજાતં ચ વદન્તિ વેદાઃ। સવેહ આયાતિ પરં પરાત્મા પ્રયાતિ માર્ગેણ નિહત્ય માર્ગાન્
અજ્ઞાન માણસ ત્યાં જાય છે અને વેદો વિવિધ ફળોની વાત કરે છે. પણ અહીં, પરમાત્મા બધા માર્ગોનો નાશ કરીને પોતાના માર્ગે આગળ વધે છે.
કોઽસૌ નિયુઙ્ક્તે તમજં પુરાણં સ ચેદિદં સર્વમનુક્રમેણ। કિં વાસ્ય કાર્યમથવા સુખં ચ તન્મે વિદ્વન્બ્રૂહિ સર્વં યથાવત્
એ અજન્મા, પ્રાચીનને કોણ ચલાવે છે? જો એ બધું ક્રમશ: સર્જે છે તો તેનું શું કાર્ય છે, કે તેને શું આનંદ છે? હે જ્ઞાની, મને આ બધું સાચું કહો.
દોષો મહાનત્ર વિભેદયોગે હ્યનાદિયોગેન ભવન્તિ નિત્યાઃ। તથાસ્ય નાધિક્યમપૈતિ કિઞ્ચિ- દનાદિયોગેન ભવન્તિ પુંસઃ
અહીં ભેદભાવથી જોડાણમાં મોટો દોષ છે, કારણ કે અનાદિ જોડાણથી આ બધું શાશ્વત બને છે. એ રીતે, તેને કશું ઓછું થતું નથી; અનાદિ જોડાણથી મનુષ્યમાં આ બધું ઉત્પન્ન થાય છે.
ય એતદ્વા ભગવાન્સ નિત્યો વિકારયોગેન કરોતિ વિશ્વમ્। તથાચ તચ્છક્તિરિતિ સ્મ મન્યતે। તથાર્થયોગેન ભવન્તિ વેદાઃ
જેને ભગવાન કહે છે, એ શાશ્વત છે અને પરિવર્તનથી જગતની રચના કરે છે. એ જ તેની શક્તિ છે એવું માનવામાં આવે છે; અને વિષયોની સાથે જોડાણથી વેદો ઉત્પન્ન થાય છે.
યસ્માદ્ધર્માન્નાચરન્તીહ કેચિ- ત્તથા ધર્માન્કેચિદિહાચરન્તિ। ધર્મઃ પાપેન પ્રતિહન્યતે સ્વિ- દુતાહો ધર્મઃ પ્રતિહન્તિ પાપમ્
અહીં કેટલાક ધર્મનું પાલન કરતા નથી, તો કેટલાક ધર્મનું પાલન કરે છે—પાપથી ધર્મ અટકાય છે કે ધર્મ પાપને અટકાવે છે?
તસ્મિન્સ્થિતૌ વાપ્યુભયં હિ નિત્યં જ્ઞાનેન વિદ્વાન્પ્રતિહન્તિ સિદ્ધમ્। તથાન્યથા પુણ્યમુપૈતિ દેહી તથાગતં પાપમુપૈતિ સિદ્ધમ્
બંને સ્થિતિમાં, બંને હંમેશા રહે છે; જ્ઞાની મનુષ્ય જ્ઞાનથી સ્થિર થયેલને જીતે છે. એ પ્રમાણે, શરીરધારી પુણ્ય પામે છે અથવા સ્થિર થયેલું પાપ પામે છે.
ગત્વોભયં કર્મણા યુજ્યતે સ્થિરં શુભસ્ય પાપસ્ય સ ચાપિ કર્મણા। ધર્મેણ પાપં પ્રણુદતીહ વિદ્વાન્ ધર્મો બલીયાનિતિ તત્ર વિદ્ધિઃ
બંને તરફ જઈને, મનુષ્ય કર્મથી મજબૂત રીતે બંધાઈ જાય છે—પુણ્ય અને પાપ બંનેથી. અહીં, જ્ઞાની ધર્મથી પાપને દૂર કરે છે; આમાં ધર્મ વધારે શક્તિશાળી છે, એ જાણવું.
યાનિહાહુઃ સ્વસ્ય ધર્મસ્ય લોકા- ન્દ્વિજાતીનાં પુણ્યકૃતાં સનાતનાન્। તેષાં ક્રમાન્કથય તતોઽપિ ચાન્યા- ન્નૈતદ્વિદ્વન્વેત્તુમિચ્છામિ કર્મ
જે લોકોએ પોતાના ધર્મના લોક કહેવાય છે, જે દ્વિજાતિઓના શાશ્વત અને પુણ્યવંત લોક છે—મને એ લોકનો ક્રમ કહો અને એથી આગળના પણ કહો. હે જ્ઞાની, હું એ કર્મ જાણવું ઇચ્છું છું.
યેષાં વ્રતેઽથ વિસ્પર્ધા બલે બલવતામિવ। તે બ્રાહ્મણા ઇતઃ પ્રેત્ય સ્વર્ગે યાન્તિ પ્રકાશતામ્
જેઓના વ્રત પરસ્પર સ્પર્ધા જેવા છે, જેમ કે બળવાનનો બળ, એ બ્રાહ્મણો અહીંથી વિદાય લઈને સ્વર્ગમાં પ્રકાશ પામે છે.
યેષાં ધર્મે ચ વિસ્પર્ધા તેષાં જજ્જ્ઞાનસાધનમ્। તે બ્રાહ્મણા ઇતો મુક્તાઃ સ્વર્ગં યાન્તિ ત્રિવિષ્ટપમ્
જેઓ ધર્મમાં સ્પર્ધા કરે છે અને જ્ઞાન જેઓનું સાધન છે, એ બ્રાહ્મણો અહીંથી મુક્ત થઈ સ્વર્ગમાં, સર્વોચ્ચ લોકમાં જાય છે.
તસ્ય સમ્યક્સમાચારમાહુર્વેદવિદો જનાઃ। નૈનં મન્યેત ભૂયિષ્ઠં બાહ્યમાભ્યન્તરં જનમ્
જે લોકો વેદ જાણે છે, તેઓ કહે છે કે એનું વર્તન સાચું અને યોગ્ય છે; બહારના કે અંદરના, મોટાભાગના લોકો તેની બરાબરી કરી શકે નહીં.
યત્ર મન્યેત ભૂયિષ્ઠં પ્રાવૃષીવ તૃણોદકમ્। અન્નં પાનં બ્રાહ્મણસ્ય તઞ્જીવોન્નાનુસંજ્વરેત્
જ્યાં બ્રાહ્મણ માટે અનાજ અને પાણી વરસાદમાં ઘાસ અને પાણી જેટલું સરળતાથી મળે છે, ત્યાં જ પોતાનું જીવન ચલાવવું જોઈએ.
યત્રાકથયમાનસ્ય પ્રયચ્છત્યશિવં ભયમ્। અતિરિક્તમિવાકુર્વન્સ શ્રેયાન્નેતરો જનઃ
જે કોઈ પૂછ્યા વિના જ દુઃખ કે ભય આપતું કંઈક આપે છે અને વધારે કરે છે, એ વ્યક્તિ કરતાં બીજું વધુ શ્રેષ્ઠ છે.
યો વા કથયમાનસ્ય હ્યાત્માનં નાનુસંજ્વરેત્। બ્રહ્મસ્વં નોપભુઞ્જીત તદન્નં સંમતં સતામ્। કુશવલ્કલચેલાદ્યં બ્રહ્મસ્વં યોગિનો વિદુઃ
જેને પૂછ્યા પછી પણ પોતાને જીવિત રાખવાનો પ્રયત્ન ન થાય, એ બ્રાહ્મણની સંપત્તિનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ; એવું અન્ન સજ્જનોને પ્રિય છે. યોગીઓ જાણે છે કે બ્રાહ્મણની સંપત્તિ કુશ, છાલના વસ્ત્રો અને એવાં જ છે.