યત્ર સ્ત્રી યત્ર કિતવો બાલો યત્રાનુશાસિતા। મઞ્જન્તિ તેઽવશા રાજન્નદ્યામશ્મપ્લવા ઇવ
જ્યાં સ્ત્રી, જુગારી, બાળક કે કોઈ બીજા દ્વારા શાસિત વ્યક્તિ હોય, હે રાજા, તેઓ બધાં બેઆસરે થઈ જાય છે અને નદીમાં પથ્થર જેમ ડૂબી જાય છે.
પ્રયોજનેષુ યે સક્તા ન વિશેષેષુ ભારત। તાનહં પણ્ડિતાન્મન્યે વિશેષા હિ પ્રસઙ્ગિનઃ
હે ભારત, જે લોકો હંમેશા હેતુમાં લાગેલા હોય અને ભેદમાં ફસાતા નથી, તેમને હું વિવેકી માનું છું, કારણ કે ભેદ ફસાવામાં મૂકે છે.
યં પ્રશંસન્તિ કિતવા યં પ્રશંસન્તિ ચારણાઃ । યં પ્રશંસન્તિ બન્ધક્યો ન સ જીવતિ માનવઃ
જેને જુગારીઓ, ગાયક અને વેશ્યાઓ વખાણે છે, એવો માણસ ખરેખર જીવતો નથી.
હિત્વા તાન્પરમેષ્વાસાન્પાણ્ડવાનમિતૌજસઃ। આહિતં ભારતૈશ્વર્યં ત્વયા દુર્યોધને મહત્
તમે પરમ શક્તિશાળી પાંડવોને છોડીને, ભારતરાજ્યનું મોટું ભાર દુર્યોધન પર મૂક્યું છે.
તં દ્રક્ષ્યસિ પરિભ્રષ્ટં તસ્માત્ત્વમચિરાદિવ। ઐશ્વર્યમદસંમૂઢં બલિં લોકત્રયાદિવ
તમે તેને એ સ્થિતિમાંથી પડી ગયેલો જોઈશો, સંપત્તિનો અહંકાર તેને ભુલાવી નાખ્યો છે, જેમ ત્રણેય લોકમાંથી બલિ પડી ગયો હતો.
યોઽભ્યર્ચિતઃ મદ્ભિરસઞ્જમાનઃ કરોત્યર્થં શક્તિમહાપયિત્વા। ક્ષિપ્રં યશસ્તં સમુપૈતિ મન્ત- મલં પ્રસન્ના હિ સુખાય સન્તઃ
જેને આપણે પૂજીએ છીએ, પણ જે સંયમ વિના વર્તે છે અને ફાયદા માટે પોતાની શક્તિ ગુમાવી દે છે, એવો માણસ ઝડપથી યશ પામે છે, કારણ કે સારા લોકો ખુશ થઈને સુખ આપે છે.
મહાન્તમપ્યર્થમધર્મયુક્તં યઃ મન્ત્યજત્યનપાકૃષ્ટ એવ। સુખં સુદુઃખાન્યવમુચ્ય શેતે જીર્ણાં ત્વચં સર્પ ઇવાવમુચ્ય
જે માણસ મોટું પણ અણધર્મથી મળેલું ધન અયોગ્ય માને છે અને તેને અસ્પર્શ્ય રાખે છે, તે માણસ કઠિન દુઃખો દૂર કરીને, સાપ જેમ જૂની ચામડી ઉતારે એમ, શાંતિથી ઊંઘે છે.
અનૃતે ચ સમુત્કર્પો રાજગામિ ચ પૈશુનમ્ । ગુરોશ્ચાલીકનિર્બન્ધઃ સમાનિ બ્રહ્મહત્યયા
અસત્ય બોલવું, વધારે અહંકાર રાખવો, રાજાને બદનામી કરવી અને ગુરુ સાથે દ્રઢ દુશ્મની રાખવી—આ બધું બ્રાહ્મણહત્યાના પાપ જેટલું જ છે.
અસૂયૈકપદં મૃત્યુરતિવાદઃ શ્રિયો વધઃ। અશુશ્રૂષા ત્વરા શ્લાઘા વિદ્યાયાઃ શત્રવસ્ત્રઃ
ઈર્ષ્યા એ મરણનું ઘર છે, કઠોર વાણીથી લક્ષ્મી નષ્ટ થાય છે, આજ્ઞા ન માનવી, ઉતાવળ અને ગર્વ—આ બધું જ્ઞાનના દુશ્મન છે.
આલસ્યં મદમોહૌ ચ ચાપલં ગોષ્ઠિરેવ ચ। સ્તબ્ધતા ચાભિમાનિત્વં તથા ત્યાગિત્વમેવ ચ । એતે વૈ સપ્ત દોષાઃ સ્યુઃ સદા વિદ્યાર્થિનાં મતાઃ
આળસ, મદપાન, ભ્રમ, સભામાં બેફિકરી, અહંકાર, અભિમાન અને ચંચળતા—આ સાત દોષો હંમેશા જ્ઞાન ઇચ્છનારામાં ગણાય છે.
સુખાર્થિનઃ કુતો વિદ્યા નાસ્તિ વિદ્યાર્થિનઃ સુખં। સુખાર્થી વા ત્યજેદ્વિદ્યાં વિદ્યાર્થી વા ત્યજેત્સુખમ્
જેને સુખ જોઈએ તેને જ્ઞાન કેવી રીતે મળે? અને જ્ઞાન ઇચ્છનારાને સુખ ક્યાંથી મળે? સુખ ઇચ્છનારએ જ્ઞાન છોડવું જોઈએ, અથવા જ્ઞાન ઇચ્છનારએ સુખ છોડવું જોઈએ.
નાગ્નિસ્તૃપ્યતિ કાષ્ઠાનાં નાપગાનાં મહોદધિઃ। નાન્તકઃ સર્વભૂતાનાં ન પુંસાં વામલોચના
અગ્નિ કાંઠા વડે ક્યારેય તૃપ્ત થતો નથી, દરિયો નદીઓથી ક્યારેય ભરાતો નથી, મૃત્યુ સર્વ જીવોમાં ક્યારેય સંતોષ પામતું નથી, અને સ્ત્રી પુરુષોથી ક્યારેય તૃપ્ત થતી નથી.
આશા ધૃતિં હન્તિ સમૃદ્ધિમન્તકઃ ક્રોધઃ શ્રિયં હન્તિ યશઃ કદર્યતા । અપાલનં હન્તિ પશૂંશ્ચ રાજ- ન્નેકઃ ક્રુદ્ધો બ્રાહ્મણો હન્તિ રાષ્ટ્રમ્
ઇચ્છા થીરતા નષ્ટ કરે છે, મૃત્યુ સમૃદ્ધિ નષ્ટ કરે છે, ક્રોધ ધન નષ્ટ કરે છે, કંજૂસી યશ નષ્ટ કરે છે, અવગણના પશુઓને નષ્ટ કરે છે, અને એક ક્રોધિત બ્રાહ્મણ આખું રાજ્ય નષ્ટ કરી શકે છે, રાજન.
અજાશ્ચ કાંસ્યં રજતં ચ નિત્યં મધ્વાકર્ષઃ શકુનિઃ શ્રોત્રિયશ્ચ । વૃદ્ધો જ્ઞાતિરવસન્નઃ કુલીન એતાનિ તે સન્તુ ગૃહે સદૈવ
તારા ઘરમાં હંમેશા બકરી, કાંસ્ય, ચાંદી, મધ, જૂઆ, વિદ્વાન બ્રાહ્મણ અને વૃદ્ધ, ગરીબ, ઉંચી જાતિનો સંબંધિ રહે—એવું શુભ માનવામાં આવે છે.
અજોક્ષા ચન્દનં વીણા આદર્શો મધુસર્પિષી । વિષમૌદુમ્બરં શઙ્ખઃ સ્વર્ણનાભોઽથ રોચના
બકરી, વાછરડો, ચંદન, વીણા, દર્પણ, મધ, ઘી, વાંકડી ઉદુંબરની ઝાડ, સોનાની નાભીવાળો શંખ અને પીળો રંગ—
ગૃહે સ્થાપયિતવ્યાનિ ધન્યાનિ મનુરબ્રવીત્। દેવબ્રાહ્મણપૂજાર્થમતિથીનાં ચ ભારત
આ બધું ઘરમાં રાખવું જોઈએ, એમ મનુએ કહ્યું છે, દેવો અને બ્રાહ્મણોની પૂજા માટે અને મહેમાનો માટે, હે ભારતવંશી.
ઇદં ચ ત્વાં સર્વપરં બ્રવીમિ પુણ્યં પદં તાત મહાવિશિષ્ટમ્। ન જાતુ કામાન્ન ભયાન્ન લોભા- દ્ધર્મં જહ્યાજ્જીવિસ્યાપિ હેતોઃ
હવે હું તને સર્વોચ્ચ અને પવિત્ર માર્ગ કહું છું, બેટા—ક્યારેય કામ, ભય કે લોભ માટે, કે જીવન બચાવવા માટે પણ, ધર્મનો ત્યાગ ન કર.
નિત્યો ધર્મઃ સુખદુઃખે ત્વનિત્યે જીવો નિત્યો ધાતુરસ્ય ત્વનિત્યઃ। ત્યક્ત્વાઽનિત્યં પ્રતિતિષ્ઠસ્વ નિત્યે સંતુષ્ય સન્તોષપરા હિ સન્તઃ
ધર્મ સદા સ્થિર છે, સુખ અને દુઃખ અસ્થિર છે; આત્મા સદા રહે છે, શરીર અસ્થિર છે. અસ્થિરને છોડીને સ્થિરમાં સ્થિર થા; સંતો હંમેશા સંતોષમાં ખુશ રહે છે.
મહાબલાન્પશ્ય મહાનુભાવાન્ પ્રશાસ્ય ભૂમિં ધનધાન્યપૂર્ણામ્। રાજ્યાનિ હિત્વા વિપુલાંશ્ચ ભોગાન્। ગતાન્નરેન્દ્રાન્વશમન્તકસ્ય
મોટા બળવાન અને મહાન માણસોને જો, જેમણે ધન અને અનાજથી ભરેલી ધરતી શાસવી, પણ રાજ્ય અને મોટા ભોગ છોડીને, અંતે બધા મૃત્યુના વશ થયા છે.
મૃતં પુત્રં દુઃખપુષ્ટં મનુષ્યા ઉત્ક્ષિપ્ય રાજન્સ્વગૃહાન્નિર્હરન્તિ। તં મુક્તકેશાઃ કરુણં રુદન્તિ ચિતામધ્યે કાષ્ઠમિવ ક્ષિપન્તિ
જ્યારે પુત્ર મરે છે, દુઃખથી પોષાયેલો હોય છે, ત્યારે લોકો તેને પોતાના ઘરમાંથી ઉંચકી બહાર લઈ જાય છે, રાજન; છૂટેલા વાળથી, તેઓ દુઃખથી રડે છે અને તેને ચિતામાં લાકડાની જેમ મૂકે છે.
અન્યો ધનં પ્રેતગતસ્ય ભુઙ્ક્તે વયાંસિ ચાગ્નિશ્ચ શરીરધાતૂન્। દ્વાભ્યામયં સહ ગચ્છત્યમુત્ર પુણ્યેન પાપેન ચ વેષ્ટ્યમાનઃ
મૃતકનું ધન બીજું કોઈ ભોગવે છે; પક્ષીઓ અને અગ્નિ શરીરના તત્વોને ખાઈ જાય છે; માત્ર પુણ્ય અને પાપ જ માણસને પરલોકમાં સાથે જાય છે અને તેને ઘેરી લે છે.
ઉસૃજ્ય વિનિવર્તન્તે જ્ઞાતયઃ સુહૃદઃ સુતાઃ। અપુષ્પાનફલાન્વૃક્ષાન્યથા તાત પતત્રિણઃ
સંબંધીઓ, મિત્રો અને પુત્રો છોડી જાય છે, જેમ ફૂલ કે ફળ ન આપતા વૃક્ષોને પક્ષીઓ છોડી જાય છે, એ રીતે, બેટા.
અગ્નૌ પ્રાસ્તં તુ પુરુષં કર્માન્વેતિ સ્વયં કૃતમ્। તસ્માત્તુ પુરુષો યત્નાદ્ધર્મં સઞ્ચિનુયાચ્છનૈઃ
માણસે જે કર્મો કરે છે અને અગ્નિમાં અર્પિત કરે છે, એ કર્મો એને પછીએ પછીએ જાય છે. એટલે માણસે ધીરજપૂર્વક, ધીમે ધીમે સારા કામો ભેગા કરવાનું જોઈએ.
અસ્માલ્લોકાદૂર્ધ્વમમુષ્ય ચાધો મહત્તમસ્તિષ્ઠતિ હ્યન્ધકારમ્। તદ્વૈ મહામોહનમિન્દ્રિયાણાં બુદ્ધ્યસ્વ મા ત્વાં પ્રલભેત રાજન્
આ જગતના ઉપર અને નીચે એક વિશાળ અંધકાર છે, એ ઇન્દ્રિયોની મોટી મોહમાયાનું સ્થાન છે. રાજન, સમજદારી રાખજે, એ તને ફસાવી ન શકે.
ઇદં વચઃ શક્ષ્યસિ ચેદ્યથાવ- ન્નિશમ્ય સર્વં પ્રતિપત્તુમેવ। યશઃ પરં પ્રાપ્સ્યસિ જીવલોકે ભયં નચામુત્ર નચેહ તેઽસ્તિ
જો તું આ બધું ધ્યાનપૂર્વક સાંભળી અને સમજીને તેમ જ આચરણ કરશે, તો જીવતો જીવમાં તને મહાન યશ મળશે અને તને અહીં કે પરલોકમાં ક્યારેય કોઈ ભય રહેશે નહીં.
આત્મા નદી ભારત પુણ્યતીર્થા સત્યોદયા ધૃતિકૂલા દયોર્મિઃ। તસ્યાં સ્નાતઃ પૂયતે પુણ્યકર્મા પુણ્યો હ્યાત્મા નિત્યમલોભ એવ
હે ભારત, આત્મા એ એક નદી છે, જેમાં પવિત્ર તીર્થો છે, સત્ય એ તેનું ઉગતું સૂર્ય છે, ધીરજ એ કાંઠો છે અને દયા એ તેની લહેરો છે. જે એમાં સારા કર્મો કરીને સ્નાન કરે છે, એ શુદ્ધ બની જાય છે, કેમ કે આત્મા સદા શુદ્ધ અને લોભરહિત છે.
કામક્રોધગ્રાહવતીં પઞ્ચેન્દ્રિયજલાં નદીમ્। નાવં ધૃતિમયીં કૃત્વા જન્મદુર્ગાણિ સંતર
ઇચ્છા અને ક્રોધ જે મગર છે અને પાંચ ઇન્દ્રિયો જે પાણી છે એવી નદીમાંથી, ધીરજની નાવ બનાવી, જન્મમરણના બધા સંકટો પાર કરી જા.
પ્રજ્ઞાવૃદ્ધં ધર્મવૃદ્ધં સ્વબન્ધું વિદ્યાવૃદ્ધં વયસા ચાપિ વૃદ્ધમ્ । કાર્યાકાર્યે પૂજયિત્વા પ્રસાદ્ય યઃ સંપૃચ્છેન્ન સ મુહ્યેત્કદાચિત્
જે માણસ બુદ્ધિ, ધર્મ, વિદ્યા કે વયથી મોટા પોતાના સગાને સન્માન આપે છે, પ્રસન્ન કરે છે અને પછી શું કરવું અને શું ન કરવું એ પૂછે છે, એ ક્યારેય ગભરાતો નથી.
ધૃત્યા શિશ્રોદરં રક્ષેત્પાણિપાદં ચ ચક્ષુષા । ચક્ષુઃશ્રોત્રે ચ મનસા મનો વાચં ચ કર્મણા
ધીરજથી બાળકનું મોઢું બચાવવું, આંખોથી હાથપગ બચાવવા, મનથી આંખકાન બચાવવા અને કર્મથી મન અને વાણીને સાચવવી.
નિત્યોદકી નિત્યયજ્ઞોપવીતી નિત્યસ્વાધ્યાયી પતિતાન્નવર્જી । સત્યં બ્રુવન્ગુરવે કર્મ કુર્વ- ન્ન બ્રાહ્મણશ્ર્યવતે બ્રહ્મલોકાત્
જે બ્રાહ્મણ હંમેશા શુદ્ધ રહે છે, યજ્ઞોપવીત ધારણ કરે છે, નિયમિત અધ્યયન કરે છે, અશુદ્ધ અન્ન ટાળે છે, ગુરુને સત્ય બોલે છે અને પોતાના કર્તવ્ય કરે છે, એ બ્રહ્મલોકને પામે છે.